هزارهی سوم، هزارهی ادیان
در فضای فعلی و تعاملی كنونی، حتی گاهی تأثیر در فضاهای داخلی متوقف بر تأثیر بر فضاهای خارجی است. یعنی اگر شما بتوانید فضاهای خارجی را تغییر بدهید، قطعاً روی فضای داخلی تأثیر میگذارد.
متن زیر گفتگوی آیتالله مهدی هادوی تهرانی، استاد خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم و دانشآموخته دانشگاه شریف است که با بخش «دیگران» پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار رهبر انقلاب صورت گرفته است. - برای اینكه بتوانیم ظرفیتهای منطقهای حوزه را ارتقا دهیم و به عبارتی حوزه را جهانی كنیم، چه تحولاتی باید در نگرشها و رفتارهایمان به وجود بیاوریم؟ حوزه یك مركز آموزشی است و آموزش باید با توجه به نیازهایی سامان پیدا كند كه پرورشیافتههای آن مركز قرار است تأمینكنندهی آن نیازها باشند. بنابراین اگر ما دایرهی نیازها را توسعه بدهیم و به نیازهای فرامنطقهای و فرامرزی توجه كنیم، باید به تناسب این توسعه، دایرهی نیازهای آموزشی را هم تغییر بدهیم. برای تغییر این آموزشها به تغییر در نگرشها نیازمندیم. با تغییر نگرشها نتیجهی متناسب با شرایط جدید به دست میآید. نسبت به مسألهی توسعهی مرزهای تبلیغی و جغرافیایی، ابتدا باید به ضرورت این معنی اذعان پیدا كنیم. شاید به نظر برسد كه این امری ضروری است، اما یكی از موانع جدی در توسعهی نگرشهای ما همین است. اگر ما این كار را یك امر ضروری بدانیم، قطعاً اقدام میكنیم. پس اگر اقدامی نمیكنیم، به خاطر این است كه واقعاً آن را ضروری به معنی واقعی كلمه نمیدانیم. در درجهی اول ما باید ضرورت این مسأله را دریابیم. اگر ضرورتش را پذیرفیتم، لازمهاش این است كه ما مهارتها و اطلاعات این ضرورت را تأمین كنیم. مثلاً اگر میخواهیم در فضای بینالمللی تبلیغ كنیم، قطعاً اثرگذاری تبلیغ به زبان فارسی نهایتاً در حد ایرانیان و فارسیزبانهایی مثل افغانها و تاجیكها و احیاناً كسانی است كه از روی علاقه زبان فارسی را آموختهاند كه طبیعتاً خیلی محدود است. البته ما در همین بُعد هم با مشكلاتی مواجه هستیم و كمتر توانستهایم مخاطبان افغان یا تاجیك را جذب كنیم. مثلاً این همه آموزشهای عربی در حوزه وجود دارد، اما چون هدف این آموزشها تسلط بر متن است و نه مكالمه، طلاب نمیتوانند به زبان عربی صحبت كنند، چون هیچ تمرینی در زمینهی مكالمه عربی نمیكنند. بنابراین اولین چیزی كه در این مرحله باید بر طبق آن نگرش و طبق ضرورتها تغییر كند، همین است كه ما مكالمهی عربی را بهطور جدی در دستور كارمان قرار دهیم و نه به صورت یك امر حاشیهای. باید توجه داشته باشیم كه در جهان امروز، عالِم مسلمانی كه بلد نیست عربی صحبت كند، عالِم اسلامی تلقی نمیشود. در این شرایط اگر كسی بخواهد كار فرامنطقهای یا فرامرزی انجام دهد، بدون تسلط بر زبان انگلیسی هم ممكن نمیتواند. ما قبلاً به طلبهها میگفتیم كه زبان عربی واجب است و زبان انگلیسی مستحب مؤكد، اما امروز میگوییم كه زبان عربی و زبان انگلیسی هر دو واجب است. ما هنوز به شیوههای سنتی اكتفا میكنیم كه البته در جای خود بسیار ارزشمند و لازم هستند، ولی متأسفانه به شیوههای جدید و روشهای نوین و عَرضههای تازه از دین خیلی توجه نداریم؛ مسائلی كه اگر مقداری روی آن كار كنیم، خواهیم دید چقدر فضا برای ما وجود دارد كه مخاطبان ما به صورت طبیعی به دنبال ما خواهند آمد. در كنار این مسأله باید توجه داشته باشیم كه مخاطبان ما فراتر از مرزهای ما هستند. باید فضاهایی را كه در آن مخاطب وجود دارد، بشناسیم. یعنی صرفاً دانستن زبان كافی نیست. الان برخی طلبهها زبان عربی یا انگلیسی را خیلی خوب بلد هستند، اما اگر این طلبهها با فضاهایی كه در آنها مسائل اسلامی یا مسائل دینی به معنی وسیع آن مطرح است، آشنا نباشند، آیا صحبت كردنشان به زبان انگلیسی یا عربی كافی است؟ چهبسا كه آثار سوء هم ایجاد كند. وقتی شما نمیدانید مخاطب چگونه فكر میكند، وقتی نمیدانید مخاطب به چه چیز نیاز دارد یا چه چیزهایی برایش جذاب است، به جای اینكه جذب بشود، دفع میشود احتمالاً. این را من تجربه كردهام. یعنی ما تفاوت فرهنگها را متوجه نمیشویم و نمیدانیم یك مطلب كه برای یك فرهنگ جذاب است، ممكن است برای یك فرهنگ دیگر كاملاً ضد آن باشد. بنابراین مخاطبشناسی یكی از اصول مهم است. مثلا وقتی شما به یك زن غربی میگویید پیغمبر ما گفتهاند یكی از چیزهایی كه از این دنیا دوست دارم، زن است. این احتمالاً برای زن غربی خیلی جذاب و مهم است، چراكه در نگاه ضد زن مسیحی همیشه به او گفتهاند كه زن نماد شیطان است. - برخی از بزرگان دربارهی جهانی اندیشیدن حوزه معتقدند كه ما باید مسائل درونی خودمان را برنامهریزی كنیم و پس از كسب موفقیت در این عرصه، وارد فضای جهانی شویم. نظر شما در اینباره چیست؟ نهاد روحانیت امروز میخواهد نقشی را ایفا كند كه نبی خاتم(ص) در صدر اسلام ایفا میكرد. بنابراین اگر نبی خاتم(ص) از باب «قوا أنفسكم و اهلیكم ناراً» ابتدا به خودشان و بعد به اهلشان پرداختند و بعداً آن را به اطرافیان خودشان توسعه دادند، نهاد روحانیت نیز قطعاً باید به نیازهای داخلی و اطراف خودش توجه داشته باشد، اما این به این معنی نیست كه تكتك روحانیون باید این مراحل را پشت سر بگذارند. این اشتباه بزرگی است. مغالطهای كه در اینجا صورت گرفته، این است كه اگر مثلاً شما یك مبلّغ بینالمللی باشید، اولاً باید مبلغ روستای خودتان باشید، بعد مبلغ شهرستان خودتان، بعد مبلغ استان خودتان، بعد مبلغ كشور و در نهایت ملبغ بینالمللی. در حالی كه اینطور نیست. نهاد روحانیت باید در تمام این عرصههای تبلیغ توجه كند. بله، در درجهی اول باید به محیط اطراف خودمان برسیم. قطعاً معنی اینكه ما تبلیع بینالمللی بكنیم، این نیست كه از تبلیغ داخلی غفلت كنیم، اما برای تبلیغ بینالمللی هم باید نیرو تربیت كنیم. قرار نیست تكتك مردم همهكار بكنند. مگر كسی میتواند هم فقیه باشد و هم فیلسوف و هم متكلم و هم مفسر و هم مبلغ داخلی و هم مبلغ بینالمللی؟ اینطور امكان ندارد كه كسی همهی این قابلیتها را داشته باشد، اما نهاد روحانیت باید هم فقیه تربیت كند و هم مبلغ. آموزشهایی كه در حوزه است، باید چنین ظرفیتهایی را ایجاد كند. واقعاً فرصت بینالمللی را نباید از دست داد. نكتهی دیگر این است كه در فضای فعلی و تعاملی كنونی، حتی گاهی تأثیر در فضاهای داخلی متوقف بر تأثیر بر فضاهای خارجی است. یعنی اگر شما بتوانید فضاهای خارجی را تغییر بدهید، قطعاً روی فضای داخلی تأثیر میگذارد. متأسفانه الان این فضا وجود دارد كه یك ایرانی اگر ببیند كه طلبهای در یك فضای بینالمللی موفق بوده، خیلی راحتتر پیام او را میپذیرد. مثلاً بنده كه در شبكههای بینالمللی صحبت یا مناظرهای داشتهام، دیدهام كه چقدر در فضای داخلی تأثیر گذاشته است و دائم به ما پیغام دادهاند و تشكر كردهاند. - با این توضیحات، دنیا برای پیام دین چه جایگاهی قائل است؟ با توجه به اینكه دنیای امروز یك دنیای سكولاری است كه تلاش میكند دینگریزی یا حتی دینستیزی را ترویج كند؟ ممكن است در نگاه اول برای كسی كه با فضای بینالمللی آشنا نیست، اینگونه به نظر برسد كه دنیای امروز، یك دنیای دینگریز است. البته من با این حرف اصلاً موافق نیستم. یا اینكه رسانههای صهیونیستی بخواهند چنین تبلیغی كنند، ولی واقعیت این است كه دنیای فعلی دنیای به سوی دین است. خود روشنفكران غربی هم توجه به این مسائل دارند. در سال 2000 میلادی هانتینگون در سخنرانی در دانشگاه زوریخ گفت: «در قرن بیستم مردم پشت به دین كردند، در حالی كه هزارهی سوم، هزارهی رنسانس ادیان است.» به همین مناسبت هم در سال 2000 به بعد یكدفعه یك جنبش جهانی شروع شد و اجلاسیههای ادیان در سطح دنیا برگزار شد. مثلاً در سال 2000 شورای رهبران مذهبی جهان افتتاح شد كه رهبر انقلاب نیز پیامی از طریق حضرت آیتالله جوادی آملی برای این اجلاس ارسال كردند و این شورا در سال 2002 با تصویب منشورش رسماً شروع به كار كرد. یا در سال 2004 پارلمان جهانی ادیان در بارسلونا برگزار شد كه بیش از هشت هزار نفر در آن شركت كردند. باید توجه كنیم كه علیرغم تمام جَوهای منفی كه علیه ما وجود دارد و علیرغم توان فوقالعادهی رسانهای و مالی كه دشمنان ما دارند، ما میتوانیم به دلیل توان محتوایی كه داریم، بسیاری از این جَوها را بشكنیم و پرچمدار باشیم و آنها را منفعل كنیم. متأسفانه از این فضاها استفاده نمیكنیم. این دنیا بسیار بسیار آماده برای پذیرش باورها و آموزههای دینی و حتی اسلام و تشیع است. این را به عنوان كسی میگویم كه تجربه كرده است، اما متأسفانه ما برای معرفی تشیع آماده نیستم و اطلاعاتمان از دنیای معاصر كم است. - با توجه به این كمبودهایی كه ما در مسألهی زبان، شناخت مخاطب و استفاده از فرصتها داریم، در وضعیت فعلی چه باید بكنیم؟ با انجام چند كار میتوانیم فضا را تغییر بدهیم: اولاً باید سعی كنیم افرادی را شناسایی كنیم كه در موقعیتهای مختلف و با تواناییهای مختلف تجربهی بینالمللی كسب كردهاند. ثانیاً باید تجربههای آنها را تبدیل به مستندات قابل عرضه و آموزش كنیم. در مرحلهی بعد، با استفاده از مجموعهی این مستندها و تواناییها به اضافهی ظرفیتهایی كه در حوزهی رسانهها داریم، -چه رسانههای صوتی و تصویری و چه در رسانههای دیجیتال كه بسیار مهمتر هستند- میتوانیم در یك زمان معقول، یك جنبش برای پاسخگویی به نیازهای بینالمللی و تبدیل تهدیدها به فرصت ایجاد كنیم. مثلاً ماجرایی مانند قرآنسوزی یا انفجار حرمین شریفین عسكریین در درجهی اول تهدید است، اما در درجهی دوم یك فرصت برای ما محسوب میشود كه ما میتوانیم بلافاصله از آن استفاده كنیم. البته باید بگویم كه این كار نیازمند یك عزم جدی در كل نظام است. حوزهی علمیه بخشی از كار است و البته كل تواناییهای نظام را باید برای این كار بسیج كرد.
دیدگاه تان را بنویسید