اخلاق حقیقت گرایانه و مصائب آن
سجاد نوروزی/اندیشه ورزی دینی اکنون با سه رقیب- و شاید خصم- مواجه است. رقیبانی که هرسه بر امری به نام «فلسفه اسلامی» میتازند و آن را تاریخ گذشته میخوانند. اینچنین است که باید بر صراطی را که اندیشه دینی اصیل بر آن راه میسپارد را به نیکی درک کرد و در باب آن نظرورزی عمیقی را سامان داد.
وقتی میخواهیم از اندیشه دینی و حقیقت گرا سخن بگوییم دو گروه بلادرنگ زبان به طعن و لعن میگشایند؛ اولین گروه همان وارثان خلف غربگرایی ایرانیاند که قاطعانه حکم به جمود فکری دین اندیشان میدهند. دومین گروه اما خود جز متدینیناند اما از هر آنچه رنگ و بوی جدید داشته باشد را مترادف با عدول از ساحت دین میشمارند. اینچنسن است که در کشاکش این دو نظر اندیشه ورزی دینی صعب میشود. بالاخص آنکه نسخه نسخه تقلب چون روشنفکری دینی نیز به میدان آمده باشد و مدعی ایستادین در میانه باشد. بنابراین اندیشه ورزی دینی اکنون با سه رقیب- و شاید خصم- مواجه است. رقیبا نی که هرسه بر امری به نام «فلسفه اسلامی» میتازند و آن را تاریخ گذشته میخوانند. اینچنین است که باید بر صراطی را که اندیشه دینی اصیل بر آن راه میسپارد را به نیکی درک کرد و در باب آن نظرورزی عمیقی را سامان داد. بلاخص آنکه ناصوابی این سه مسلک دیرگاهی است کعه بر همه مکشوف شده است و همین سه رویکرد است که مقولهای به نام اخلاق را در عرصه سیاست و اندیشه به محاقی سترگ فرو برده است. هرسه قشر به ظاهر دم از اخلاق میزنند و اما از انجا فلسفه اسلامی نزدآنه جایگاهی ندارد. غایات حقیقت گرایانه امر اخلاقی نزد آنها محلی از اعراب نمییابد. در حالی که رویکرد فلسفی به اخلاق اسلامی میتواند، به گشایش ابواب جدیدی از این دانش یاری رساند و گره از مسائل تئوریک بسیاری بگشاید و عظمت اخلاق دینی را در برابر اخلاق سکولار که فاقد غایت باورمند به سعادت انسان است، آشکار سازد. نسبیت باوریای که بعض ا در رویکردهای روشنفکری دینی و متحجرین و غرب گرایان به اخلاق دیده میشود، به طور بالقوه این قابلیت را دارد که، «اخلاق عملی» را دست خوش تغییراتی نامطلوب کند. این امر کاملا متضاد با اخلاق نقلیای است که میراث فکر اسلامی محسوب میشود. اخلاقی که اگر چه توسط برخی متکلمان بعضا یک حالت خشک کلامی پیدا میکند، اما ثابتات و موازین روششناختی را مطرح میکند که نسبیت باوری در اخلاق با آن سرسازش ندارد. این ثابتات برعکس آنچه نسبی گرایان مطرح میکنند، چنان از انعطاف برخوردارند که در هنگام تغییرات ژرف اجتماعی و در مواجهه با مسائل مستحدثه اخلاقی نیز توان پاسخ دهی دارند. البته این امر منوط به آن است که رویکردهای فلسفی به اخلاق اسلامی تقویت شود و معیار «عقل» نیز همواره مطمح نظر قرار گیرد. به هر روی، گزاره اخلاقی و عامل بودن به مبانی اخلاق، وجه مهمی از «معرفت دینی» را سامان میدهد و به عبارتی به معرفت دینی جلال و جمال میبخشد و آتش گناه را از خرمن ایمان به دور میکند. «اخلاق اسلامی» خود بالذات گسترهای عمیق، از منابع معرفتی- فلسفی را پیش روی آدمی میگشاید که در جدلهای معرفتی، توشه فلسفی آدمی را غنی و لایزال میکند.
دیدگاه تان را بنویسید