ابتکار: چالش ايران و آمريکا براي ورود به گفتگوي استراتژيک
کيهان برزگر
عليرغم وجود نيازهاي استراتژيک ايران و آمريکا به يکديگر و فراهم بودن نسبي شرايط گفتگو، چشمانداز ورود به گفتگوي مستقيم و استراتژيک همچنان در هالهاي از ابهام قرار دارد. اين امر به دليل بالا بودن هزينههاي سياسي مربوط به نتيجهبخش نبودن گفتگوهاي مستقيم در سطح سياست داخلي و همچنين بياعتمادي دوطرف به اهداف يکديگر از ورود به گفتگوها است. هرگونه گشايش دراين زمينه نيازمند اطمينانبخشي دوطرف به تداوم و نتيجهبخش بودن گفتگوها در راستاي تأمين منافع و امنيت ملي دوطرف و به تبع کاهش ريسک سياسي ورود به مذاکرات مستقيم در سطح هيئت حاکمه و تصميمگير دو طرف است. با وجود تصويب قطعنامه 1929 شوراي امنيت و نقش جدي دولت اوباما در اتخاذ تحريمهاي جديد چندجانبه و يکجانبه، ظرفيتهاي ورود به گفتگوي مستقيم بين ايران و آمريکا همچنان وجود دارد. در طي ماههاي اخير سخن خصمانه دوطرف کم شده و حتي علايم مثبتي نيز نمايان ميشوند. در آخرين نوع از اين علايم، آقاي احمدينژاد آمادگي خود را براي گفتگوي مستقيم با اوباما در کنفرانس ايرانيان مقيم خارج، البته با ادبيات خاص خود، اعلام ميدارد و در طرف ديگر اوباما نيز با ادبيات محتاط خود به نوعي خواهان گفتگو با ايران ميشود. ظرفيتهاي گفتگوي مستقيم در درجه اول به «نياز متقابل استراتژيک» برميگردد. براي آمريکا، گفتگوي مستقيم به معناي خروج ايران از ليست دشمنان آمريکا در منطقه خاورميانه است که خود تأثيرات مثبتي بر روند حل وفصل بحرانهاي منطقهاي همچون اعراب و اسرائيل، عراق و افغانستان خواهد داشت. به خصوص که اوباما برنامهريزي کرده که نيروهاي خود را طي دو مرحله در تابستان امسال و تابستان 2011 از عراق خارج کند و چشمانداز بحران افغانستان نيز همچنان تاريک بوده و طالبان به سرعت در حال بازگشت به قدرت است. از لحاظ توازن منطقهاي نيز گفتگوي مستقيم با ايران به معناي مديريت قدرت و نفوذ منطقهاي ايران بخصوص برنامه هستهاي اين کشور است که به اصطلاح مهمترين چالش سياست خارجي اوباما اعلام شده است. اين مسئله خود به معناي موفقيت آمريکا در حفظ وضع موجود در منطقه، هرچند همراه با پذيرش نقش منطقهاي ايران خواهد بود. چنين نياز استراتژيکي براي ايران نيز قانعکننده است. در درجه اول، خروج آمريکا از ليست دشمنان فوري ايران، انرژي سياسي- امنيتي ايران را رها و صرف مسائل توسعه و اقتصاد ميکند، امري که با خواست مردم نيز پيوند ميخورد. همچنين ايران ميتواند غنيسازي اورانيوم را در خاک خود با ف استفاده از انرژي صلحآميز هستهاي انجام دهد. نهايتاً نقش منطقهاي خود را در قالب برد- برد و همکاري جويانه و در شرايط برقراري توازن امنيت با آمريکا به اين کشور بقبولاند. در چنين شرايطي ايران حتي ميتواند استراتژيهاي مستقل سياسي- امنيتي خود را از طريق حفظ ائتلاف با احزاب و گروههاي سياسي دوست در منطقه تقويت کند. موارد فوق بطور ضمني به وسيله ايران و آمريکا پذيرفته شدهاند. اما گفتگوي مستقيم و استراتژيک ايران و آمريکا الزاماً به معناي برقراري دوستي ميان ايران و آمريکا نيست. بلکه هدايت دوطرف به سوي پذيرش نقش يکديگر و عادت به زندگي در منطقهاي است که هر دو طرف داراي منافع حياتي در آن هستند. در اينجا دو طرف به اين نتيجه ميرسند که وجود شرايط تهديد دائم براي آنها هزينه ساز بوده و آنها نياز دارند که از مرحله تقابل به مرحله تعامل يا رقابت سازنده براي حفظ منافع و امنيت ملي خود برسند. از اين لحاظ، گفتگوي مستقيم آمريکا و چين در دوران نيکسون در 1972 منجر به دوستي آمريکا و چين نشد. از سوي ديگر، «شرايط» و زمينههاي گفتگوي مستقيم هم براي دوطرف فراهم است. معمولاً گفتگوي استراتژيک در شرايطي اتفاق ميآفتد که: 1. بازيگران درگير قادر به حذف يکديگر در مسايل مهم منطقهاي نيستند. 2. بازيگران داراي استراتژيهاي مستقل سياست خارجي و امنيت ملي هستند که به آنها در شکلدهي ائتلافهاي رقيب کمک ميکند. 3. نوعي «برابري سياسي» در سطح مذاکرات بين دو بازيگر درحلوفصل يک يا چند مسئله استراتژيک بوجود ميآيد. 4. اجماع نسبي سياسي در نزد نخبگان حاکم برسريک موضوع مهم ملي و استراتژيک براي ورود به گفتگوهاي مستقيم بوجود ميآيد. 5. دوطرف از مرحله تقابل به مرحله تعامل سازنده و رقابتي ميرسند و در تلاش براي يک بازي برد- برد با هدف کسب رضايت نسبي هستند. موارد فوق در مورد روابط ايران و آمريکا صادق است. اول، ايران و آمريکا نميتوانند نقش يکديگر را در بحرانهاي عراق، افغانستان، لبنان و فلسطين حذف کنند. دوم، آنها داراي استراتژيهاي مستقل امنيت ملي در خليج فارس و خاورميانه هستند و توان ائتلافسازيهاي سياسي- امنيتي وايدئولوژيک رقيب يکديگر را دارند. ايران در مورد رهبري گروههاي مقاومت حزبالله، حماس، گروههاي شيعي در عراق و روابط دوستانه با سوريه و آمريکا در مورد رهبري بلوک اعراب محافظه کار و اسرائيل. سوم، موضوع هستهاي ايران نوعي «برابري سياسي» در مذاکرات بين دو کشور بوجود آورده است. روند و تداوم مذاکرات از زمان آغاز بحران در سالهاي 2003-2002 و اصرار دوطرف برتداوم آن از طريق ارائه بستهها و پيشنهادات مختلف نمايانگر اين امر است. چهارم، برنامه هستهاي ايران به عنوان يک موضوع استراتژيک و ملي نوعي اجماع نسبي سياسي در نزد نخبگان حاکم دو کشور در مورد ضرورت ورود به گفتگوهاي مستقيم بوجود آورده است. پنجم، حساسيت و ماهيت برنامه هستهاي ايران به ناچار دوطرف را بسوي تعامل و بازي برد- برد هدايت ميکند. آمريکا و ايران بايد انتخاب کنند که يا تعامل کنند يا وارد جنگ شوند. شواهد نشان ميدهند که دوطرف بيشتر خواها ن تعامل هستند تا جنگ، منتهي با روشها و تاکتيکهاي خاص خود. آمريکا تحريمهاي جديد را براي فشار بر ايران و مذاکره از بالا دست ميخواهد و ايران نيز برسياست محکم هستهاي خود براي مذاکره با دست بالا تأکيد دارد. اما عليرغم وجود نيازهاي استراتژيک و فراهم بودن شرايط، عدم وجود «اهداف صادقانه» يا تصور آن در برداشتهاي دوطرف مانع اصلي در ورود ايران و آمريکا به گفتگوهاي استراتژيک بوده است. اين مسئله بخصوص در رفتار و عملکرد آمريکا بيشتر مشهود است. عليرغم تلاش اوباما براي ارائه چهره مثبتتري از رفتار و عملکرد آمريکا نسبت به ايران، دوگانگي دولت وي در اعمال سياستهاي تحريم يا تعامل، شک و ترديد ايران را نسبت به وجود اهداف صادقانه آمريکا از ورود به گفتگوي مستقيم افزايش داده است. اوباما همزمان صحبت از گفتگوهاي مسقيم و فشار از طريق تحريمهاي جديد ميکند و اين مسئله با شرايط ورود به گفتگوي مستقيم در تضاد است. يا حمايت آمريکا از مخالفين نظام جمهوري اسلامي ايران که خود برحالت شک و ترديد نسبت به اهداف صادقانه آمريکا ميافزايد. نتيجه آنکه ايران براي دفاع از خود به سياستهاي مقابله بهمثل روي ميآورد و اين مسئله خود دور باطل حس عدم وجود اهداف صادقانه و تهديد متقابل را افزايش ميدهد. وجود اهداف صادقانه ازمهمترين شرايط براي ورود به گفتگوهاي مستقيم واستراتژيک است. اين مسئله در مورد روابط ايران و آمريکا بيش از هر چيز به عدم اعتماد و شناخت دوطرف از سيستم تصميمگيري در هيأت حاکمه دو کشور برميگردد. براي ايران روشن نيست که آيا اوباما واقعاً قصد تغيير سياست نسبت به ايران را دارد يا خير؟ براي همين نخبگان حاکم در ايران دائماً تأکيد ميکنند که آمريکا نميخواهد و نميتواند تصميم جدي بگيرد و هدفش از ورود به گفتگوي مستقيم تنها تضعيف نقش نظام اسلامي از درون و در دنياي خارج عمدتا تحت تأثير لابي اسرئيلي-صهيونيستي است. در طرف آمريکايي نيز همين ابهام از مقاصد صادقانه ايران وجود دارد، بطوري که آمريکا نگران از به ثمر نرسيدن مذاکرات مستقيم است. يک نمونه سرباز زدن ايران از تداوم مذاکرات برسر تبادل اورانيوم در مذاکرات ژنو و وين در اکتبر 2009 است. اين مسئله از لحاظ مسائل قدرت داخلي آمريکا براي هر رئيس جمهوري يک امتياز منفي به حساب ميآيد. بهرحال آمريکا خاطره تلخ "ايران کنترا" و تلاش ناموفق براي مذاکره مستقيم با ايران را فراموش نکرده است. يا اخيراً نامه نگاريهاي دوطرف با محتوا و آدرس غلط به نتيجه ملموسي منجر نشده است. همچنين قصد صادقانه به ماهيت برنامه هستهاي ايران نيز مربوط ميشود، به طوري که دو طرف به اهداف يکديگر از ورود به گفتگوي مستقيم اعتماد ندارند. ايران استدلال ميکنند که يک بار به غرب اعتماد کرده و غنيسازي را بطور موقت متوقف کرده اما به نتايج ملموس دست نيافت. آمريکا نيز ريسک پذيرش غنيسازي مستقل در خاک ايران را به دليل خطر به اصطلاح انحراف به تسليحاتي شدن نميپذيرد و استدلال ميکند که هدف ايران از ورود به گفتگوي مستقيم تنها خريد زمان است. براي خروج ازاين وضعيت دوطرف بايد بر روي اهرمهاي پايين آوردن ريسک هزينههاي تصميمگيري سياسي براي ورود به مذاکرات کار کنند و از تصور وجود تهديد و باخت در مذاکرات مستقيم خارج شوند. مذاکرات آتي هستهاي بين ايران و گروه 1+5 در سپتامبر جاري ميتواند شروع خوبي باشد. ايران به هرحال با کارت «غنيسازي مستقل اورانيوم» دست بالا را در مذاکرات هستهاي دارد و لذا نبايد نگران از باخت احتمالي در مذاکرات باشد. ايران ميتواند اطمينان لازم را لحاظ جدي بودن در تداوم مذاکرات و ثمربخش بودن مذاکرات مستقيم به آمريکا بدهد. اين امر نيازمند حمايت تمامي گروههاي سياسي داخلي از روند ورود به گفتگوهاي استراتژيک با محوريت برنامه هستهاي و در سطح عالي دولتها و برمبناي ديپلماسي باز است. اوباما نيز بايد ريسک سياسي ورود به گفتگوي مستقيم با ايران را بپذيرد. اين کار در درجه اول نيازمند اقناع گروههاي داخلي آمريکا و تغيير در نوع نگرش آنها نسبت به برنامه هستهاي ايران است. از اين لحاظ، تفکيک بين مسئله انرژي هستهاي و مسئله تسليحاتي و بازدارندگي در برنامه هستهاي ايران و خروج از تصور تهديد هستهاي ايران نقش مهمي دارد. از اين طريق اوباما ميتواند اعتمادسازي لازم را در نزد کنگره و افکار عمومي آمريکا بوجود آورد. درنهايت، هرچند مسائل ايران و آمريکا دريک گفتگوي مستقيم احتمالي طيف وسيعي از موضوعات سياسي-ايدئولوژيک و مسايل امنيت منطقهاي را شامل ميشود، اما تنها برنامه هستهاي ايران است که ظرفيتهاي لازم براي ورود به اين گفتگوها را فراهم ميکند. اما حرکت اوليه براي ورود به چنين گفتگويي نيازمند اطمينان خاطر به وجود اهداف صادقانه از ورود به گفتگوي مستقيم در نزد هيأت حاکمه دو کشور است.
دیدگاه تان را بنویسید