ولایت، سرّ لیلة القدر
محمدصالح علوی/در این روایت امام صادق علیه السلام فرمودند که در شب قدر، سفر حاجیان و موت و حیات و طاعت و معصیت و آنچه خدا میخواهد در شب و روز اتفاق افتد، نوشته میشود و سپس خداوند آن را به صاحب زمین القاء میکند. راوی از امام سؤال کرد صاحب زمین کیست؟ امام فرمودند همین کسی که همنشین و مصاحب شماست یعنی خود امام
شب قدر در پیش است و دلهای بسیاری منتظر این شب بزرگ هستند. شبی که شاید مسیر زندگی ما در آن تغییر کند. در ادبیات قرآن و عترت، با اهمیت و عظمت خاصی از شب قدر یاد شده است. مثلاً قرآن کریم از این شب، به «لیلة مبارکه» یاد کرده (۱) و آن را از هزار ماه بهتر دانسته است (۲). در روایات نیز شأن والایی را در مورد شب قدر شاهد هستیم. برای مثال، امام صادق علیه السلام در روایتی فرمودهاند: «برترین ماهها، ماه رمضان است و قلب ماه رمضان، شب قدر است» (۳). در روایتی دیگر نیز آمده است که عمل صالح در این شب، بهتر از عمل صالح در هزار ماه است که در آنها شب قدر نباشد (۴). همچنین در روایتی از رسول اکرم صلّی الله علیه و آله وارد شده که در این شب درهای آسمان باز میشود (۵) و نیز «هر کس این شب را زنده بدارد، گناهان او آمرزیده خواهد شد هرچند به اندازه ستارگان آسمان و عظمت کوهها و وسعت دریاها باشد» (۶). براستی چنین اهمیت و عظمتی ناشی از چیست؟ چرا این شب چنین قدر و منزلتی یافته؟ با بررسی روایات به نظر میرسد این اهمیت ناشی از دو امر است: ارتباط شب قدر با قرآن ارتباط شب قدر با قرآن، از جهت نزول قرآن در این شب است. هرچند مباحثی پیرامون نزول دفعی و تدریجی قرآن مطرح است، ولی بطور قطع، گونهای از نزول قرآن در این شب واقع شده است. بر این مطلب شواهد زیادی از قرآن و روایات وجود دارد از جمله: ـ «إنّا أَنزَلناهُ فی لَیلَةِ القَدرِ» (۷). ـ «إنّا أنزَلناهُ فی لَیلَةٍ مُبارَکَةٍ» (۸). ـ «... فَلَمْ یُنْزَلِ الْقُرْآنُ إِلَّا فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» (۹). ـ «... نَزَلَ الْقُرْآنُ [الْفُرْقَانُ] فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ» (۱۰). ارتباط شب قدر با قرآن ارتباطی مستمر است و اینگونه نیست که در مقطعی تاریخی این ارتباط بوده باشد و الآن ادامه نیافته باشد. چنان که در روایتی از امام صادق علیه السلام میخوانیم که اگر شب قدر برداشته شود، قرآن نیز برداشته خواهد شد (۱۱). ارتباط شب قدر با اهل بیت علیهم السلام در مورد ارتباط شب قدر با اهل بیت علیهم السلام روایات زیادی وارد شده است که این ارتباط را از جهات مختلفی تبیین کردهاند. ما با استقرایی هرچند ناقص، به برخی از این جهات و اختصاصات معصومین علیهم السلام در شب قدر دست یافتیم که در ادامه بیان میشود. الف) امام هر عصر، واسطه تدبیر امور در شب قدر: برای بررسی این بخش، ابتدا باید مقدمهای را بیان کنیم همان طور که مشهور است طبق آیات و روایات در شب قدر، امور سالانه خلق تدبیر میشود. برخی امور که در روایات به تقدیر آنها در شب قدر تصریح شده، عبارتند از: رزق؛ باران؛ اجل و مرگ؛ حج؛ بلایا و منایا؛ خیر و شرّ؛ سختی و راحتی؛ فرزند؛ نفع و ضرر؛ و خلاصه هرچه در آن سال به بندگان خواهد رسید و هرچه تا سال بعد خواهد بود. برخی از این روایات را با هم مرور میکنیم: ـ امام صادق علیه السلام فرمودند: «... وَفْدُ الْحَاجِّ یُکْتَبُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ الْمَنَایَا وَ الْبَلَایَا وَ الْأَرْزَاقُ وَ مَا یَکُونُ إِلَى مِثْلِهَا فِی قَابِلٍ...». (سفر حاجیان در شب قدر نوشته میشود و نیز اتّفاقات و بلاها و روزیها و آنچه تا سال بعد خواهد بود.) (۱۲) ـ امام باقر علیه السلام فرمودند: «... یُقَدَّرُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ کُلُّ شَیْءٍ یَکُونُ فِی تِلْکَ السَّنَةِ إِلَى مِثْلِهَا مِنْ قَابِلٍ خَیْرٍ وَ شَرٍّ وَ طَاعَةٍ وَ مَعْصِیَةٍ وَ مَوْلُودٍ وَ أَجَلٍ أَوْ رِزْقٍ...» (در شب قدر هرچه در آن سال تا سال آینده خواهد بود، تقدیر میشود از جمله خیر و شر و طاعت و معصیت و فرزند و اجل و رزق) (۱۳). ـ امام صادق علیه السلام فرمودند: «... یَفْرُقُ اللَّهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ مَا کَانَ مِنْ شِدَّةٍ أَوْ رَخَاءٍ أَوْ مَطَرٍ بِقَدْرِ مَا یَشَاءُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ أَنْ یُقَدِّرَ إِلَى مِثْلِهَا مِنْ قَابِلٍ» (خداوند در شب قدر آنچه از سختی و گشایش و باران خواهد بود، به آن اندازه که بخواهد تفصیل و تبیین میکند و آن را تا سال بعد تقدیر میکند) (۱۴). ـ امام رضا علیه السلام فرمودند: «.. وَ یُقَدَّرُ فِیهَا مَا یَکُونُ فِی السَّنَةِ مِنْ خَیْرٍ أَوْ شَرٍّ أَوْ مَضَرَّةٍ أَوْ مَنْفَعَةٍ أَوْ رِزْقٍ أَوْ أَجَلٍ وَ لِذَلِکَ سُمِّیَتْ لَیْلَةَ الْقَدْرِ.» (در آن شب آنچه در سال هست، تقدیر میشود از خیر یا شر یا ضرر یا منفعت یا اجل و بخاطر همین آن شب، شب قدر نامیده شده) (۱۵). ـ امام صادق علیه السلام فرمودند: «إِذَا کَانَ لَیْلَةُ الْقَدْرِ نَزَلَتِ الْمَلَائِکَةُ وَ الرُّوحُ وَ الْکَتَبَةُ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْیَا فَیَکْتُبُونَ مَا یَکُونُ مِنْ قَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فِی تِلْکَ السَّنَةِ» (وقتی شب قدر شد، ملائکه و روح و کاتبان به آسمان دنیا نازل میشوند و آنچه از قضای الهی در آن سال خواهد بود را مینویسند) (۱۶). تا اینجا این مقدمه را بیان کردیم که امور خلق در شب قدر تقدیر میشود. اما باید دانست که این تدبیر به وسیله و با واسطه اهل بیت علیهم السلام انجام میشود. روایات بسیاری بر این مطلب دلالت دارند. برخی از این روایات را از نظر میگذرانیم: ـ امام باقر علیه السلام فرمودند: «... إِنَّهُ لَیَنْزِلُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ إِلَى وَلِیِّ الْأَمْرِ تَفْسِیرُ الْأُمُورِ سَنَةً سَنَةً یُؤْمَرُ فِیهَا فِی أَمْرِ نَفْسِهِ بِکَذَا وَ کَذَا وَ فِی أَمْرِ النَّاسِ بِکَذَا وَ کَذَا...» (در شب قدر، تفسیر همه امور سال به سال بر ولی امر نازل میشود و به او امر میشود در امور خودش چه کند و در امور مردم چه کند) (۱۷). ـ حضرت علی علیه السلام فرمودند: «إِنَّ لَیْلَةَ الْقَدْرِ فِی کُلِّ سَنَةٍ وَ إِنَّهُ یَنْزِلُ فِی تِلْکَ اللَّیْلَةِ أَمْرُ السَّنَةِ وَ لِذَلِکَ الْأَمْرِ وُلَاةٌ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَنْ هُمْ قَالَ أَنَا وَ أَحَدَ عَشَرَ مِنْ صُلْبِی أَئِمَّةٌ مُحَدَّثُونَ» (همانا شب قدر در هر سالی هست و در آن شب امر سال نازل میشود و برای آن امر، والیانی هست. ابن عباس سؤال کرد آن والیان که هستند؟ حضرت فرمودند من و یازده فرزند از صلب من...) (۱۸). در کتاب شریف بصائر الدرجات، بابی هست به نام «باب ما یلقى إلى الأئمة فی لیلة القدر مما یکون فی تلک السنة و نزول الملائکة علیهم» (آنچه در شب قدر به ائمه علیهم السلام القاء میشود از آنچه در آن سال خواهد بود و نزول ملائکه بر ایشان). در این باب روایاتی در مورد اختصاصات اهل بیت علیهم السلام در شب قدر وارد شده که از جمله آنها، هفت روایت از امام صادق علیه السلام هست که در آنها بیان شده که تقدیر امور عالم در شب قدر بر امام آن عصر نازل میشود. تفصیل این روایات در این مجال نمیگنجد و ما به یکی از آن روایات اکتفا میکنیم: ـ «عَن هشام قال قُلتُ لِأَبی عَبدِ اللهِ عَلَیه السَّلام قولُ اللهِ تَعالى فی کِتابِهِ «فِیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ» قالَ تِلکَ لَیلَةُ القَدرِ یُکتَبُ فیها وفدُ الحاجِّ وَ ما یَکونُ فیها مِن طاعَةٍ أَو مَعصِیَةٍ أو مَوتٍ أو حَیاةٍ وَ یحدثُ اللهُ فی اللَّیلِ وَ النَّهارِ ما یَشاءُ ثُمَّ یُلقِیهِ إِلى صاحِبِ الأرضِ قالَ الحَرثُ بنُ المُغَیرة البَصری قُلتُ وَ مَن صاحِبُ الأرضِ قالَ صاحِبُکُم.» (در این روایت امام صادق علیه السلام فرمودند که در شب قدر، سفر حاجیان و موت و حیات و طاعت و معصیت و آنچه خدا میخواهد در شب و روز اتفاق افتد، نوشته میشود و سپس خداوند آن را به صاحب زمین القاء میکند. راوی از امام سؤال کرد صاحب زمین کیست؟ امام فرمودند همین کسی که همنشین و مصاحب شماست یعنی خود امام) (۱۹). از مجموع این روایات و روایتهای مشابه، روشن میشود که در شب قدر، مقدّرات عالم تدبیر میشود و این تدبیر به واسطه امام صورت میگیرد و این یکی از اختصاصات امام معصوم علیه السلام در شب قدر است. ب) زیادت روح امام در شب قدر طبق روایات، امام در شب قدر زیادت روحی پیدا میکند. البته معنای دقیق این زیادت چندان بر ما روشن نیست ولی احتمالا به معنای ازدیاد در سعه وجودی باشد. از جمله روایات دالّ بر این مطلب، روایت زیر است: امام صادق علیه السلام فرمود: «إِنَّ نُطفَةَ الإمامِ مِنَ الجَنَّةِ وَ... وَ استَحَقَّ زیادَةَ الرّوحِ فی لَیلَةِ القَدرِ» (... امام هنگام ولادت، استحقاق مییابد جهت زیادت روح در شب قدر) (۲۰). ج) زیادت علم امام در شب قدر طبق روایات فراوانی، در شب قدر علم امام افزوده میشود و حتی جمیع علم در این شب بر امام افاضه میشود. (۲۱) د) استحباب زیارت معصوم علیه السلام در شب قدر برای نمونه به این روایت در استحباب زیارت امام حسین علیه السلام در شب قدر رجوع کنید (۲۲). ه) شب قدر از آنِ علی و اولاد او علیهم السلام است رسول خدا صلّی الله علیه و آله فرمودند: «آمِنُوا بِلَیْلَةِ الْقَدْرِ إِنَّهَا تَکُونُ لِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ لِوُلْدِهِ الْأَحَدَ عَشَرَ مِنْ بَعْدِی» (ایمان بیاورید به شب قدر که بدرستی بعد از من از آنِ علی و یازده فرزند اوست) (۲۳). و) نزول و طواف ملائکه در شب قدر بر معصومین علیهم السلام امام باقر علیه السلام فرمودند که شب قدر از ما پنهان نیست زیرا ملائکه در آن شب بر ما طواف میکنند (۲۴) و همچنین رسول خدا صلّی الله علیه و آله، خود و علی علیه السلام را منزول (محل نزول) ملائکه معرفی کردند (۲۵). ز) شب قدر یکی از مواطن اختصاصی معصوم علیه السلام است. (۲۶) ح) شب قدر، فاطمه زهرا سلام الله علیها است در روایتی بسیار خواندنی در تفسیر فرات کوفی، امام صادق علیه السلام حضرت زهرا سلام الله علیها را به عنوان شب قدر عنوان کرده و تفسیری عجیب از سوره قدر ارائه دادهاند که تبیین آن، مجال موسّعی میخواهد (۲۷). حتی درباره سوره قدر نیز روایاتی وارد شده که دلالت بر رابطه خاص این سوره با معصومین علیهم السلام دارد. از جمله روایتی از امام صادق علیه السلام که میگوید در شب معراج، خداوند به پیامبر صلّی الله علیه و آله فرمود سوره قدر، نسب تو و اهل بیت توست تا روز قیامت (۲۸). از مجموع این روایات و نیز روایات دیگری که مجال ذکر آنها نبود، به این نتیجه میرسیم که شب قدر، ارتباطی ناگسستنی با معصومین علیهم السلام دارد و حتی نزول قرآن در این شب نیز بر ظرف معصوم انجام میشود. پس سرّ لیلة القدر، معصوم هر عصر میباشد. شاید به همین دلیل باشد که از جمله اعمالی که در شب قدر وارد شده است، ادعیه مربوط به امام زمان علیه السلام است (۲۹). یکی از ادعیه وارد در این شب، همان دعای معروف سلامتی امام زمان علیه السلام (اللهم کُن لِوَلِیّکَ) میباشد (۳۰). امید تا با توجّه و توسّل به سرّ لیلة القدر یعنی امام زمان ارواحنا فداه، از این شب عزیز بهره کافی ببریم. بمنّه و کرمه. پی نوشتها: ۱-سوره دخان، ۳. ۲-سوره قدر، ۳. ۳- الکافی، ج۴، ص۶۶. ۴- الکافی، ج۴، ص۱۵۸ و۱۵۷. ۵- وسائلالشیعة، ج۸، ص۲۱. ۶-همان. ۷ـ سوره قدر، ۱. ۸ـ سوره دخان، ۳. ۹ـ الکافی، ج۴، ص۱۵۸ و۱۵۷. ۱۰ـ منلایحضرهالفقیه، ج۲، ص۱۵۹. ۱۱ـ الکافی، ج۴، ص۱۵۸. ۱۲ـ الکافی، ج۴، ص۱۵۷و۱۵۶. ۱۳ـ الکافی، ج۴، ص۱۵۸ و۱۵۷. ۱۴ـ الکافی، ج۸، ص۸۳. ۱۵ـ وسائلالشیعة، ج۱۰، ص۲۴۳. ۱۶ـ بحارالأنوار، ج۴، ص۱۰۰. ۱۷ـ الکافی، ج۱، ص۲۴۷. ۱۸ـ الکافی، ج۱، ص۵۳۳ و ۵۳۲. ۱۹ـ بصائرالدرجات، ص۲۲۱. ۲۰ـ بصائرالدرجات، ص۲۲۲. ۲۱ـ بصائرالدرجات، ص۲۲۳ و ۲۲۲. ۲۲ـ تهذیبالأحکام، ج۶، ص۴۹. ۲۳ـ الکافی، ج۱، ص۵۳۳. ۲۴ـ بصائرالدرجات، ص۲۲۰. ۲۵ـ بصائرالدرجات، ص۲۲۴. ۲۶ـ بصائرالدرجات، ص۲۲۲. ۲۷ـ تفسیرفراتالکوفی، ص۵۸۲. ۲۸ـ وسائلالشیعة، ج۶، ص۷۹. ۲۹ـ صحیفه مهدیه، ص۴۹۰ الی ۴۹۵. ۳۰ـ مصباح المتهجد، ص۳۶۰. منابع: - قرآن کریم. - صدوق، ابن بابویه؛ من لا یحضره الفقیه؛ قم: مؤسسه انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ قمری. (نرم افزار نور۲، جامع الاحادیث) - صفّار، محمد بن حسن بن فروخ؛ بصائر الدرجات؛ قم: انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ قمری. (همان) - طوسی، محمد بن حسن؛ تهذیب الاحکام؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ شمسی. (همان) - مصباح المتهجد؛ بیروت-لبنان: مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ قمری. (همان) - عاملی، شیخ حرّ؛ وسائل الشیعه؛ قم: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ قمری. (همان) - کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ شمسی. (همان) - کوفی، فرات بن ابراهیم؛ تفسیر فرات الکوفی؛ بیجا: مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت ارشاد اسلامی، ۱۴۱۰ قمری. (همان) - مجتهدی سیستانی، سید مرتضی؛ صحیفه مهدیه (قطع جیبی)؛ قم: نشر وثوق، ۱۳۸۵. - مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار؛ بیروت-لبنان: مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ قمری. (نرم افزار نور۲، جامع الاحادیث)
دیدگاه تان را بنویسید