ظهور و افول گفتمانهاي سياسي در ايران
دکتر رسول بابائي
ابتکار: گفتمان راست مدرن در زمينهاي از تحولات سياسي و اقتصادي بعد از رحلت امام و نيز شروع دوره مربوط به سازندگي شکل گرفت. اين گفتمان با تاکيد بر سرمايه کلامي خاصي که در تقابل با راست سنتي قرار ميگرفت، عمدتا از سياست تشنج زدايي در حوزههاي داخلي و خارجي حمايت ميکرد و به نوعي در صدد آشتي با دنياي مدرن بوده است. نماينده يا در واقع پدرخوانده اصلي اين تفکر، اکبر هاشمي رفسنجاني و مهمترين سرمايه سياسي تشکيلاتي آن حزب کارگرازان سازندگي بوده است. با اين همه، قدرت اين گفتمان محدود به قوه مجريه به ويژه در دوره دوم رياست جمهوري هاشمي رفسنجاني(1372-1376) باقي ماند و همچنانکه خواهيم ديد، در سالهاي بعد از آن ناگزير به رفاقت استراتژيک با گفتمانهاي چپ شده است. بعد از پايان جنگ(1367) و رحلت امام(1368)، هاشمي رفسنجاني با نگاه تکنوکراتيک به امور سياسي و اقتصادي دست به اعمال سياستهايي زد که همزمان خشم دو گروه را برانگيخت. از يک سو، با اجراي سياستهاي تعديل اقتصادي و گسترش فرايند خصوصي سازي در برابر اقتصاد سوسياليستي جناح چپ قرار گرفت و از سوي ديگر، جناح راست که به سمت مواضع سياسي و فرهنگي تند گرايش يافته بود، از بي بندوباري فرهنگي و اجتماعي ناراضي بود و براي اعمال نفوذ بر سياستهاي فرهنگي گروههاي موسوم به گروههاي فشار وارد عرصه شدند. در چنين شرايطي گروهي از راستهاي پيشين که به عنوان عملگرايان، مصلحت گرايان، واقع گرايان، جناح ميانه، فن سالاران و تکنوکراتها مشهور شدند راه خود را بر اساس موازيني از راست سنتي مسلط جدا کردند. اين جدايي البته مبتني بر گزارهها و اصولي بود که ما در اينجا از آنها به عنوان سرمايههاي گفتماني نام ميبريم. در ذيل با تاکيد بر انديشههاي هاشمي رفسنجاني تلاش ميکنيم تا مهمترين اصول و سرمايههاي گفتماني راست مدرن را مورد بررسي قرار دهيم. سرمايه کلامي مبنايي: راست مدرن بر خلاف راست سنتي و چپ سنتي که نگرشي انقلابي به جهان و هستي دارد و بر رياضت کشي و دوري از دنيا تاکيد دارد، مبتني بر نگرشي فايده گرايانه است و مهمترين دستاورد انقلاب را تلاش براي سازندگي و توسعه ميداند. از اين رو بر توجه به دنيا و تلاش براي ساختن آن تاکيد ميکند. آيت الله هاشمي رفسنجاني در يکي از مصاحبههاي خود بر اين مساله تاکيد ميکند: تفکر اصلي من اين است که زهد واقعي بسيار ارزشمند است، اما بايد با زهد فروشي مقابله کرد. حتي در زمان پيامبر (ص) اين اتفاقات افتاد و پيامبر (ص) به دستور قرآن به شدت با زهد فروشي برخورد کردند. به نظر منتقدان راست مدرن، تعريف اين گفتمان از دين نيز غير ايدئولوژيک شده است و دين را از عرصههاي عمومي به زاويههاي محدود خصوصي رانده است : راست مدرن سخت به توسعه ميانديشد. لذا سعي دارد تعريفي از دين ارائه کند که نه تنها مانعي فراروي توسعه نباشد بلکه حتي المقدور به کار آن بيايد. هاشمي رفسنجاني با تاکيد بر وجه آزادي خواهانه و توسعه طلب انقلاب بر اين باور است که مساله مهم جامعه ايران نه مسائل فرهنگي بلکه مساله گذر از عقب ماندگي است. دغدغه او وجه تمدن سازي است. به نظر ايشان بعد از دوران وابسته پهلوي و نزاعهاي اول انقلاب و دوره جنگ، اينکه فرصت فراهم شده است تا ايران به يکي از بزرگترين تمدنهاي اسلامي تبديل شود: سرمايه کلامي سياسي: گفتمان راست مدرن با چنين ديدگاهي نسبت به انقلاب بر اين باور است که هدف انقلاب بعد از گذر از دوران منازعات سازندگي است و بايد شرايطي را فراهم کند که چنين هدفي متحقق شود. از اين رو گفتمان راست مدرن به دليل نزديکي به مدرنيسم در ميدان سياسي خواهان نوعي سياست تشنج زدايي بود که توسعه اقتصادي به مقصد برسد. از اين رو در منازعه ميان توسعه اقتصادي وتوسعه سياسي جانب مورد دوم را گرفت. هر چند که در عمل تلاش ميکرد تا برخي از اصول جامعه مدني را نيز بپذيرد. از اين رو گفتمان راست مدرن براي ارائه يک نظام نظري منسجم تلاش ميکند تا به مولفههايي دست يابد که با سياست آرامش سازگار باشد: اين اصول عمدتا در حول قانون گرايي و انضباط مدني و سياسي سامان مييابد. سرمايه کلامي فرهنگي: گفتمان راست مدرن از حيث فرهنگي مبتني بر نوعي تساهل و آزادي فرهنگي است و از اين جهت تمايز عميقي با چپ سنتي و راست سنتي دارد. باز گذاشتن فضاي فرهنگي و رونق تئاتر، سينما و ادبيات مورد قبول اين گفتمان است و از اين رو تاکيد ميشود که نبايد با اهل قلم و هنرمندان مبارزه کرد و بايد شرايطي را فراهم کرد تا فرهنگ - البته فرهنگي که سياست آرامش را مختل نکند- به عنوان حوزه مستقل به حيات خود ادامه دهد. از اين رو، مفاهيمي مانند تهاجم فرهنگي در اين گفتمان کمتر مورد استفاده و کاربرد مييابد. سرمايه کلامي اقتصادي: گفتمان راست مدرن بر خلاف چپهاي سنتي از اقتصاد آزاد و برخلاف راستهاي مدرن از اقتصاد صنعتي و ورود به بازارهاي جهاني و سياستهاي تعديل اقتصادي حمايت ميکند. همانطور که گفتيم در مفصل بندي عناصر گفتماني راست مدرن اولويت با اقتصاد است و لذا بعد اقتصادي از اهميت ويژهاي برخوردار ميباشد. گفتمان راست مدرن با تاکيد بر آزادي اقتصادي و اولويت توسعه اقتصادي بر ساير امور با بسياري از گفتمانهاي رقيب خود وارد منازعه سنگيني شد. سرمايه کلامي در سياست خارجي و روابط بين الملل: گفتمان راست مدرن به دليل اولويت دادن به توسعه و سازندگي اقتصادي خواهان تدوام سياست آرامش در بيرون از مرزهاي ملي نيز بود. اين هدف به ويژه با توجه به گرايش به سوي سرمايه داري صنعتي و بين المللي از اهميت زيادي برخوردار بود. از اين رو اين گفتمان با چالشهاي زيادي از سوي گروهها و گفتمانهاي ديگر مواجه شد. سرمايه سياسي: گفتمان راست مدرن بر خلاف گفتمانهاي چپ سنتي و راست سنتي که از پايگاههاي ديرپا و نهادينهاي در ساختار اجتماعي و فرهنگي جامعه برخوردار بودند، به دليل گرايش عملگرايانه و فن سالارانهاي که داشته است فقط براي برخي از مقامات و فن سالاران اهميت گفتماني يافت. علاوه بر اين، گفتمان راست مدرن از حيث ايدئولوژيک توان ارائه يک صورت بندي گفتماني منسجم و همخوان با اصول انقلابي را نداشت. بر اين اساس ميتوان گفت که از حيث سرمايه سياسي هم در دوره خاصي دست به انباشت قدرت زد و هم چنانکه خواهيم ديد، در ميدان قدرت از توانايي لازم براي مقابله گفتماني و عملي با ساير گفتمانها و گروهها ناتوان بود.
دیدگاه تان را بنویسید