سلسله نشستهای «اندیشههای راهبردی» به میزبانی رهبر انقلاب، دومین جلسه خود را با موضوع عدالت به پایان رساند. هدف از این نشستها این است كه «تصمیمهای مهم كشور را باید در حلقههای علمی سامان داد تا براساس آنها مسئولان كشور تصمیمهای اساسی را اتخاذ كنند.» گفتوگوی ما با دكتر علیرضا علیاحمدی، وزیر سابق آموزش و پروش درباره ویژگیها و تفاوتهای دومین نشست اندیشههای راهبردی و نیز موضوع عدالت است:

به نظر شما تأكید رهبر انقلاب بر تبدیل موضوع عدالت به عنوان یك گفتمان نخبگانی، چه دلایلی دارد؟ رهبر معظم انقلاب نظرشان بر این بود كه گفتمان عدالت هم بین مردم، هم بین نخبگان و هم بین نسل جوان به عنوان یك جریان فكری كه در نهایت به اجرا نیز ختم شود، مطرح باشد و فرهنگسازی در خصوص مفهوم عدالت، مصادیق عدالت و چگونگی حاكمیت عدالت در زوایای مختلف زندگی فردی، خانوادگی، شغلی، اجتماعی و حكومتی صورت گیرد. مفهوم عدالت از حیث نفیی و اثباتی و مصادیقی كه در ابعاد مختلف دارد مشخص شود، شاخصهایی كه برای سنجش سطح تحقق عدالت در زوایای مختلف زندگی و حوزههای مختلف حكومتی نیاز است احصا شود. بنابراین وضعیت عدالت باید در هر مقطع زمانی سنجیده شود و یك افق مد نظر قرار گیرد.

باید بدانیم كه در یك افق زمانی مشخص میخواهیم به كجا برسیم؟ باید به صورت دورهای سنجش و رصد با شاخصهای تعیینشده صورت پذیرد تا ببینیم چقدر جلوتر یا عقبتر هستیم و چارهجویی كنیم.
گفتمان عدالت باید در قالب برنامههای رسانهای، كتابهای درسی، مناظرات، كرسیهای نظریهپردازی و مباحثات بین مسئولین و منتقدین مورد پرداخت قرار گیرد و خلاصه عدالت به عنوان یك مطالبه حق و یك تكلیف دینی كه ریشه فطری دارد، دربیاید. مفهوم عدالت باید به صورت متوازن، بدون بدآموزی و بدون افراط و تفریط تبیین شود و مثل عمل به امر به معروف و نهی از منكر كه وظیفه آحاد جامعه و جزو فروع دین است، مطالبه عدالت نیز در فرهنگ عمومی چنین جایگاهی پیدا كند و هیچ مسئولی جرأت نكند كه پایش را از مرز عدالت فراتر بگذارد. اما در سطح نخبگان كار مشكلتر و پیچیدهتر میشود. در تدوین لوایح و طرحها عدالت باید ملاك تصمیمات و وضع قوانین و مقررات باشد. در قوه قضائیه تحقق عدالت به تمام معنا باید محور كار قضات باشد. در حوزههای علمیه و كار فقها و اسلامشناسان، عدالت به عنوان یكی از معیارهای كشف حقیقت مد نظر قرار بگیرد و در بین مسئولین نیز التزام به عدالت به تمام معنا مد نظر باشد. مردم نیز ضمن اینكه باید روحیه مطالبهگری خود را حفظ كنند، خودشان نیز باید اهل اعتدال و پایبندی به حق باشند. رعایت حقوق همدیگر باید جزو فرهنگ عمومی جامعه
باشد، مثلاً در رانندگی، زندگی خانوادگی، زندگی روستایی، روابط به قشرهای مختلف جامعه مثل دانشجو و استاد، معلم و دانش آموز و قاضی و كسی كه كارش به محكمه می افتد؛ در همه جا حق، انصاف و عدالت باید جاری و ساری باشد.

معمولاً تا سخن از عدالت به میان میآید، اذهان به سمت مباحث اجتماعی میرود. اما رهبر انقلاب در سخنانشان اشاره كردند كه هر فرد باید نگاه عادلانهای به خودش داشته باشد و این امر به عدالت اجتماعی نیز كمك میكند. لطفاً دراینباره توضیح دهید. در معارف دینی ما این یك امر بدیهی است كه مقدمه حضور و منشأ اثر بودن ما در جامعه این است كه خودساخته باشیم. اگر جامعه به افرادی رو بیاورد كه خودساخته نباشند، اینها نمیتوانند پاسخگوی نیازهای جامعه باشند. عدالت یكی از صفات و ملكات اصلی است كه باید جزو هویت هر كسی باشد. این مصادیق مختلفی در زندگی افراد دارد؛ یكی از مصادیقش این است كه گناه نكنیم؛ یكی دیگر از مصادیقش این است كه واجبات را به موقع انجام دهیم؛ یا كاری را كه برای آن آمادگی و لیاقت نداریم،
از پذیرش آن خودداری كنیم؛ تعادل در رفتارهایمان داشته باشیم و از افراط و تفریط دوری كنیم؛ در تعاملات خودمان با دیگران بر مبنای حق عمل كنیم. اگر ما توفیق پیدا كنیم كه چنین رفتارهایی را از خودمان با نیت خداخواهانه، حقجویانه و تقرب الهی پیاده كنیم، در این حالت با نظام هستی همراستا شدهایم. نظام هستی ما را تقویت میكند و به اصطلاح به ما پر و بال میدهد و جامعه به ما رو میآورد. آن موقع است كه ما میتوانیم در پاسخگویی موفق باشیم و از عهده مسئولیت بربیاییم. این امر نیز بدون آن ملكات، فضائل، خودسازیها و بدون آن نیات خداخواهانه میسر نیست.

از مصادیق عدالت فردی این است كه كاری را كه برای آن آمادگی و لیاقت نداریم، از پذیرش آن خودداری كنیم؛ تعادل در رفتارهایمان داشته باشیم و از افراط و تفریط دوری كنیم؛ در تعاملات خودمان با دیگران بر مبنای حق عمل كنیم.

نكته دیگری كه رهبر انقلاب در این جلسه مطرح كردند، ضرورت پرداختن به رشته «عدالتپژوهی» است. به نظر شما این پیشنهاد براساس چه ضرورتی مطرح شده است؟ ما باید نقشه راهی را ترسیم كنیم كه هر یك از ارزشهای والای الهی همانگونه كه خواست الهی است، بتواند خیلی خوب فهم شود و در جامعه تبیین شود. عدالت در رأس آن ارزشهای بنیادین است. باید برای همه ارزشهای نافع برای حیات بشری و زندگی اجتماعی متدولوژی و روشی اتخاذ شود كه آنها را خوب تبیین كرد.

بحث شاخصسازی در همینجا مطرح میشود؟ باید مشخص كرد كه در چه حوزههایی از بحث عدالت باید شاخصگذاری كنیم؛ شاخصهای نفیی و اثباتی. پس از آن باید بیاییم و مفهوم و مصادیق عدالت را پیدا كنیم. البته شاخصها باید قابل سنجش، اندازهگیری و مقایسه باشند تا بتوان پیشرفتش را در طول زمان بسنجیم و اگر جایی هم كوتاهی و نقصانی وجود دارد، درصدد رفع آن
برآییم. به نظر من صدها شاخص مبتنی بر عدالت در حوزههای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، امنیتی، علمی، فناوری و در ساحتهای مختلف فكری، اخلاقی و عملی برای زندگی بشر قابل احصاء است. بعد از تعریف شاخصها باید اولیوتگذاری كنیم. این یك كار تخصصی است كه رهبر انقلاب نیز به آن اشاره كردند. الآن مركز بررسیهای راهبردی ریاست جمهوری نیز چندین پروژه در رابطه با این شاخصها، البته نه با این جزئیاتی كه اشاره كردم و نه الزاماً برای عدالت بلكه برای پیشرفت و تعالی تعریف كردند و پیگیری میكنند. امیدوارم این مطالعات و حركتی كه رهبری به آن عمق و توسعه بخشیدند بتواند فراگیر شود و در همه زوایا پاسخگو باشد.

بنابراین نقش نخبگان در تدوین این شاخصها بسیار پررنگ است. بدیهی است كه این، كار حوزه و دانشگاه است. توده مردم باید مطالبه كنند، اما نخبگان باید در یك چارچوبی این كار را انجام دهند. الآن مطالعات پراكندهای صورت میگیرد، اما نظاممند نیست. باید مركزی این امر را رصد و پیگیری كند. اولین كار این است كه در خصوص عدالت یك
جمعبندی از دیدگاه اسلام و مكاتب فكری بشری ارائه شود. الآن تعاریف متعدد و برداشتهای متفاوتی وجود دارد كه باید به یك تعریف واحد رسید. در وهله دوم باید برای مفهوم عدالت، مصادیق قابل قبول احصاء شود. در مرحله بعد باید متدولوژی و روش تبیین مصادیق را در زوایای مختلف زندگی فردی، اجتماعی، خانوادگی، شغلی، حكومتی و... ارائه شود.
بنابراین باید آن مصادیق را كه در هر یك از این حوزهها، چه نفیی و چه اثباتی را مورد توافق قرار دهیم و وضعیت موجود هر یك از شاخصهای اولویتدار پیرامون عدالت را مشخص كنیم. باید بدانیم كه در یك افق زمانی مشخص میخواهیم به كجا برسیم؟ باید به صورت دورهای سنجش و رصد با شاخصهای تعیینشده صورت پذیرد تا ببینیم چقدر جلوتر یا عقبتر هستیم و چارهجویی كنیم.

دومین نشست اندیشههای راهبردی را چگونه ارزیابی میكنید؟ نشست دوم نسبت به نشست اول كه پیرامون الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت بود، تفاوتهای روشنی داشت. از جمله اینكه افرادی كه به نشست دوم دعوت شده بودند، نسبت به نشست اول ممیزتر بوده و بیشتر در این حوزه كار كرده بودند. دومین ویژگی این بود كه پرسش و پاسخ نیز به مجموعه اضافه شد. سومین ویژگی این بود كه خود رهبر انقلاب نیز با توجه به سؤالاتی كه مطرح شد خود ایشان هم در بحث شركت داشتند. البته باید بهتر از این بشود. فرصت سعی و خطا نیز به تعبیر رهبر انقلاب دیگر وجود ندارد. باید آگاهانه حركت كنیم و بعد
هم در مجموعه مباحث باید فراخوان عمومی داشته باشیم. تا امروز یك نشست تخصصی با موضوع الگوی ایرانی- اسلامی پیشرفت در محضر رهبری برگزار شده و دیگری نیز با موضوع عدالت. به نظر من دبیرخانه یا یك نهاد مرجع باید فراخوان عمومی داشته باشد تا فضلای حوزه، اساتید دانشگاه، مدیران متعهد و دلسوز، دنیا دیدههایی كه خوب و بد دنیا را دیدهاند و... در راستای الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت مقالات خودشان را در ارتباطات با موضوعات ارائه كنند تا آن نهاد مسئول به هر صورتی كه صلاح میداند منتشر كند و یك شبكه اجتماعی از كسانی كه میتوانند در این عرصه قلم بزنند و سخن بگویند فراهم شود. من فكر میكنم كه این جمع، تمام صاحبنظران این حوزه نیستند. بنابراین دبیرخانه باید زمینه این حضور و مشاركت را فراهم كند كه به نظر بنده راه آن فراخوان است. همین مقالاتی كه انتخاب شده بودند، بنده یقین دارم كه خیلی بهتر از اینها میشد مقاله تولید كرد. منبع: پایگاه اطلاع رسانی دفتر رهبر انقلاب
دیدگاه تان را بنویسید