بحران اخلاق واقعيت يا توهم؟
مهرداد اینانلو/ نباید تصور کرد همه چيز بر باد رفته است .هنوز امیدی هست اگر مسوولان بپذیرند که بحران اخلاقی در جامعه ما وجود دارد و برای درمان آن اهتمام بورزند و چاره اندیشی کنند. ظاهر امر نشان می دهد که چنین نیست و حساسیت لازم در این خصوص وجود ندارد. چه بسا اگر دیر بجنبیم اندک ارزشهای باقی مانده را نیز از دست بدهیم.
در اين نوشته قصد، ارائه بحثي تئوريك نيست فقط طرح مسئله و توجه دادن نكتهاي است كه مغفول مانده و بايد توجه بيشتري به آن داشته باشيم و به لحاظ عملي هم نسبت به آن اهتمام بيشتري بورزيم. بديهي است كه ما از لحاظ ايدهآل و هدف سياسي و ديني بايد به دنبال جامعهاي اخلاق محور باشيم. در قدم نخست بايد ديد چرا چنين نكته مهمي در بين ایرانیان مغفول و متروك و مظلوم افتاده است.گویی در بين روشنفكران ديني نيز اين مفهوم جاي برجستهاي ندارد. اما چرا با همه اين اوصاف مقوله اخلاق يا ارزشها مورد بيمهري قرار گرفته است؟ نكتهاي كه بايد به آن پرداخت «بحران اخلاقي در جامعه» است و سؤالي كه در اينجا مطرح ميشود اين است كه آيا ما در جامعه خود فيالحال چيزي به اسم بحران اخلاقي داريم يا نه؟. ظاهراً دو گروه و با دو رأي مثبت و منفي وارد اين ميدان شدهاند. ولي آري و نه آنها در واقع يكي است و هر دو در وجود بحران اخلاقی متفق هستند. آن گروهي كه جوابشان آري است و در واقع موافق وجود بحران اخلاقی در جامعه اند کساني هستند كه از وضعیت اخلاقی جامعه و به تعبير دقيقتر از رواج رشوه، دروغ، خيانت، فساد مالي، فساد جنسي ،خشونت ،طلاق و غیره فوقالعاده مكدر هستند و معتقدند به اين دلايل ما اخلاقيات گذشته خود را از دست دادهايم و بنابراين دچار فرسايش سرمايههاي اجتماعي و خصوصاً سرمايههاي اخلاقي شدهايم. گروه مقابل اما معتقدند جامعه ایرانی دچار بحران اخلاقي نیست، اين موارد را انکار نميكنند ولي اعتقاد دارند ما در دوران گذار هستيم و در اين دوران اخلاق ناچار چنين ميشود. ملاكها و ارزشها از بين ميرود و معيارها آشفته ميشود. از جمله معيارهاي اخلاقي و ملاكهاي رفتاري. در اين دوران پارهاي از ارزشهاي گذشته هنوز زنده اند، پارهاي از ارزشهايي كه بعداً بايد بيايند و در دل جامعه ديگري شكوفا شود از راه رسيدهاند اينها با هم مخلوط شده و در مجموع يك آشفتگي يا بحراني را پديد آوردهاند. از ديد این گروه كه به گذار و انتقال اعتقاد دارد اين اتفاقات اجتنابناپذير و ناگزير است. اين طيف اعتقاد دارند ما در حال عبور هستيم، ارزشهاي سنتي بهم ريخته، ارزشهاي مدرن هم كاملاً تحقق نيافته و تعريف روشن و صريحي پيدا نكرده و لذا اين درهم ريختگي در همهجا ديده ميشود و آزاردهنده است. بنابراين آنچه پديد آمده از نظر بعضيها بحران اخلاقي و از نظر برخي ديگر جايگزيني اخلاق تازهاي به جاي اخلاق گذشته است كه هيچكدام نه بد بودهاند، نه خوب بلكه هركدام متناسب با فضاي ويژه اقتصادي ـ اجتماعي خود بوجود آمدهاند. لذا بحراني در كار نيست و مسئله، عبور است و اين عبور هم ناچار بايد صورت بگيرد. . این گروه با نظر به علتها ، وجود اين معلول - بی اخلاقی موجود در جامعه - را طبيعي و معقول مي دانند. در هر صورت به بهانه يا با استدلال دوران گذار نميتوان مسئله را حل نشده رها كرد. دروغگويي، دزدي،خشونت، رشوه، خيانت، اهميت ندادن به آبرو و حيثيت مردم آنچنان است كه هيچگاه با گذار از دورهاي به دوره ديگر قابل تحليل نيست. ما با يك بحران اخلاقي روبرو هستيم و در این تردیدی نیست. اخلاق در ميان جامعه جدید ایرانی فوقالعاده بياهميت شده است. اخلاق سنتي براي همان جامعه سنتي هم ديگر مورد توجه و رعايت نيست. به طور مثال دروغ گفتني كه در فرهنگ ما در تمام دوران ها مذموم بوده و همه قبول داشتند كه از نظر اخلاقي كار زشتي است واقعاً زشتي خود را از دست داده است. خشونت در روابط ساده اجتماعی و خانوادگی ،رشوه دادن و گرفتن، آبروي مردم را بردن و پشت مردم سخن گفتن،تحقیر کردن و استهزا از رسانهها گرفته تا جاهاي ديگر كاملاً رايج است و آن را نميتوان با دوران گذار تحليل نمود. یافتن ریشه های این بی اخلاقی شاید بتواند به خارج شدن از این وضعیت کمک کند. بياخلاقي در جامعه ما درخت فاسدي است كه حشرات سمي عجيب و غريبي روي آن نشستهاند و اگر به ریشه های آن توجه نشود چه بسا همه را مسموم کند. رذايل دیروز، امروز به منزله فضيلت در آمده و از حالت استثنا خارج و بدل به قاعده شدهاند و زندگي را سامان ميدهند. ما بايد تكليف خود را با اين مسئله روشن كنيم. هم سنت خود را بشناسيم و ببينيم سنت ما در اينجا چهقدر حرف دارد، چهقدر قابل نقد است، عقل ما در گذشته در باب اين اخلاق چه ميگفته است و از سوي ديگر بايد ديد جهان جديد در اين باب چه ميگويد و كدام يكي از اين دو «خود» يا دو دسته فضايل ميتواند مورد قبول باشد و اصلاً اين دو عنصر مهم سنت و مدرنيته ميتوانند كنار هم قرار بگيرند يا خير؟ وقتي سخن از بحران اخلاقي ميرود بايد به گرانيگاه اين موضوع توجه و تمرکز کرد. اين گرانيگاه دو سو دارد يك خود سودجو و خودخواه كه خودخواهي فضيلت اوست و جهان و جامعه را براساس آن ساخته است و يك خودي كه خودخواهي بزرگترين رذيلت اوست و مادر بتهاست و امالرذائل محسوب ميشود. اين دو خود، دو جهان، دو نظام و دو تاريخ را پديد آوردهاند . نكته ديگر اين است كه نشانه یک جامعه خوب چیست؟ اگر سياست و اقتصاد در جامعهاي به درستی اداره شود، بهترين نشانه اين نيست كه اشتغال آنجا پديد ميآيد و بيكاري رفع ميگردد و يا مسكن ارزان ميشود. اينها مطلوب است اما بهترين نشانه حسن اراده و تدبير در جامعه اين است كه در جامعه دروغ كم ميشود، رشوه و تعدي كم ميشود. اين معياري ملموس و محسوس است اما نافذ و در سطوح مختلف هم فرقي نميكند. به همين دليل بهترين نشانه براي اينكه درجامعه چيزهايي از بن و ريشه خراب است همين اموري است كه نام آنها را فروعات گذاشته ایم. وقتي اين پديدهها آشفته و نابسامان گردند جامعه از نظر اخلاقي از تعادل خارج ميشود. علماي اخلاق و فيلسوفان اخلاق گرچه در مباني اخلاق اختلاف زيادي با هم دارند كه چرا چيزي خوب است يا بد، ريشههاي حسن و قبح چيست و غيره اما اينها نبايد ما را از اين نكته غافل كند که همه آنها معتقدند دروغ گفتن،رشوه، خشونت و ... مذموم است و با تمام اختلاف نظرها هيچ يك دروغ گفتن را به طور مثال پسنديده نميدانند. اگرچه در چرايي آن اختلاف نظر دارند اما آن بحثها نباید حجاب شود و در داوريها تيرگي بیفکند. در هر صورت نباید تصور کرد همه چيز بر باد رفته است .هنوز امیدی هست اگر مسوولان بپذیرند که بحران اخلاقی در جامعه ما وجود دارد و برای درمان آن اهتمام بورزند و چاره اندیشی کنند. ظاهر امر نشان می دهد که چنین نیست و حساسیت لازم در این خصوص وجود ندارد. چه بسا اگر دیر بجنبیم اندک ارزشهای باقی مانده را نیز از دست بدهیم.
دیدگاه تان را بنویسید