ابتكار: ظهور و افول گفتمانهاي سياسي در ايران
رسول بابائي
ميدان سياسي محل منازعه است و منازعه گوهر حيات سياسي است، با شکل گيري ميدان سياسي جديد با عنوان جمهوري اسلامي ايران، ميدان قدرت تازهاي شکل گرفت که به طور طبيعي برخي گروهها در وضعيت فرادست و برخي در وضعيت فرودستي قرار گرفتند و از اين رو هر کدام از اين گروهها تلاش کردند تا با توليد و انباشت سرمايههاي سياسي بيشتري موقعيت دلخواه خويش در ميدان سياسي تازه شکل گرفته را تصاحب کنند. از همين جا منازعه ميان نيروهاي سياسي پيشتر متحد شکل گرفت و از دل اين منازعات گفتمانهاي سياسي خاصي پديد آمدند. اين منازعات چنانکه خواهيم ديد در حول انواع سرمايههايي شکل گرفتند که هر کدام را در موقعيت فرادستي يا فرودستي قرار ميدادند. به اين معنا ما از انواع سرمايه صحبت ميکنيم، سرمايه کلامي يا گفتاري يعني ديدگاهها و نگرشهايي که موجبات تمايز يک گفتمان را با گفتمان ديگر فراهم ميکند؛ سرمايه سياسي يعني جايگاه و امکاناتي که هر گفتمان داراست. سرمايه سياسي ميتواند سرمايه سياسي رسمي به شکل پستها و مناصب يا همچنين تشکلات، احزاب و گروهها باشد. هر گفتمان با کسب اين نوع سرمايه از امکانات خاصي براي منازعه با گفتمانهاي ديگر برخودار ميشود؛ سرمايه فرهنگي نيز ميتواند شامل سرمايه فرهنگي عينيت يافته مانند کتابها، مجلات و دستگاههاي تبليغاتي فرهنگي باشد؛ سرمايه اقتصادي نيز که مربوط به امکان دسترسي هر گفتمان به توليد و توزيع ثروت ميشود. براي مثال بازار در ايران سرمايهاي اقتصادي که به برخي گروهها مزيت و امکان خاصي را ميدهد. به نظر ما مجموعه اين سرمايهها و استراتژي هر يک از گفتمانها براي کسب چنين سرمايههايي و استفاده از آنها در ميدان قدرت براي کسب وضعيت فرادستي در ميدان سياسي منجر به ظهور گفتمانهاي متعدد و متنوعي در ميدان سياسي جمهوري اسلامي بعد از دوره تثبيت اوليه شد. منظور ما از دوره تثبيت اوليه منازعاتي بود که نيروهاي انقلابي اسلامي با ساير گفتمانهاي سياسي غير اسلامي يا ليبرالي و مارکسيستي داشتند؛ با سقوط دولت بازرگان( 15 آبان 1358)، عزل بني صدر( 31 خرداد 1360) و نيز مبارزه مسلحانه سازمان مجاهدين خلق(منافقين )( 30 خرداد 1360)، گروههاي ليبرال و چپ مارکسيستي به عنوان غيرهاي غيرقانوني از صحنه سياسي حذف شدند و با قدرت گرفتن سازمان مجاهدين انقلاب اسلامي( تاسيس 16 فروردين 1358) و حزب جمهوري اسلامي ايران( تاسيس 29 دي 1357) که بلافاصله بعد از انقلاب تشکيل شده بودند، گفتمان اسلام گرايي به رهبري امام خميني بر صدر نشست و شکل جديدي از گفتمان سياسي بروز کرد. به نظر برخي از محققان، مفهوم چپ و راست جداي از زمينه مارکسيستي و ليبرال از اين به بعد در ميان نگرشهاي متمايز در گروههاي اسلام گرا باب شد و مورد استفاده قرار گرفت. علي رغم تاکيد امام خميني بر حفظ وحدت و همدلي، از همان زمان پيدايش سازمان مجاهدين خلق بر سر مسائلي مانند برگزاري روز کارگر و مراسم گرامي داشت دکتر علي شريعتي اختلاف بين دو گروه در درون اين سازمان سر برآورد و اختلافات حتي با تعيين نمايندگي شهيد مطهري و راستي کاشاني از سوي امام خميني نه تنها کاهش نيافت بلکه ابعاد ديگري نيز يافت. تلاش براي جلوگيري از انشقاق و اختلاف، با تاسيس حزب جمهوري اسلامي ايران تداوم يافت و اين حزب در سال 60 توسط پنج نفر از روحانيون متنفذ تشکيل شد ولي به مرور زمان اختلافات سياسي بر سر مسائل گوناگون در اين حزب نيز راه يافت و عملا از هدف اوليه خود دور شد. در خصوص بسياري از مسائل دو ديدگاه در درون حزب جمهوري اسلامي ايران سربرآورد که باعث شد تا مفهوم راست و چپ مجددا از سوي خود کنشگران سياسي دروني و ناظران بيروني باب شود. صرف نظر از اختلافاتي که بر سر تعزيرات حکومتي، قانون کار، اصلاحات ارضي، مالياتهاي مستقيم، تجارت خارجي و شيوههاي مبارزه با گرانفروشي ميان دو طيف از اعضاء حزب بوجود آمد، دو اختلاف بنيادي بروز کرد که در نهايت منجر به شکل گيري دو گفتمان راست و چپ در فضاي سياسي کشور شد: نخست، اختلاف بر سر نقش فقه و قانون: برخي از فقه سنتي دفاع کردند و بر اين امر اصرار داشتند که نيازي به احکام ثانوي و حکومتي نيست، در مقابل برخي ديگر بر فقه پويا تاکيد کردند و بر اين باور بودند که ولايت فقيه نه تنها ميتواند احکام ثانوي و حکومتي را اعلام بلکه حتي قادر به تعطيلي احکام اوليه نيز هست. تقابل اين دو ديدگاه را در تعبير بورديويي ميتوان منازعه بر سر دو نوع سرمايه کلامي تلقي کرد. فقيهان سنتي با اتکا به سرمايه انباشت شده تاريخي خود در تقابل با گروه دوم از فقهها قرار گرفتند که تلاش ميکردند در برخي از گزارههاي اين سرمايه کلامي انباشت شده تاريخي تجديد نظر کنند. از اين رو گروه نخست با اتخاذ موضع ارتدوکسي و استراتژي حفظ به گروههاي راست معروف شدند و گروه دوم با اتخاذ موضع دگرانديشانه و استراتژي جانشيني به گروههاي چپ مشهور شدند. دوم، اختلاف بر سر نقش دولت: برخي خواهان کاهش دخالت دولت در اقتصاد و آزادي بيشتر بازار و تقويت بخش خصوصي بودند، در حالي که برخي ديگر از اقتصاد دولتي و نگرش سوسياليستي تر دفاع ميکردند. اين تقابل نيز باعث اتخاذ دو موضع گيري متفاوت ارتدوکسي و دگرانديشانه و نيز دو استراتژي حفظ و جانشيني شد. با بروز چنين اختلافاتي در عمل حزب جمهوري اسلامي به دو پاره چپ و راست تقسيم شد. بعد از اين تاريخ نه تنها در عمل اين اختلافها عميق تر شدند بلکه از حيث گفتماني و نظري نيز هر کدام از اين گروهها تلاش کردند تا مباني و ديدگاههاي خود را به صورت گفتماني مطرح کنند و به دفاع نظري از آنها بپردازند. به اين ترتيب ميدان سياسي جمهوري اسلامي ايران به فضاي منازعه بين دو گفتمان چپ و راست تقسيم شد. پيش از بحث در خصوص هر کدام از اين گفتمانها اين نکته قابل ذکر است که بعد از جنگ و شروع دوراني که به سازندگي معروف شده است، ابتدا در درون خود گفتمان راست اختلافاتي بروز کرد و در عمل برخي از اصول گفتماني راست از سوي برخي گروهها و افراد نقض شدند و در عوض به تعبير لاکلائو مفصل بندي جديدي از راست شکل گرفت که بر آن نام راست مدرن گذاشته شده است. همين اتفاق در خصوص چپ رخ داده است و با بروز اختلافاتي ميان دو طيف از گروههاي چپ، نگرش جديدي سربرآورد که از آن به عنوان چپ مدرن نام برده شده است. از اين رو، در عمل ما شاهد شکل گيري خرده گفتمانهايي هستيم که به نظر ميرسد با طي کردن فرايندهايي به نوعي خودمختاري گفتماني دست يافته اند و از اين رو به عنوان گفتمانهاي مستقل پديد آمده اند. بنابراين در دوره تاريخي مورد نظر ما بر اساس انواع سرمايهها ( سرمايه کلامي، سرمايه سياسي، سرمايه فرهنگي و سرمايه اقتصادي) و استراتژيهاي سياسي شاهد فعاليت پنج گفتمان هستيم؛ هر چند که به نظر ما ميتوان از علائم ظهور گفتمان ديگر نام برد که در پايان رساله درباره آن به عنوان نتيجه شرايط انسداد گفتماني بحث خواهيم کرد. هم چنانکه پيشتر اشاره کرديم، ميدان سياسي جمهوري اسلامي ايران محل منازعاتي اين گفتمانها و نيروها و گروههاي سياسي برآمده از آنها بوده است. لذا فهم دقيق تر اين گفتمانها و ميزان سرمايههاي انباشتي اشان به ما اين امکان را ميدهد تا دلايل رفتارهاي سياسي بعدي آنها در ميدان سياسي و نيز ميدان را دريابيم. گفتمان چپ سنتي گفتمان چپ سنتي با تاکيد بر عمل انقلابي و تحقق سياست اسلامي و ايجاد جامعه اسلامي در واقع ريشه در شعارهاي اوليه انقلاب اسلامي داشته است. اين گفتمان از سوي نيروهاي هوادار تغييرات اساسي حمايت ميشد و چهرههايي مانند موسوي اردبيلي و موسوي خوئينيها نمايندگان اصلي آن بوده اند و چنانکه خواهيم ديد بعدها در تشکلي مانند مجمع روحانيون مبارز گرد آمدند. از سال 1360 تا رحلت امام خميني (ره)، چپ سنتي مهمترين گفتمان سياسي در ميدان سياسي جمهوري اسلامي بوده است و همزمان از بالاترين سرمايه سياسي، فرهنگي و نمادين برخودار بوده است. اين گفتمان عمدتا در ميدان قدرت از جايگاه بالاتري برخودار بود و همچنانکه خواهيم ديد در عمل نيز بسياري از مناصب سياسي رده بالا در قوه مجريه با مقننه( بخش عمدهاي از نمايندگان دوره اول تا چهارم متعلق به تشکلات چپ سنتي بوده اند) و قضاييه( به رياست آيت الله موسوي اردبيلي) را در اختيار داشت. در اينجا قبل از پرداختن به سرمايههاي سياسي اين گفتمان، تلاش ميکنيم تا مهمترين گزارهها يا عناصر گفتماني اين ديدگاه را که به مثابه سرمايه نمادين اين گفتمان عمل کرده اند را مورد بررسي قرار دهيم.
دیدگاه تان را بنویسید