شورای افتاء رهبر انقلاب به روايت شاهرودی
شيوه كار اينگونه است كه افراد- به تناسب علاقه، فراغت و آمادگي كه دارند- موضوعي را به انتخاب خود يا پيشنهاد ديگر اعضاء، براي تحقيق برميگزينند.
آيتالله هاشمي شاهرودي در گفتوگويي كوتاه به بيان نكاتي درباره جلسه شوراي افتاء رهبر معظم انقلاب پرداخت. به گزارش پايگاه اطلاعرساني دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتالله العظمي خامنهاي، "در حوزههاي علميه، بايد طاقت شنيدن حرفهاي جديد زياد باشد، هرچند كه به حدي نرسد كه يك فقيه فتوا دهد؛ ممكن است ديگري چيزي بيافزايد و فتوا بدهد. لذا بنده به فضلاي محترم و بزرگاني از قم، توصيه كردم يك مجله فقهي، تهيه و منتشر كنيد. " (سخنان رهبر انقلاب در آغاز درس خارج فقه؛ 20 / 6 / 73) تنها چندماه پس از اين توصيه، آيتالله سيدمحمود هاشمي شاهرودي كه رياست دائرةالمعارف فقه اسلامي بر مذهب اهل بيت را بر عهده داشت، اولين شماره فصلنامه فقه اهل بيت را با صاحبامتيازي و مديرمسئولي خويش تقديم جامعه علمي ايران و جهان اسلام كرد. اين فصلنامه بعدها دو مقاله برآمده از دروس خارج فقه آيتالله خامنهاي را با عناوين مهآدنه و كاوشي در حكم فقهي صابئان به ترتيب در شمارههاي 8 و 9 (پاييز و زمستان 1376) و نيز 12-11 (زمستان 1375 و بهار 1376) خود منتشر كرد. آيتالله هاشمي شاهرودي در شماره دوم اين فصلنامه كه در تابستان 1374 روانه بازار نشر شد، در گفتوگويي كوتاه، به بيان نكاتي درباره جلسه شوراي افتاء رهبر معظم انقلاب پرداخت. وي كه در آن زمان هنوز عهدهدار سكان قضاي كشور نشده بود، در ابتدا به اين نكته اشاره كرده كه حدود سه سال است در جلسه شوراي افتاء رهبر معظم انقلاب شركت ميكند و از اعضاي شورا تا در آن هنگام چنين ياد ميكند: رهبر معظم انقلاب، رئيس قوه قضائيه، فقهاي شوراي نگهبان، رياست ديوان عالي قضايي، آيتاللّه مهدوي كني و آيتاللّه محمدي گيلاني. با گذشت حدود 15سال از زمان انجام اين گفتوگو، متن آن هنوز هم در روشن ساختن برخي ابعاد علمي شخصيت حضرت آيتالله خامنهاي براي بسياري از خوانندگان تازگي دارد. از اين رو "ديگران " با اندكي تصرف و حفظ محتواي سخنان آيتالله هاشمي شاهرودي، آن را تبديل به نوشتار كرده و در دسترس كاربران پايگاه اطلاعرساني Khamenei.ir قرار ميدهد. * هدف و موضوع همانگونه كه از نام جلسه پيداست، هدف آن، بررسي دقيق فقهي مسائل مبتلا به جامعه اسلامي است؛ اعم از مسايل مربوط به مشكلات نظام جمهوري اسلامي، يا مسايل مستحدثه و نوپيدا و يا مسائلي كه كمتر مورد بحث قرار گرفته و جهت تطبيق با نيازهاي امروز جامعه اسلامي، نياز به بحث و بررسي و نگرشي دوباره دارند. اين موضوعات، گاه از سري مسائلي است كه از رهبر معظم انقلاب، استفتاء ميشود و ايشان دستور ميدهند كه به بحث و بررسي گذارده شود و يا از سري مشكلاتي است كه از طريق ديگر اعضاي جلسه- بهويژه آنان كه مسؤوليتهاي قضايي و اجرايي و يا قانونگذاري دارند- مطرح ميشود. به هر حال، در اين جلسه، بحث از موضوعات مستحدثه و زنده است كه جاي بحث و بررسي آنها در مباحث فقهي، خالي است و مورد نياز جامعه است. روشن است كه بحث در اينگونه موضوعات، تلاش جدّي ميطلبد و از مواردي است كه توانايي مجتهد و فقيه را به آزمايش ميگذارد وگرنه بحث در مسائلي تكراري و موضوعاتي كه مفصّل پيشينيان بدانها پرداختهاند، نشاندهنده قدرت و هنر يك فقيه نيست. * شيوه كار شيوه كار اينگونه است كه افراد- به تناسب علاقه، فراغت و آمادگي كه دارند- موضوعي را به انتخاب خود يا پيشنهاد ديگر اعضاء، براي تحقيق برميگزينند. پس از گزينش، به دنبال تتبع و تحقيق ميروند و آن را با مباني فقهي و استدلالي و اجتهادي، به نگارش درميآورند؛ آنگاه براي بررسي و اظهار نظر ديگر اعضاء، نوشته را در اختيار آنان قرار ميدهند. سپس طي جلسه يا جلساتي، موضوع تحقيق شده توسط نويسنده در جمع مطرح ميشود و انتقادات و پيشنهادهاي ديگران را ميشنود و پس از بحث و بررسي، آنچه را پذيرفت، در نوشته خود اعمال ميكند. اين مباحث، نوعاً موضوعات نوپيدايند و يا كمتر بحث شدهاند. از اين روي، مدت زيادي ميطلبد تا شخص مباني فقهي و اجتهادي مسأله را بيابد و آنها را به تقرير در آورد. گاه در ضمن تحقيق، دامنه بحث گسترده ميشود و فروعات مختلفي پيدا ميكند. گاه انتقادات و پيشنهادهايي كه ميشود و نويسنده بايد پاسخگوي آنها باشد، موجب ميشود كه كامل كردن آن زمان بيشتري ببرد. هرچه موضوع جديدتر و يا انتقادات به آن بيشتر باشد، مدت زماني بيشتري را به خود اختصاص ميدهد. اين است كه براي اينگونه بحثها، نميتوان سقف زماني مشخصي را در نظر گرفت. افزون بر اين، تدوين آن، وقت فراوان ميخواهد. * ثمره بحث قانون اين جلسه اين نيست كه حتماً، نتايج تحقيقاتش مورد استفاده دستگاههاي اجرايي، قضايي و قانونگذاري قرار گيرد، ولي از آن جايي كه موضوعهايي كه طرح ميشوند، بيشتر مشكلات محل ابتلايي نظامي جمهوري اسلامي بوده و اعضاي جلسه هم، افراد تصميمگيرنده در نهادهاي قضايي، اجرايي و قانونگذاري هستند، طبعاً نتايج اين جلسه ميتواند براي آن آقايان در اين زمينه، كارگشا باشد؛ بهويژه آن دسته از مسائلي كه پاسخگوي آنها، شخص رهبر معظم انقلاب است كه تحقيقات انجام شده با توجه به حضور فعال ايشان در جلسه، ميتواند مورد استفاده در پاسخ به استفتائات قرار بگيرد. به عنوان مثال، موضوعي كه اخيراً در جلسه شورا مطرح شد و مورد استفاده دستگاه قضايي قرار گرفت، ديه بود كه پرداخت ديه بايد به چه صورت باشد. آيا به صورت اجناس، يا خير؟ * حضور فعال آنچه در اين جلسه مهم است، حضور جدّي با مطالعه و ارائه نظرات دقيق و پيشنهادها و انتقادات حساب شده است و در اين جهت، رهبر معظم انقلاب با وجود اشتغالات و مسؤوليتهاي سنگين ديگرشان، حضور فعّال داشته، بلكه ركن و باني اصل جلسهاند كه بدون حضور ايشان جلسه منعقد نميشود. بارها مشاهده شده كه ايشان، بيش از ديگران اصرار بر برقراري جلسه داشتهاند و در داخل جلسات نيز، در بحث و انتقاد و جمعبندي مطالب، فعّال بوده و نتايج نهايي بحثها را جمعبندي كرده و نقاط ضعف و قوت آن را اعلام ميكردند و همواره، به هنگام طرح مباحث، با ايراد انتقاد نقض و ابرام، حل و جواب و دفاع و... شركت فعالي دارند؛ بهويژه در مسائل نوظهور و مربوط به مسائل اقتصادي و حقوقي. به نظر من انتقادها و پيشنهادهاي ايشان، بسيار جالب و مبتني بر مباني صحيح اجتهادي و استدلالي است. در عين اينكه بسيار مقيدند كه از مباني فقه جواهري تجاوز نشود، بر پاسخگويي به مسايل نوظهور اجتماعي و به روز بودن مسايل و موضوعات فقهي مورد بحث نيز، تاكيد دارند و مباني كه ايشان برميگزينند، به نتايج خوب و مطلوبي ميرسد كه پاسخگوي مسايل روز و مشكلات جامعه اسلامي است. * ويژگيهاي ديگر مزايايي كه اين شورا دارد، يكي در شكل كار است و ديگري در نوع كار. در جلسات استفتاء مراجع تقليد، معمولاً كار به اين شكل است كه: مرجع تقليد، در مقام پاسخگويي به مقلدان خود، نظريه خود را به اعضاي جلسه ارائه ميدهد؛ ديگران اگر مطلبي در تكميل آن فتوا و نظريه داشته باشند، ارائه ميدهند. بنابراين تنظيم و تبيين و جمع كردن مطالب براي فتوا، به عهده خود آن مرجع است و در محدوده سؤالات استفتاء شده. ولي در اين جلسه، يكي از اعضاي جلسه، موضوعي را از مسائلي كه بدانها اشاره شد، براي تحقيق و اجتهاد و استنباط برميگزيند و آن را پس از تحقيق و تكميل، به ديگر اعضاي جلسه كه نوعاً از مجتهدين و صاحبنظر بوده و از سطح علمي بالايي برخوردارند، ارائه ميدهد و طي ساعتها، بحث و بررسي ميشود. شخص محقق، بايد پاسخگوي انتقادات و مدافع نظريه خويش باشد. در حقيقت، روي هر موضوع، دو بار كار تحقيقي و اجتهادي ميشود: يكبار شخص محقق و يكبار، جمع آقايان شركتكننده. از نظر نوع كار هم، چنانكه اشاره كردم، موضوعات و مسائلي كه در اين جلسه به بحث گذاشته ميشود، نوعاً مسايل جديد و مشكلاتي است كه نظام اسلامي و جامعه امروز ما با آن درگيرند. اينكه معتقديم، باب اجتهاد مفتوح است و از افتخارات فقه پوياي ما و مشخصه باز بودن باب اجتهاد، اين است كه بتواند مسايل زنده روز را پاسخگو باشد؛ بهويژه مسائلي كه پس از پيروزي انقلاب اسلامي و الگو شدن حكومت اسلامي به وجود آمده است. امروز، مجتهد بايد بتواند بر مبناي فقه جواهري در اين مسائل جديد اجتهاد كرده، پاسخ گويد. هماكنون، خلاهاي زيادي در بحثهاي فقهي وجود دارد كه علما و فقهاي حوزه، بايد آنها را به داخل حوزههاي درسي بياورند و با مباني اجتهادي فقه جواهري و مباني اصولي قوي، پاسخگو باشند. به نظر من اين هم، يكي ديگر از ويژگيهاي اين جلسه است كه اعضاي اين جلسه افرادي هستند كه هم ميتوانند مباني فقه جواهري را به طور كامل و دقيق و عميق بفهمند و هم چون درگير مسايل و مشكلات نظام و جامعهاند، در تشخيص موضوع و توجه به ابعاد مختلف مساله، از توانايي خوبي برخوردارند. در نتيجه، بررسيهايي كه انجام ميشود، از هر دو بعد، كاملتر و دقيقتر از بحثهايي است كه اتفاقاً و احياناً در حوزه انجام ميگيرد. وجود چنين اعضايي در جلسه، بهويژه رهبر معظم انقلاب كه از بهترين افراد جلسه هستند، مباحث را از هر دو بعد كامل ميكند. به نظر من، موضوعشناسي در اين جلسه، بسيار غني است؛ همان چيزي كه در استنباط مسايل مستحدثه، بسيار لازم و ضروري است. به هر حال، اعضاي اين جلسه، با توجه به سطح بالاي علمي و فقاهتي كه دارند، موضوع مورد تحقيق و تتبع را از هر جهت، مورد ارزيابي و تحقيق قرار ميدهند و همانگونه كه گفته شد، پيوندي بين فقه سنتي و مسايل روز انجام ميدهند. اين امتياز مهم جلسه است. همچنين شخص محقق، در صورتي كه نياز ببيند از نظر كارشناسان استفاده كند و تحقيق خود را با توجه به نظر كارشناسي به جلسه ارائه دهد، اين كار را انجام ميدهد. * انتشار تحقيقات متأسفانه بحثها و گفتوگوهايي كه در جلسه انجام ميگيرد، ثبت و ضبط نميشود ولي انتقادات و اشكالاتي را كه محقق بپذيرد، در نوشته درج ميشود و اين نوشتهها موجود است. بحمد اللّه اين توفيق پيدا شد كه برخي از آنها، در مجله وزين فقه اهل بيت(ع) منتشر شود. هرچند امكان دارد تمامي اعضا، يا بيشتر آنان با نظر نويسنده موافق باشند، با اين حال، آنچه ارائه ميشود نظر نويسنده است. زيرا چه بسا، برخي افراد جلسه انتقاداتي داشتهاند كه از نظر نويسنده، چون قبول نيفتاده، در نوشته اعمال نشده است. آنچه ارائه ميشود، يا خود نويسنده تحقيق و استنباط كرده يا اگر ديگران پيشنهادها و يا انتقاداتي داشتهاند، پس از قبول آنها نوشته خود را اصلاح كرده كه در نتيجه، آنچه ارائه ميدهد، نظرخود اوست.
دیدگاه تان را بنویسید