«تجدد اسلامی»؛خصم «مادی انديشان لائيك» و «قشری مشربان مرتجع»

کد خبر: 169495

حضرت امام (ره) شاهكاري را خلق كردند كه هم از حيث تفكر اسلامي و هم از جهت تئوريك جاي پرداختن فراوان دارد. شاهكاري كه اينك سه دهه از عمر خود را سپري كرده است اما شرايط استمرارش در واقع همان روشي است كه حضرت امام (ره) براي ايجاد آن پيش گرفت؛ اسير نشدن در سيطره سنت هاي دگم بشري و توجه مداوم به باز توليد سنت قدسي و مولفه هاي پوياي مستتر در آن.

«تجدد اسلامی»؛خصم «مادی انديشان لائيك» و «قشری مشربان مرتجع»
سجاد نوروزی: «انقلاب سنتي» براساس علوم اجتماعي جديد مفهومي پارادوكسيكال است. چه آنكه از منظر علوم اجتماعي انقلاب اساسا پديده اي مدرن و متعلق به عالم تجدد است. بنابراين گزاره «انقلاب سنتي» به نوعي محلي از اعراب نمي يابد. اما اگر نگاهي فلسفي و مفهوم محور به انقلاب اسلامي داشته باشيم، حضور سنت در آن متجلي است. حال پرسش اين است كه اين سنت چه اقتضائات عملي اي دارد، كه موجد حادث شدن يك انقلاب است؟ سنت شيعي، برعكس ديگر سنخ هاي «سنت» كه در معرفت شناسي جديد مطرح است، اساسا موجد پويايي و روزآمدي است، اين سنت اگرچه كهن است، اما كهن بودن تاريخي اش مانع از تاثيرگذاري آن نيست، نكته ظريف فلسفي اين امر، اين است كه اساسا سنت قدسي، از آنجا كه مولفه هايش متافيزيكال است، اسير در تحولات روزمره و تاريخي نمي شود. از همين رو هنگامي كه ما به عنوان يك اسلام گرا و مسلمان از سنت سخن به ميان مي آوريم، مشخص است كه مراد ما سنت هاي اجتماعي و بشري نيستند و اساسا اين سنت ها هنگامي در نظر يك مسلمان مقبول هستند كه منطبق با سنت قدسي باشند، پس الزاما يك مسلمان، «سنتي» به معناي تعلق خاطر داشته به سنت هاي اجتماعي نيست و چه بسا اساسا مخالفت با اين سنخ سنت ها باشد. احیاگری مستمر اما در انقلاب اسلامي، ما هم مبارزه با سنت را مي بينيم و هم احياي سنت را. مشخص است كه انقلاب ما باز خيزي تفكر سنت قدسي بود و در عين حال با سنت ريشه داري به نام سلطنت مخالفت و معاندت مي كرد، در اينجا خصلت گزينش گرانه سنت مداري قدسي عيان مي شود كه هيچ گاه تفسيرش سنت مرتبط با تحولات عيني و امور حادث شده تاريخي نيست، بلكه ارجاعي است به معنويات و رويكرد متافيزيكي اي كه بعضا در سيطره سنت ريشه داري چون «سلطنت» كمتر اثري از آن ديده مي شد. انقلاب اسلامي با احياي سنت قدسي توانست، اين سنت ارتجاعي (سلطنت) را محو كند و بديل معرفتي اي را به جاي آن بنماياند كه هرگز اسير در فرم و ايستايي نمي شود. اصلي ترين وجه پويايي اين سنت، خصلت اجتهاد در انديشه شيعي است، در اجتهاد شيعي عنصر زمان و مكان به مثابه دو اصل مهم، نمايان گرند و اساسا هر حكم معرفتي با توجه به اين دو مقوله صادر مي شود، البته اين توجه به آن معنا نيست كه حكم اسلامي دچار قلب ماهيت مي شود، بلكه مراد آن است كه «روش» رسيدن به غايتي كه حكم اسلامي آن را متصور است، ممكن است بر اثر شرايط جديد متفاوت شود، اين روش كه اولا و بالذات بايد برآمده ماهيت حكم نيز باشد، در نهايت همان غايت را مي پويد و نيل به آن را در نظر دارد. عناصر پویا و یک هجمه مشترک ديگر عنصري كه در احياگري سنت ها در انقلاب اسلامي وجود داشت، توجه دوباره به مولفه هايي در سنت شيعي بود كه بعضا هم از جانب قشريون و متحجران و هم از جانب سكولارها مورد تخطئه قرار مي گرفت، احياي دوباره مفاهيمي چون به «امت واحده اسلامي»، «وحدت كلمه»، «انتظار»، «طبقه مستضعف» و...همگي دلالت بر احياگري عالمانه اي دارد كه در عصر تفوق انگاره هاي مادي و غرب گرا در جامعه و كوشش برخي از به ظاهر قشر روحاني براي جدا نگاه داشته دين و سياست! حكم به ايجاد «انقلاب» مي داد. از همين حيث، اساسا طرح مفهوم انقلاب در آن روزگار خود، نشانگر يك «سنت شكني» و «احياي سنت» بود. از لحاظ معرفتي، انقلاب اسلامي، بار ديگر نشان داد كه فرد متدين و مومن نبايد به وضع موجود رضايت دهد و همواره بايد در پي تغيير وضع موجود به سمت نيك وضعيت متعالي باشد. انقلاب اسلامي سنت الهي جهد براي تغيير را احيا كرد و به آن صبغه اي بس دوران ساز دارد. اين احياگري البته با همراهي قاطبه قشر سنتي همراه نشد و عطف به همان دلايل معرفتي كه شرح داديم، برخي از ظاهرالصلاح ها، حكم به بيهودگي تلاش براي تغيير را مي دادند. امام (ره) اما، با هشياري مسيري را انتخاب كردند، كه حتي برخي از قشريوني كه چندان عقيده اسلامي نزد آنها قوي نبود، نيز به پروسه انقلاب وارد شدند. حضرت امام (ره) با تكيه بر سنت قدسي، تصرف عقيدتي اي را در برخي از وجوه انديشه اي و عملي پارادايم مدرن انجام داده اند و از اين تصرف ايدئولوژيك براي نيل به اهداف انقلاب و احيا كردن سنت ها بهره بردند. في المثل ايشان با طرح مفهوم «جمهوري اسلامي» جمهوريت به عنوان يك مولفه جديد و مدرن را ظرف تحقق اسلاميت قرار دادند و با استفاده از اين روش، به احياي سنت هاي الهي پرداخته اند. ايشان در باب ماهيت جمهوري اسلامي و مسئله ولايت فقيه كه از اصلي ترين مقومات نظام اسلامي است مي فرمايند: «شما از ولايت فقيه نترسيد، فقيه نمي خواهد به مردم زورگويي كند. اگر يك فقيهي بخواهد زورگويي كند، اين فقيه ديگر ولايت ندارد، ... در اسلام قانون حكومت مي كند. پيامبر اكرم هم تابع قانون بود، تابع قانون الهي... ولايت فقيه، ولايت بر امور است كه نگذارد اين امور از مجاري خودش بيرون برود. نظارت كند بر مجلس، رئيس جمهوري كه نبادا يك پاي خطايي بردارد. نظارت كند بر نخست وزير كه نبادا يك كار خطايي بكند. نظارت كند بر همه دستگاه ها، بر ارتش كه نبادا يك كار خلافي بكند، جلو ديكتاتوري را ما مي خواهيم بگيريم. نمي خواهيم ديكتاتوري باشد، مي خواهيم ضد ديكتاتوري باشد، ولايت فقيه ضد ديكتاتوري است، نه ديكتاتوري»
صحيفه امام ج 10، ص 310
يا در خطابي ديگر مي فرمايند: «حالا كه ما مي گوييم جمهوري اسلامي، معنايش اين نيست كه فقط ما راي به جمهوري اسلامي داريم، به باقي كارهاي ديگر كار نداريم. جمهوري اسلامي معنايش اين است كه همه مردم راي بدهند يا اكثريت راي بدهند به اينكه جمهوري؛ لكن احكام، احكام اسلام. جمهوري اي كه در آن قانونش قانون اسلام نباشد، اين آن نيست كه ملت ما مي خواهد و راي بر آن دادند. اين همه خون دادند مردم به اينكه اسلام تحقق پيدا كند، دنباله كار انبيا است، دنباله كار رسول خداست، دنباله كار اميرالمومنين است...»
صحيفه امام، ج 8، ص 42
آنچه از اين بيانات حكيمانه مستفاد مي شود، في الواقع اين است كه حضرت امام (ره) جمهوريت را ابزار تحقق «قانون اسلام» قرار داده اند، بنابراين واضح است كه ايشان يك مولفه مدرن را ابزاري براي تحقق «سنت قدسي» كه همان قانون اسلام باشد، قرار داده اند، اين امر بدان معنا است كه در احياگري سنت مي توان از مولفه هاي جديد به شرط سيطره معنوي و اخلاقي مفاهيم ديني بر آنها بهره گرفت. از اين باب حضرت امام (ره) شاهكاري را خلق كردند كه هم از حيث تفكر اسلامي و هم از جهت تئوريك جاي پرداختن فراوان دارد. شاهكاري كه اينك سه دهه از عمر خود را سپري كرده است اما شرايط استمرارش در واقع همان روشي است كه حضرت امام (ره) براي ايجاد آن پيش گرفت؛ اسير نشدن در سيطره سنت هاي دگم بشري و توجه مداوم به باز توليد سنت قدسي و مولفه هاي پوياي مستتر در آن. پويايي انديشه اي و عملي انقلاب اسلامي، بسته به ميزان بهره گيري ما از مولفه هاي پوياي سنت قدسي و در عين حال تصرف ايدئولوژيك ما در مبادي تفكر جديد و علوم مدرن بستگي دارد. آنگاه «تجدد بومي اي» شكل خواهد گرفت كه هم در برابر مادي انديشان لائيك و هم قشري مشربان مرتجع حقانيت تفكر امام (ره) و گفتمان انقلاب اسلامي را فرياد خواهد كرد.
۰

دیدگاه تان را بنویسید

 

تازه های سایت