صلح مثبت ، نيازمند تلاش هاي اخلاقي است

کد خبر: 161618

واقعيات و مفروضات هستي شناسي فردي و اجتماعي، بدون توجه به تعديل ها و گرايشات اخلاقي، نهادسازي ها و مراقبت ها و نظارت ها، بيشتر تمايل به جنگ و ستيز دارد تا صلح. صلح با تلاش هاي ارادي، آگاهانه، اخلاقي، توافقي و قراردادي در وهله اول و در وجه مثبت آن و با اجبار و زور ناشي از قانون و قدرت برتر و احتمالاً ترس و دلهره، در وهله دوم و در وجه منفي آن به دست مي آيد.

صلح مثبت ،  نيازمند تلاش هاي   اخلاقي است

آنچه که می خوانید گزیده ای است ازسخنرانی دکتر عماد افروغ که در همایش بین المللی گفت‌وگوی اديان و فرهنگ‌های آسيايی ایراد شده است . در این متن دکتر افروغ در باب ملزومات معرفتی صلح و مراتب آن سخن می گوید . این متن را ایشان دراختیار تحریریه فردا گذاشتند که از ایشان سپاسگذاریم. **************** بحث ملزومات و مفروضات صلح، بستگي به تعريف و رويكرد ما از صلح دارد. صلح منفي و صلح مثبت هركدام مفروضات و ملزومات خاص خود را دارد. صلح منفي تنها نيازمند شرايط آمادگي براي جنگ و يا دفاع و در حالتي از ترس و دلهره و آماده باش نظامي است. و اگر برحسب انسان شناسي هابز، انسانها را گرگ يكديگر بدانيم، همواره بايد مراقب باشيم تا گرگي به ما حمله نكند و معمولا براي جلوگيري از حمله ديگري و حسب نظريه عقلانيت حسابگرانه، خود مبادرت به حمله مي كنيم. اين نگرش كه از پشتوانه نظريه رئاليست ها نيز بهره مند است، چندان توجهي به اخلاق در بازدارندگي از حالت ناامني و جنگ ندارد، در اين نظريه، دولت بازيگر اصلي روابط بين الملل محسوب شده و براي توازن قوا بايد مدام در پي تقويت خود در برابر ديگران باشد. در واقع،‌ منشا جنگ در ساختار بين الملل نهفته است و دولت هركاري براي افزايش قدرت، ثروت و نفوذ خود مباح مي داند و انجام مي دهد. در نظام بين الملل تنها به حقوق دولتها توجه مي شود تا مسئوليت هاي آنها و طبعاً وضعيت جنگي بين كشورها،‌ وضعيتي دائمي است. طبعاً دغدغه رئاليست ها بيش از آنكه استقرار صلح مثبت باشد، جلوگيري و احتراز از جنگ با اقدامات و رفتارهاي بازدارنده است. در كل حكومت گرايي و دولت گرايي و يا به عبارت ماكياولي، شهريارگرايي شرايط را همواره در حالت آماده باش نظامي قرار مي دهد. به هر حال، به نظر مي رسد تنها راه جلوگيري از جنگ، در نهايت داشتن روحيه تهاجمي و حمله به ديگران است. به عبارت ديگر، نتيجه منطقي اين نگرش يا تهاجم گرايي بي رويه و يا تدافع گرايي در حالتي از ترس و دلهره ناشي از تجاوز ديگري است. البته اين نتيجه گيري نبايد با ماهيت دفاعي بسياري از جنگها، ذيل ملزومات و مفروضات ديگري از صلح خلط شود. حتي اگر تلقي مثبت از صلح دنبال شود و ابعاد تجاوزگرايانه و مبتني بر ترس و دلهره مطرح نباشد، آمادگي مستمر و در حالتي روان و به دور از ترس و دلهره براي مقابله با هرگونه تجاوزي، امري اجتناب ناپذير است. همان گونه كه آيت ا... جوادي آملي نيز تصريح كردند، انسان ها همواره در حالت ستيز و سازش به سرمي برند و تفاوت عمده در مبدأ فاعلي و غايي است. مهم بحث انگيزه و اهداف جنگ است. جنگ اگر ماهيتي دفاعي و براي دفع تجاوز باشد، نه تنها امري پسنديده است بلكه مي تواند در بستر استقرار صلح مثبت نيز تفسير شود. حتي در انديشه ليبرال ها از جمله لاك و كانت هم بحث جنگ عادلانه و به منظور مقابله با تهديدكنندگان و ناقضان استقلال و تماميت ارضي كشور قابل توجيه است. از نظر كانت صرفاً يك وضعيت « حق بين الملل» و واقعي مي تواند تثبيت كننده صلح باشد. اما مفروضات و ملزومات صلح مثبت بسيار پيچيده تر و نيازمند تلاش هاي مضاعف و اخلاقي است. اولاً صلح كامل و عاري از هرگونه تنازع بالقوه و بالفعل، ‌نيازمند سكون و ثبات و وحدت كامل در عالم است كه از ويژگي های عالم عقلاني يا خيرمحض است كه مربوط به اين عالم نبوده و دور از دسترس است. ثانياً با فرض اين كه صلح محض و مستمر را بتوان در فضايي يكدست و مبتني بر انسجام يكپارچه مستقر نمود، بايد توجه داشت كه اين فرض نيز خيالي و واهي است. به عبارت ديگر، يك شكلي تام و فاقد هرگونه تنوع، تفاوت، تكثر و اختلاف گروهي و اجتماعي نيز، پنداري بيش نيست. در اين دنيا و در حيات انساني و اجتماعي، عدم تعارض ميل ها و خواسته هاي فردي و گروهي و همچنين عدم زياده خواهي انساني، گروهي و جامعه اي، فرضي بشدت دور از واقع و آرمان شهري است. ثالثاً با توجه به نقش نابرابري هاي اجتماعي در بروز اختلافات و تعارض ها، يكي از پيش شرط هاي استقرار صلح، برابرسازي فرصت ها و امكانات و منابع در زمينه هاي سه گانه منزلت، قدرت و ثروت است. طبعاً عطف به وجه جسماني انسان ها، وجه تمايز يافتگي حيات اجتماعي، وجه اميال و خواسته هاي متعارض فردي و اجتماعي، نابرابري فرصت ها و امكانات، فزون طلبي هاي فردي و اجتماعي، ديدگاه ها و تعلقات فرهنگي و هويتي و بازتاب آن بر تعارض ها و ستيزها، استقرار صلح مثبت و مستمر كاري به غيات دشوارتر از صلح منفي، مسلح و امنيتي است. در بستري از عوامل فوق يا بايد صلحي منفعل و انزواطلبانه و بي توجه به ميل ها و خواسته ها و تبعيض ها و نابرابري ها را جستجو نمود و يا بايد با منش متعادل، مبتني بر قناعت، گذشت، ايثار و تلاش براي برابرسازي نسبي فرصتها و امكانات و احترام به حقوق و مسئوليت هاي متقابل به سوي استقرار يك صلح انساني و پايدار حركت نمود. با همين مختصر،‌ معلوم مي گردد كه واقعيات و مفروضات هستي شناسي فردي و اجتماعي، بدون توجه به تعديل ها و گرايشات اخلاقي، نهادسازي ها و مراقبت ها و نظارت ها، بيشتر تمايل به جنگ و ستيز دارد تا صلح. صلح با تلاش هاي ارادي، آگاهانه، اخلاقي، توافقي و قراردادي در وهله اول و در وجه مثبت آن و با اجبار و زور ناشي از قانون و قدرت برتر و احتمالاً ترس و دلهره، در وهله دوم و در وجه منفي آن به دست مي آيد. صلح در حالت فعال و مثبت آن و به مثابه آرماني متعالي و معطوف به تلاش و دغدغه انبيا با آگاهي، عدالت، نگاه جهاني شمول، حق برابر انسان ها، عشق به هم نوع، مسئوليت پذيري در برابر ديگران، انتخاب هاي اخلاقي، قناعت، توجه به تنوع ها و تفاوت ها و پذيرش حاكميت قانون عادلانه و منصفانه به دست مي آيد. صعوبت دستيابي به صلح پايدار و مرتبط با عوامل فوق به گونه اي است كه طرفداران اين نگرش را متهم به آرمان گرايي كرده است. به هرحال قطع نظر از صعوبت و سختي دست يابي به آن، شناخت عوامل مؤثر ذهني و عيني، اعم از فردي و اجتماعي گام اول و ضروري رسيدن به اين آرمان متعالي است كه مي كوشيم با يك جمع بندي به اين عوامل دست يابيم. صلح در آينه اديان شرقي همان گونه كه در مقدمه ذكر شد، پرداختن به جايگاه صلح در اديان شرق كه به واقع تمام انبياي ابراهيمي و غيرابراهيمي عمده و فراگير را در برگيرد، كاري به غايت دشوار است و قرار هم نيست اولاً از عهده يك فرد برآيد و ثانياً در يك مقاله بگنجد. مشكل بودن بحث در موردكليه اديان به چند جهت مربوط مي شود، اولاً به ابراهيمي و غيرابراهيمي و يا به عبارتي خداگرا و غيرخداگرا بودن آن برمي گردد كه اين نكته گرفتاري هايي را در مورد مباحث مفهومي و ابعاد پيشنهادي در مورد صلح ايجاد مي كند، ثانياً تفاوت هاي درون ديني ابراهيمي و غيرابراهيمي نيز گرفتاري علمي دومي را رقم مي زند. به اين معنا كه قطع نظر از وجوه مشترك اين دو دسته اديان، تفاوت ها و قلمروها آن قدر زياد و گسترده است كه نمي توان سخني واحد در مورد آنها به ميان آورد. براي نمونه، بحث منسجم در مورد اديان شريعت محور و غيرشريعت محور كار آساني نيست. در مورد اديان غيرابراهيمي و تجليات متفاوت آن ها در كشورهاي مختلف، دشواري هايي وجود دارد. دشواري ديگر پيوند اديان مختلف با فرهنگ ملتها از يك سو و تاريخچه رخدادها و حوادث فرهنگي- ديني است كه معمولاً به نام دين صورت گرفته است و براي نمونه مي توان به تاريخ منازعات و درگيري هاي بين ديني، مانند جنگ هاي صليبي، اشاره كرد كه خود مي تواند به تعبير اينگبورگ گابريل به مثابه يك حافظه تاريخي مؤثر، بر نتيجه گيري هاي ديني ما در مورد صلح در آينه اديان سايه بيندازد. اما راه ميانه‌اي كه به نظرم مي‌رسد، اين است كه در ابتدا ملهم از مباحث مفهوم‌شناسي و ملزومات و مفروضات فوق‌الذكر و تأملات پيشين خود، پيشنهاداتي در مورد عوامل مورد نياز براي استقرار صلح به دست دهم و متعاقباً برداشت و استنباط خود را از برخي آثار ذيربط در مورد اين پيشنهادات، عرضه كنم و در نهايت ارزيابي و داوري درباره اين استنباط‌ها را به جمع ارزشمند حاضر بسپارم. سه متن در آشنايي با موضع اديان مختلف در مورد صلح مددكار بنده بوده است: «گفت‌وگو، صلح، عدالت و عوامل بازدارنده آن در دنياي معاصر» كه مربوط به يكي از نشست‌هاي سازمان فرهنگ و ارتباطات است، «شيوه‌هاي تفكر ملل شرق »(هند، چين، تبت و ژاپن) نوشته هاجيمه ناكامورا و «اديان زنده شرق» (زرتشت، هندو، سيك، جينه (جاين)، بودا، اديان چيني و اديان ژاپني) ويراسته جان هينلز و البته در خصوص اديان شرقي اثر هاجيمه ناكامورا به دليل مفهومي‌تر و مبنايي‌تر بودن آن، بيشتر مورد استفاده قرار گرفت. واضح است که استناد به ناکامورا در واقع استناد به منابع مفصل و گسترده ای است که مورد استفاده او قرار گرفته است. نگارنده در كل معتقد است كه براي استقرار يك صلح پايدار و مثبت به دوازده عامل مرتبط زير نياز است: 1.ذات مشترك و طبعاً حق يكسان و برابر انسان‌ها. 2. توجه به جهت حركت و غایت آفرينش. 3. ديگرگرايي فرهنگي، عشق و محبت. 4. روحيه شكيبايي و گذشت و ايثار. 5. توجه به تفاوت‌ها و كثرت‌ها. 6. همكاري متقابل، مسئوليت‌پذيري و وحدت در عين كثرت. 7. منطق احتجاج و فرهنگ گفت‌وگو. 8. عدالت اجتماعي و رفع نيازمندي‌ها. 9.دولت وحدت‌گرا. 10. جهان‌نگري و عام‌گرايي. 11. شناخت دقيق وضعيت كنوني عالم و ضرورت گفت‌وگوي اديان. 12. مراقبت‌هاي نهادهاي بين‌المللي.

۰

دیدگاه تان را بنویسید

 

تازه های سایت