مروری بر زمينههای سفر رهبر انقلاب به قم
محمد تقی خرسندی
سفر مقام معظم رهبری به قم، به عنوان اولین سفر رسمی ایشان پس از انتخابات 1388 و وقایع پس از آن، اذهان بسیاری را معطوف به ارتباط این دو موضوع كرد. اما توجه به این نکته که این سفر از ابتدا قرار نبوده به عنوان سفری استانی تعریف شود، ارتباط آن با فتنه 88 را با تردید جدی مواجه میکند. در واقع، هدف اصلی سفر آیتالله خامنهای به قم، دیدار با روحانیون، علما، استادان و طلبههای حوزههای علمیه بود. اما بهدلیل درخواستهای متعدد مردمی، برنامههای عمومیتری همچون دیدار با دانشجویان، جوانان، خانواده شهدا و ایثارگران و... به آن افزوده شد تا اینکه کمکم رنگ و بوی یک سفر استانی به خود گرفت. اما این افزایش و تنوع دیدارها نتوانست هدف اصلی سفر را تحتالشعاع خود قرار دهد. تعدد دیدار با قشر روحانیت، موضوع اصلی سفر را بیشتر نمایان میکرد؛ «تحول در حوزه». انقلاب اسلامی ایران از همان ابتدای پیروزی در بهمن 57 و حتی پیش از آن، آرمانهای خود را در بستری دینی و قالبی جهانی تعریف کردهبود. شعار «نه شرقی، نه غربی» بیانگر این بود که «جمهوری اسلامی» تعریفشده توسط امام خمینی(ره)، قرار است گفتمانی جدید و جهانی را جایگزین گفتمانهای مطرح و جهانی آن روزگار كند. طرح مباحثی چون صدور ارزشهای انقلاب نیز بهخوبی نشان میداد که طراحان انقلاب، آرمانهای بسیار بلندی را در ذهن خود پروراندهاند. همه علیه یکی قطعا این ارزشهای جدید و این نگاه فراملیتی چیزی نبود که از نگاه صاحبان قدرت در آن زمان دور بماند. به همین دلیل، از همان روز اول، بنای ناسازگاری با انقلاب و تلاش در جهت نابودی آن در دستور ابرقدرتها قرار گرفت. بسیار سادهانگارانه است اگر فرض کنیم که این دشمنیها فقط به دلیل خطر از دست رفتن منابع مادی ابرقدرتها در نقطه کوچکی از جهان شکل گرفته است. چرا که در این صورت، بسیار منطقی بود که این کشورها از در تعامل و البته با شیوهای موذیانه وارد ماجرا شوند و منافع خود را در نظام جدید نیز دنبال كنند. اما نظام جدید مستقر در ایران، بنا داشت گفتمانهای حاکم بر جهان را تغییر دهد و این تغییر در پارادایمهای جهانی، حتی از همان روزهای اول انقلاب، برای بسیاری صاحبنظران قابل درک بود. حذف جمهوری اسلامی از نقشه سیاسی، از همان نخستین روزهای پیروزی انقلاب، در دستور کار دو ابرقدرت شرق و غرب قرار گرفت. این امر، شاید جزو معدود موضوعاتی بود که دو قطب سیاسی را در کنار هم قرار داده بود. نوپا بودن انقلاب، این توهم را ایجاد میکرد که با ایجاد جنگهای داخلی میتوان نظام را با چالش جدی مواجه کرد. اینگونه بود که تحرکات تجزیهطلبانه در گوشه و کنار ایران، دو سال ابتدایی انقلاب را به خود اختصاص داد. اما عبور انقلاب از این بحران داخلی، با مدیریت دینمحور امام خمینی(ره)، باعث شد جنگ خارجی در دستور کار دشمنان قرار گیرد؛ جنگی که هشت سال، تمام انرژی و توان کشور را درگیر خود کرد. اما در همین جنگ نیز بارها و در برهههای زمانی مختلف، کفه ترازو به سمت پیروزی جمهوری اسلامی ایران سنگین شد. اتفاقی که زمینه پذیرش ارزشهای تعریف شده در نظام جدید را برای ناظران بیرونی مهیاتر میکرد. به همین دلیل هم تلاش شد تا مسیر جنگ با فشارهای سیاسی، نظامی، اقتصادی و هر نوع توان دیگر قدرتهای خارجی تغییر یابد. این فشارها در نهایت منجر به پذیرش قطعنامه 598 توسط جمهوری اسلامی ایران در سال 1367 شد. فرصتی برای تغییر با پایان جنگ، فرصت جدیدی ایجاد شد تا نظام جمهوری اسلامی ایران، به بازتعریف مسیر و رفع نواقص موجود پرداخته و با سرعت بیشتری در مسیر آرمانهای خود گام بردارد. به همین دلیل، اتفاقات متحیرکنندهای در این زمان به وقوع پیوست. منشور روحانیت، نامه به گورباچف (نماد بلوک شرق)، صدور حکم ارتداد سلمان رشدی، عزل قائم مقام رهبری و نامهها و پیامهای متعدد امام خمینی(ره) در تبیین اهداف و مسیر نظام اسلامی، از جمله این اتفاقاتبود. شاید مهمترین این تغییرات، دستور بازنگری در قانون اساسی بود. تغییراتی که در این بازنگری، مورد نظر امامخمینی(ره) قرار گرفته بود، در جهت رفع بنبستهای احتمالی آینده نظام بود. حذف شرط مرجعیت برای رهبر، تمرکز در مدیریت قوای مجریه و مقننه، تعریف رسمی جایگاه مجمع تشخیص مصلحت نظام از جمله این تغییرات بود. به این ترتیب بود که بسیاری از مشکلات سختافزاری پیشِ روی انقلاب برداشته میشد و نظام جمهوری اسلامی به ساختاری مقتدرتر و باصلابتتر دست مییافت. درگذشت امام خمینی(ره) در سال 1368، نظام را با چالش جدیدی مواجه کرد. هرچند با انتخاب سریع آیتالله خامنهای به عنوان جانشین اصلح ایشان، خلا رهبری در ایران ایجاد نشد، اما شوک ناشی از ارتحال امام(ره)، تا مدتها کشور را با خود درگیر کرد. مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پس از جنگ هشتساله نیز فرصتی مناسب برای بروز یافت. عرصه جدیدی برای جنگ پایان جنگ نظامی هشتساله با نظام سلطه، به معنای پایان تقابل با نظام جمهوری اسلامی ایران نبود. دشمن که از اقدامات نظامی به نتیجه مطلوب نرسیده بود، میدان جدیدی را در مقابل این نظام گشود. جنگ در میدان فرهنگی، چیزی نبود که به سادگی توسط مردم و حتی خواص جامعه درک شود. برای همین، تا مدتها، اخطارهای رهبری درخصوص «تهاجم فرهنگی»، جدی گرفته نشد. حتی بعضی جوامع، از روی بیاطلاعی یا غرضورزانه، این اخطارها را ناشی از «توهم توطئه» دانستند. رهبر انقلاب، بارها و به مناسبتهای گوناگون از این جنگ جدید سخن گفت. «شبیخون فرهنگی» و «ناتوی فرهنگی» دیگر القابی بود که مقام معظم رهبری برای این جنگ نابرابر به کار برد. جنگی که هر روز دامنه و شدت آن وسیعتر میشد و به جای آب و خاک، باورها و اعتقادات مردم را نشانه گرفته بود. اما توجه به این اخطارها، بهخصوص در میان مسوولین، به آن اندازهای که میباید، نبود. نکته جالب ماجرا اینجا بود که همین عرصه غفلت، قرار بود عرصه نبردی باشد که نظام جمهوری اسلامی، بازیگر اصلی و میداندار آن محسوب شود. به تدریج و با عیانتر شدن نتایج تغافل در این جبهه جدید، توجه به عرصه فرهنگ در میان مردم و مسوولین جدیتر شد. جنبش نرمافزاری هرچند دیرهنگام، اما با تغییر نگاه مسوولین و درک اهمیت حضور فعالانه در حوزههای فرهنگی، زمینه برای حرکتهای روبهجلو آمادهتر شد. به تدریج، بیانات رهبر معظم انقلاب نیز از تنذیر و اخطار، به تبشیر و ارشاد تغییر ماهیت داد. شاید اولین جرقه از این تغییر گفتمان را بتوان در تعریف راهبرد «جنبش نرمافزاری» دید. هرچند محتوای این بیان رهبری را در سخنان پیشین ایشان نیز میشد پیدا کرد، اما این بار مفهومی مطرح میشد که برای جامعه مخاطب، بسیار ملموس و قابل دستیابی بود. رهبر انقلاب در دیدار با دانشجویان و استادان دانشگاه صنعتی امیرکبیر، با انتقاد جدی از جزمیگری، تفکر ترجمهای و تعبد علمی در برابر علوم غربی، جنبش نرمافزاری را روش مقابله با این روحیات دانستند: « بايد مغزهاى متفكّرِ استاد و دانشجوى ما بسيارى از مفاهيم حقوقى، اجتماعى و سياسى را كه شكل و قالب غربى آنها در نظر بعضى مثل وحى مُنزل است و نمىشود دربارهاش اندك تشكيكى كرد، در كارگاههاى تحقيقاتىِ عظيمِ علوم مختلف حلاجى كنند؛ روى آنها سؤال بگذارند؛ اين جزميتها را بشكنند و راههاى تازهاى بيابند؛ هم خودشان استفاده كنند و هم به بشريت پيشنهاد كنند. امروز كشور ما محتاج اين است؛ امروز انتظار كشور ما از دانشگاه اين است. دانشگاه بايد بتواند يك جنبش نرمافزارىِ همهجانبه و عميق در اختيار اين كشور و اين ملت بگذارد تا كسانى كه اهل كار و تلاش هستند، با پيشنهادها و با قالبها و نوآوريهاى علمىِ خودى بتوانند بناى حقيقى يك جامعه آباد و عادلانه مبتنى بر تفكرات و ارزشهاى اسلامى را بالا ببرند. امروز كشور ما از دانشگاه اين را مىخواهد. دانشگاه را مشغول چه كارى كنند كه دانشجو و استاد را از اين راه باز بدارند؟ يقين بدانيد يكى از چيزهايى كه امروز مورد توجه سرويسهاى اطلاعاتى است، اين نكته است كه ببينند چگونه مىتوانند دانشجوى بيدار و دانشگاه آگاه ايرانى را از آن راهى كه مىتواند به اعتلاى كشور بينجامد، منصرف كنند و مانعش بشوند.(1)» 50 سال دیگر، همینجا هرچند شعار جنبش نرمافزاری خیلی زود توانست جای خود را در میان دانشجویان بیابد، اما مدتها طول کشید تا ساختار متصلب دانشگاهها که به شیوههای قدیمی خود عادت کردهبود، به این خواسته رهبری (که حالا تبدیل به خواسته دانشگاهیان شده بود) تن دهد. اما حرکت روبهجلویی که رهبر معظم انقلاب تعریف میکرد، محدود به این شعار نشد. رهبر انقلاب، بازگشت ایران به جایگاه واقعی خود در ایجاد تمدنی اسلامی جهانی را سرلوحه کار قرار داده بود. همانطور که بارها در سخنرانیها و پیامهای خود به آن اشاره کرده بود: «بنده در نماز جمعه گفتهام كه توقعم از جامعه علمى كشور اين است كه تا پنجاه سال ديگر صادركننده علم به دنيا باشيم و اين امرى است كه محال نيست. الان شما به خودتان مراجعه كنيد؛ اگر ديديد كه اين حرف به نظرتان ناممكن و محال مىآيد، بدانيد كه هنوز آن فرهنگ تحميلى در ذهنتان هست كه بگويند: شما نمىتوانيد، عرضه نداريد. اين فرهنگ تحميلى را بايد بزداييم؛ كاملاً ممكن است. انشاءالله به فضل الهى و به بركت نظام اسلامى و انقلاب، در آينده اين كارها خواهد شد؛ اين سرنوشت قطعى كشور ماست.(2)» افقی در سال 1404 شمسی به تدریج، زمینه برای این حرکت روبه جلو، در تمام جامعه پدیدار شد. دیگر زمان آن رسیده بود که ایران، چشماندازی دراز مدت را جایگزین برنامههای میانمدت پنجساله کند. اینگونه بود که مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال 1381 موظف به تدوین سند چشمانداز 20ساله نظام جمهوری اسلامی ایران شد. این سند در آبان 1383 به قوای سهگانه نظام ابلاغ شد و بر اساس آن: «با اتكال به قدرت لايزال الهی و در پرتو ايمان و عزم ملی و كوشش برنامهريزی شده و مدبرانه جمعی و در مسير تحقق آرمانها و اصول قانون اساسی، در چشمانداز 20ساله، ايران كشوری است توسعه يافته با جايگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه با هويت اسلامی و انقلابی، الهامبخش در جهان اسلام و با تعامل سازنده و موثر در روابط بينالملل(3)» دیگر پذیرش این تغییرات برای نهادهای مرتبط آسانتر شده بود. به فاصله نهچندان زیادی از تدوین این چشمانداز، بسیاری از نهادهای بزرگ و کوچک نظام اقدام به تدوین سند چشمانداز دستگاه مربوط به خود کردند. حالا دیگر نظامی که قرار بود ششماهه سرنگون شود، چشماندازی 20ساله برای خود ترسیم میکرد؛ آن هم به عنوان نخستین گام در پیشرفت هرروزه خود. نقشهای برای علم کشور تغییرات در کشور سرعت بیشتری به خود میگرفت. روی کار آمدن دولتی اصولگرا با شعارهای اصیل انقلاب، امید به ترویج فرهنگ اصیل انقلاب را بیش از پیش زنده میکرد. زمینه پذیرش این تغییرات در جامعه، به خصوص در خواص و نخبگان نیز بیش از گذشته دیده میشد. ابلاغ سند چشمانداز 20ساله، هدفی بزرگ اما دستیافتنی را برای جامعه ترسیم کرده بود و اکنون نوبت به ترسیم نقشهای دقیق برای طی این طریق بود. اینبار، رهبر انقلاب در دیدار با روسای دانشگاهها خواستار تدوین این نقشه شد: « ما در كشور به نقشهى جامع علمى احتياج داريم. ما بايد بدانيم كه براى رسيدن به هدف چشمانداز 20ساله -كه نام آن مكرر برده ميشود- نقشه جامع علمى ما چيست؟ اين را بايد ترسيم كنيم. بعد، اين نقشه را طبق راهبردهاى عملياتى و برنامهريزيهاى زماندار و منظم، مثل يك پازل، بهتدريج بايد پُر و كامل كنيم. اين كار انجام نگرفته و ما آن را نياز داريم و بايد انجام بگيرد. اين كار با زبدگان و نخبگان و صاحبان انديشه كشور در حوزه دانشگاهها و آموزش و پرورش و حوزههاى ذىربط عملى است و بايستى تحقق پيدا كند.(4)» به این ترتیب، نقشه جامع علمی کشور در دستور کار شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار گرفت و بسیاری صاحبنظران برای تدوین آن به بیان نظر و دیدگاه پرداختند. البته حساسیت پرداخت صحیح این نقشه، تدوین آن را با تاخیر مواجه کرد. محتوایی برای هنر متعهد و انقلابی «شك نبايد كرد كه انقلاب،به هنر نيازمند است(5)». «بارها گفتهام كه هر پيامى، هر دعوتى، هر انقلابى، هر تمدنى و هر فرهنگى تا در قالب هنر ريخته نشود، شانس نفوذ و گسترش ندارد و ماندگار نخواهد بود و فرقى هم بين پيامهاى حق و باطل نيست.(6)» رهبر انقلاب، این جملات را نه پس از تدوین سند چشمانداز و نقشه جامع علمی کشور، که در سال 1365 و در دوران ریاست جمهوری بیان کرده بود. مشکلات متعدد موجود در مسیر انقلاب، هیچگاه این فرصت را ایجاد نکرده بود که هنر متعهد، در جایگاه واقعی خود قرار گیرد و مسوولان نظام، آن طور که باید به آن بپردازند. با گذشت زمان و توجه ارکان مختلف نظام به لزوم ترویج و تبلیغ ارزشهای الهی حاکم بر نظام اسلامی، این فرصت ایجاد شد تا توجه جدیتری به ابزار روز برای گسترش این باورها بشود. اما از آنجاکه استفاده از ظرفیت هنر، نیازمند تولید محتوا توسط صاحبان علم است، رهبر انقلاب فرمودند: «دويست سيصد نفر از هنرمندهاى مطرح كشور در بخشهاى مختلف اينجا آمدند... همانجا هم گفتم اگر شماها كه فيلمسازيد يا هنرمنديد يا بازيگريد يا كارگردانيد، از من بپرسيد كه ما ميخواهيم فيلم دينى درست كنيم، درباره چه موضوعى فيلم دينى درست كنيم؟ فرض كنيد در باب حجاب ميخواهيم مثلاً فيلم بسازيم، محتواى اين چه باشد، از كجا شروع كنيم، چى بيان كنيم به مردم؟ اعتقاد مردم را درباره مسئله توحيد يا مسئله نبوت يا مسئله ولايت يا مسئله ولايت فقيه يا مسئله امام (رضوان اللَّه عليه) ميخواهيم تقويت كنيم، موضوع و محتوا چه باشد؟ اين آدمى كه در محيط غير دينى پرورش پيدا كرده، هرگز علم دين نخوانده، خيلىشان با قرآن آشنا نيستند، با نهجالبلاغه و حديث آشنا نيستند، چه ميدانند چه بايد بيايد در محتواى اين فيلمها. ما كه ميدانيم، بايد آماده كنيم و كمك كنيم. وقتى ما توانستيم اين فكرها را منظم كنيم، مرتب كنيم، منطقى كنيم، قابل فهم كنيم، باورپذير كنيم، آن را در مجموعههایى در اختيار گذاشتيم، اين هنرمند وقتى ميخواند، خودش تحت تأثير قرار ميگيرد. لذا هنرمندى كه سابقه دينى و ريشه دينى دارد، انسان مىبيند فيلم خوبى هم اتفاقاً ميسازد كه البته بهندرت مواردى پيش مىآيد. پس كار ماست، كار روحانيت است كه در اين زمينه اين كمبودها را برطرف كند.(7)» همه به میدان بیایند توجه به تولید محتوا، از مدتها پیش در بیانات رهبر انقلاب دیده میشد. ایشان بارها به استفاده کورکورانه از علوم انسانی غربی اعتراض کرده و خواستار بازنگری محتوایی در حوزه علوم انسانی شده بودند: «علوم انسانى اهميت دارد. علوم انسانى كنونى در كشور بومى نيست. متعلق به ما نيست. ناظر به نيازهاى ما نيست. متكى به فلسفهى ما نيست. متكى به معارف ما نيست. اصلاً ناظر به مسائل ديگرى است. مسائل ما را حل نميكند. ديگرانى طرح مسأله كردند، براى خودشان حل كردند - به درست و غلطش هم كار نداريم اصلاً از ما بيگانه است.(8)» درخواست تولید محتوا، محدود به دانشگاهها نبود. رهبر انقلاب، حوزههای علمیه را نیز متولی پاسخ به سوالات دینی و اعتقادی مردم و تولید محتوا معرفی میکردند: «حوزههاى علميه نقششان در صدا و سيما فقط اين نيست كه يك واعظ خوشزبانى بيايد آنجا، مردم را نصيحت كند. نه، حوزه علميه بايد كميتهها تشكيل بدهند، مجموعهها تشكيل بدهند، اتاق فكرهاى دينى تشكيل بدهند، راجع به مسائل گوناگون بنويسند، بحث كنند، تحليل كنند، تحقيق كنند و محصولات اينها را بدهند بيرون. فضا وقتى كه درست شد، طبعاً اثر ميگذارد. روى بازى هنرمند هم اثر ميگذارد.(9)» سفری برای تحول بررسی سخنان رهبری، به خصوص در تابستان 1389، توجه جدی ایشان به لزوم تولید محتوای دینی در نهادهای تولید علم کشور را نشان میداد. حوزه علمیه به عنوان اصلیترین متولی امور دینی و اعتقادی مردم، مهمترین نهادی بود که میبایست در متن این جنبش نرمافزاری شرکت و حتی آن را راهبری میکرد. هرچند لزوم این حرکت، قبلتر هم مورد توجه رهبری قرار گرفته بود، اما غفلت یا عدم توجه جدی دستاندرکاران حوزه باعث شده بود که به تدریج فاصلهای میان نیازهای مردم و تولیدات حوزههای علمیه ایجاد شود. حوادث پس از انتخابات 1388 باعث شد تا حوزویان نیز به وضوح با این شکاف موجود برخورد کنند. پس از همین وقایع بود که احساس نیاز به تحول در حوزه، در میان خود طلاب و استادان حوزه علمیه نیز جدیتر شد. شاید به همین دلیل هم بود که رهبر انقلاب، در نخستین روز سفر به قم و در جمع دهها هزار نفر از مستقبلین، حوادث پس از انتخابات کشور را واکسیناسیون انقلاب دانستند؛ واکسیناسیونی که منجر به آگاهی نسبت به بیماری و مقاومت بیشتر در برابر آن شد.
دیدگاه تان را بنویسید