ظهور و افول گفتمانهاي سياسي در ايران
دکتر رسول بابائي
گفتمان راست راديکال از دل گفتمان راست سنتي بيرون آمد. اين گفتمان با داشتن سرمايه سياسي تشکيلاتي مانند انصار حزب الله از دوره بعد از جنگ امکان نفوذ بر ميدان سياسي را داشته است. اين گفتمان با پيروزي احمدي نژاد در سال 1384 در انتخابات نهمين دوره رياست جمهوري عملا بخش مهمي از سرمايه سياسي حکومتي را به خود اختصاص داد. برخي به کنايه گفتمان راست راديکال را "بلند شدن راست از دنده چپ" ناميده اند. ريشههاي اين گفتمان را بايد در تحولات جنگ و پس از آن جستجو کرد. عده زيادي از رزمندگان که در دوره جنگ با همت و ايثار خود توانسته بودند از تهاجم نظامي عراق به خاک کشور جلوگيري کنند و هشت سال در برابر حملات دشمن دفاع و مقاومت کرده بودند، با شروع دوره سازندگي و رشد سرمايه داري و رواج فرهنگ مصرفي دچار نوعي سرخوردگي شده بودند و در کانونهاي خود گرد آمده و علم مخالفت با دولت سازندگي را سر دادند. اين گروهها با اقدامات خود که هدف اشان جلوگيري از انحراف انقلاب بود، به گروههاي فشار مشهور شدند. بعدها با برآمدن دولت مشهور به اصلاحات درسال 1376 نيز اين گروهها همچنان به مخالفتهاي خود ادامه دادند و به ويژه بر بعد فرهنگي متمرکز شدند؛ اين گروهها با داشتن تشکيلات سنتي مانند هياتهاي مذهبي در تاثير گذاري بالايي برخوردار بودند و در انتخابات دوره نهم رياست جمهوري(1376) با حضور فعال خود توانستند بخشي از قدرت از دست رفته خود در دهه 1360 را باز پس بگيرند. سرمايه کلامي: راست راديکال از حيث گفتماني پديده نسبتا رنگارنگي است و به نظر برخي ترکيبي از چپ سنتي و راست سنتي در دهه 1360 است. از حيث تاکيد بر ساخت سياسي به راست و از حيث تاکيد بر اقتصاد عدالت محور و سوسياليستي به چپ سنتي نزديک است. با اين همه نميتوان انکار کرد که با تاکيد بر محورهايي مانند ولايت فقيه يا حتي ذوب شدن در ولايت فقيه يا ولي فقيه فراتر از قانون اساسي راست است و با بسياري از آموزههاي چپ مدرن مانند تساهل، يا خوش بيني نسبت به فرهنگ بيگانه، مدرنيته و سياست تنش زدايي مخالف است. اين گفتمان از حيث نظري عمدتا متکي به انديشههاي سنتي است و با هرگونه التقاط با انديشههاي غربي مخالف است. عناصر اصلي اين گفتمان را ميتواند در انديشههاي کساني مانند آيت الله مصباح يزدي جستجو کرد که با ارائه يک دستگاه گفتماني نسبتا منسجم به رويارويي با روشنفکري ديني رو به گسترش بعد از انقلاب رفته است. به زعم ما اين دستگاه گفتماني به دليل اتکا بر آموزههاي واحد و يکدست کمتر داراي تناقض منطقي است؛ بر خلاف گفتمان چپ مدرن که در تناقض گفتماني ميان سنت و مدرنيته گرفتار شده است، اين سنت شفافيت نظري دارد؛ ليکن مشکل اصلي اين گفتمان اساسا بيرون گفتماني است زيرا که به نظر ميرسد که جهان در حال دگرگوني است و بسياري از شيوههاي زيست اجتماعي، فرهنگي و لوازم زندگي صنعتي در حال وارد شدن هستند و امکان رويارويي با آنها هم وجود ندارد. در ذيل تلاش ميکنيم تا با تاکيد بر انديشهها و آراء آيت الله مصباح يزدي عناصر گفتماني راست راديکال را مورد بررسي قرار دهيم. البته نياز به تکرار نيست که منظور ما اين نيست که رهبري اين گفتمان متعلق به ايشان است، بلکه ايشان عناصر گفتماني آنرا صورت بندي، مفصل بندي و منسجم کرده اند و برخي از گروهها و يا افراد با اتکا بدان پروژه سياسي خود را به پيش ميبرند. در واقع ميان انديشمند و گروههاي حامل آن انديشهها بايد تمايز قائل شد. سرمايه کلامي مبنايي: گفتمان راست راديکال هر چند در برخي وجوه شباهت و قرابت نزديکي با راست سنتي دارد ولي نبايد يکسره آن را با راست سنتي يکسان گرفت. شباهت در يک بعد به معناي شباهت در کل مفصل بندي نيست و برخي از پژوهشگران با تلقي گفتمان راست راديکال و راست سنتي آن را در زير مجموعه اسلام سياسي فقاهتي قرار داده اند. به نظر ما، ترکيب مفاهيم و گزارهها در مفصل بندي متفاوتي صورت گرفته است و از اين رو ما در اينجا از دو گفتمان متفاوت بحث ميکنيم. گفتمان راست راديکال نيز همانند راست سنتي بر اولويت دين در زندگي انسان تاکيد دارد و بر اين باور است که هدف دين در نهايت رستگاري انسان بوده است و خداوند بر جهان قوانيني را حاکم کرده است که فقط با اطاعت از آنها ميتوان به رستگاري رسيد. از اين رو، در تعارض ميان منافع دنيوي و مصالح اخروي انسان مومن بايد جانب دوم را بگيرد و حفظ دين داري و معنويت بر دنياداري مقدم است. آيت الله مصباح يزدي بر خلاف کساني که بر طبل عقلانيت انسان ميکوبند و معتقدند که خداوند به انسان عقل داده است و آدمي بايد از عقل خود تبعيت کند، مساله تقليد را پيش ميکشد و معتقد است که بدون تاسي به پيامبر و ائمه اطهار "ما نيز چون کساني که از اين نعمت بزرگ محرومند، در جهالت و بي خبري باقي ميمانديم و به گمراهيهايي که فرقههاي گوناگون در گوشه و کنار عالم بدان مبتلا گرديده اند مبتلا ميگشتيم." به اين معنا، راه مسلمان واقعي از قبل معين شده است و مرز ميان باطل و حق از سوي خداوند کاملا ترسيم شده است. ايشان بر همين اساس با سکولاريسم و در قدم بعدي با پلوراليسم مخالف هستند و اين دو را انحراف از اصل دين ميدانند. آيت الله مصباح يزدي در کتاب نظريه سياسي اسلام به صراحت اعلام ميکنند که در فرهنگ الهي و اسلامي محور نه انسان همانند اومانيسم غربي بلکه محور الله است و "اللهيسم" در تقابل با اومانيسم و سکولاريسم قرار دارد. بر همين اساس برخلاف اين تصور که قرائتهاي گوناگون و متعددي از دين وجود دارد، ايشان بر اين نکته تاکيد ميکنند که دين داراي يک حقيقت گوهرين است و فقها و روحانيت منبع شناخت اين حقيقت الهي هستند. از اين رو کساني که بر کوس قرائتهاي گوناگون از دين ميزنند و نقش روحانيت را نايده ميگيرند، از دين اسلام خروج کرده اند و در عمل در جبهه نفاق و کفر قرار گرفته اند. سرمايه کلامي سياسي: گفتمان راست راديکال با چنين درکي از فلسفه زندگي به طور کلي، ديدگاههاي خاصي را در خصوص نظام سياسي مطلوب ارائه ميکند. بارزترين خصوصيت اين گفتمان مخالفت آشکار با دموکراسي و ستونهاي اصلي آن مانند عقلانيت عامه، برابري و آزادي است و طرح نظريهاي که با عنوان حکومت اسلامي مبتني بر ولايت مطلقه فقيه مشهور شده است. در ادامه با تاکيد بر انديشههاي آيت الله مصباح يزدي برخي از اين گزارههاي گفتماني را مورد بررسي قرار ميدهيم. آيت الله مصباح يزدي با دموکراسي در مفهوم رايج مخالف هستند زيرا مبتني بر پذيرش راي اکثريت و نفي امر دين در سياست استوار شده است. ايشان با رد مفهوم اکثريت، بالطبع مفاهيم ديگر دموکراسي مانند برابري و آزادي مطلق را نيز رد ميکنند. به نظر ايشان آزادي در دين اسلام به اين معنا نيست که فرد يا اجتماع هر گونه که خواست ولو در تعارض با اصول و احکام ديني دست به انتخاب بزند. به نظر وي، "اسلامي که ما سراغ داريم ميگويد همان طور که شما در خوردن و آشاميدن محدوديت داريد، در صحبت کردن هم محدوديت داريد." و بنابراين مسلمان واقعي از آزادي مطلق در عقيده و بيان برخوردار نيست. به همين سان، هر چند که گوهر انسانيت در همه انسانها يکي است و انسان درجه يک و درجه دو نداريم، ولي شهروند درجه يک و درجه دو وجود دارد؛ به اين معنا شهروندي که با اصول حاکم بر نظام سياسي اسلام توافق کامل داشته باشد، شهروند درجه يک است و کساني که به هر دليل با اصول و احکام اسلامي سر تعارض دارند، بالطبع شهروند درجه دوم محسوب ميشوند. اين عدم برابري مساله ديگري را وارد دستگاه فکري ايشان ميکند که ميتوان از آن با عنوان گزينش نام برد. در نظام اسلامي به دليل تفاوتهايي که بين شهروندان وجود دارد بايد امور به کساني سپرده شود که داراي صلاحيت و شايستگيهاي خاصي هستند. ازاين روي ايشان به جاي نظام دموکراسي از حکومت اسلامي حمايت و پشتيباني ميکنند که البته به تعبير خودشان حکومت اسلامي مترادف با تئوکراسي هم نيست و تفاوت ماهوي با تئوکراسي دارد. حکومت اسلامي در تمايز از دموکراسي و تئوکراسي داراي ويژگي خاصي است؛ حکومت اسلامي مبتني بر احکام الهي است و ولي فقيه بر طبق شرع و در محدوده قوانين و احکام الهي حکومت ميکند ولي بر خلاف دموکراسي مشروعيت خود را از مردم نميگيرد. مشروعيت حکومت اسلامي الهي است و برخلاف گفتمان چپ مدرن که مشروعيت را امري مردمي ميداند، گفتمان راست راديکال در تعارض کامل با آن قرار ميگيرد. ولايت فقيه نظريه بنيادين حکومت اسلامي است و بدون آن حکومت طاغوت است. از اين رو ولي فقيه داراي استعداد دروني براي حکومت کردن دارد و مشروعيت خود را از منبع بيروني اخذ نميکند. ولي فقيه داراي توانايي است که ميتواند جامعه را به سوي هدف اصلي اش که همان زندگي بر حسب دستورات و احکام الهي است هدايت کند. اذن ولي فقيه شامل بسياري از امور و حتي خود قانون اساسي هم ميشود. برخلاف کساني مانند سيد محمد خاتمي و گفتمان چپ مدرن که قانون اساسي را بالاتر از ولي فقيه ميدانند و به اين دليل ولايت فقيه را ميپذيرند که مشروعيت مردمي و قانوني يافته است، آيت الله مصباح يزدي بر اين باورند که قانون اساسي به اذن و امضا ولي فقيه داراي اعتبار شده است. ايشان در فقرهاي نسبتا طولاني تمايز "قانون اساسي مورد تاييد ولي فقيه" با "ولي فقيه مورد تاييد قانون اساسي" را توضيح ميدهند. با چنين تفسيري از نقش ولايت فقيه و مشروعيت آن، اطاعت و تابعيت نيز نه تنها وجوب عرفي و قانوني مييابد بلکه داراي وجوب شرعي نيز هست. ايشان با استناد به امام صادق (ع) مخالفت با ولي فقيه را شرک به خدا و گناه و موجب مجازات الهي ميداند.به همين سان ايشان پيروزي انقلاب و موفقيت در جنگ را محصول اطاعت گسترده وتمکين خالصانه مردم به ولايت فقيه ميدانند. در همين جا نيز ذکر اين نکته لازم است که ايشان تفسيري متفاوتي هم از وقوع انقلاب اسلامي دارند و بر خلاف کساني که آن را انقلاب براي توسعه اقتصادي يا توسعه سياسي ميدانند و بر اين باورند که انقلاب براي همنشيني آزادي و دين رخ داده است( گفتمان چپ مدرن)، به نظر ايشان انقلاب اسلامي براي تحقق مصالح معنوي صورت گرفته است.
دیدگاه تان را بنویسید