پيشرفت سازمانيافته فناورينانو در ايران
از آنجا كه چند روز پيش از آن، از نمايشگاه تايوان نانو 2011 بازديد داشتم اين دعوت فرصت خوبي براي مقايسه اين دو رويداد فراهم كرد. همچنين از اين طريق ميتوانستم صحت اين ادعا كه ايران در حال تبديل شدن به يك قدرت در عرصه جهاني فناوري نانو است را بررسي كنم.
باشگاه خبرنگاران: مشخصهي منحصربهفرد فناوري نانوي ايراني اين است كه بهخاطر تحريمهاي بينالمللي مختلف طي ۳۰ سال اخير، اين كشور جايي نيست كه بتوان به سادگي يك دستگاه AFM و يا ميكروسكوپ الكتروني را از فروشندههاي امريكايي و يا ژاپني خريد. به همين دليل، بسياري از تجهيزات آنها ساخت خودشان بود و اين تحسين برانگيز است. تيم هارپر، مؤسس و مدير مؤسسة تحليلگري ساينتيفيكا در سايت اين مؤسسه در خصوص بازديدش از نمايشگاه فناوري نانو در ايران نوشت؛ ايران همواره منشاء تجلي شگفتيها بوده است، سرزميني با فرهنگ و تاريخ كهن كه اكنون در عرصه علوم و فناوري بسيار فعال است، بنابراين دعوت ستاد فناوري نانو ايران از من براي بازديد از نمايشگاه ايران نانو 2011 باعث مسرت من بود. از آنجا كه چند روز پيش از آن، از نمايشگاه تايوان نانو 2011 بازديد داشتم اين دعوت فرصت خوبي براي مقايسه اين دو رويداد فراهم كرد. همچنين از اين طريق ميتوانستم صحت اين ادعا كه ايران در حال تبديل شدن به يك قدرت در عرصه جهاني فناوري نانو است را بررسي كنم. مشخصهي منحصربهفرد فناوري نانوي ايراني اين است كه بهخاطر تحريمهاي بينالمللي مختلف طي 30 سال اخير، اين كشور جايي نيست كه بتوان به سادگي يك دستگاه AFM و يا ميكروسكوپ الكتروني را از فروشندههاي امريكايي و يا ژاپني خريد. به همين دليل، بسياري از تجهيزات آنها ساخت خودشان بود، از سيستمهاي كندوپاش (sputterin g) گرفته تا دستگاههاي آناليز سطح و ميكروسكوپهاي نيروي اتمي. با بررسي نتايج استفاده از اين سيستمها ميشد فهميد كه اين سيستمهاي ساخت ايران، بالاتر از حد معمول كيفيت هستند. تفاوت اصلي آنها با مشابههاي خارجيشان استفاده از صفحات نمايش و پتانسيومترهاي قديميتري است كه در ساير نقاط دنيا با كنترلهاي ديجيتالي جايگزين شدهاند. آيا اين تفاوت به طور مثال مانع از اين مي شود كه يك AFM نتايج مطلوب ارائه دهد؟ پاسخ به احتمال زياد منفي است. همچنين، مذاكرات مبسوطي پيرامون صادرات اين ابزار سنجش بسيار ارزان قيمت به خارج از ايران در حال انجام بود. هر چند من گمان ميكنم در آينده مباحث مربوط به مالكيت فكري به مسئلهاي تبديل شود. بنابراين دانشمندان ايران راه خود را براي دور زدن تحريم فروش تجهيزات فناوري بالا به كشورشان پيدا كردهاند چرا كه علم خيلي اوقات به مجهز بودن يك آزمايشگاه وابسته نيست بلكه به اين بستگي دارد كه در آن آزمايشگاه چه كاري انجام ميشود. برنامههاي توسعه منابع انساني در ايران نيز تحسين برانگيز بود. ايران كمبودي به لحاظ دانشگاهها نداشته و كشوري بزرگ با جمعيتي قابل توجه است. همچنين صحبتهايي از آمار حدود 800 فارغ التحصيل دكترادر سال در حوزه فناوري نانو در ايران شنيدم كه در قياس با ساير كشورها رقمي چشمگير است. بخش عمدهاي از يكي از مراسمي كه من در آن شركت داشتم مربوط به اهداي جوايزي نقدي به تحقيقات دانشجويي و كسب و كارهاي كوچك بود. اين مباحث همواره محرك انگيزه هستند. پيشرفتهاي ايران به همين چند مورد ختم نميشود. به راستي ايران چگونه به اين موفقيت دست يافته است؟ اين موفقيت مرهون تركيبي از حمايتهاي سياسي و هماهنگي است (كه بايد به محققاني كه اين حمايتها را جذب كردهاند تبريك گفت). ستاد فناوري نانو به عنوان متولي اين برنامه، متصدي سرپرستي و نظارت بر تحقق اهداف و برنامهها است. اين سياستگذاريها از مرتبط ساختن دانشآموزان با فناوري نانو تا تجاريسازي و توسعه بينالمللي فناوريها را شامل ميشود و به جاي اينكه سازمانهاي همپوشان بر سر آن به جر و بحث بپردازند، داراي يك چشمانداز متمركز و هماهنگ است؛ كه به نظر ميرسد همه ما ميتوانيم چيزهايي از آن ياد بگيريم. يكي ديگر از بخشهاي تحسين برانگيز اين برنامه، ايجاد مؤسسه خدمات فناوري تا بازار بود كه به طور خاص بر تجاريسازي فناوريهاي نانو متمركز است و نشاندهنده هماهنگي دقيق است. در اين مجموعه، متخصصاني گرد هم آمدهاند كه خدمات آنها به محققان بهوسيلهي ستاد حمايت مالي ميشود و هدف آن، انتقال تحقيقات پايه به محصولات تجاري از سادهترين و هموارترين راه ممكن است. بدين ترتيب محققان دانشگاهي بجاي درگير شدن با مباحث و مسائل حقوقي و مالي تنها دغدغههاي علمي خواهند داشت. اين شيوه موجب ميشود كه مسيري از مرحله تعيين سطح فناوري تا ثبت اختراع، مستندسازي، ارزيابي بازار، تهيه طرح كسب و كار، استانداردها و گواهينامهها، كمكهاي مالي و سرمايهگذاري خطرپذير و در نهايت بازاريابي بينالمللي ايجاد شود. حمايتهاي ويژه نظير تقبل 80درصداز هزينههاي ثبت اختراع و پرداخت 20 درصد مابقي درصورت موفقيت آميز بودن كاربرد اختراع، به نظر ميرسد كه يك تشويق واقعي براي تجاريسازي باشد. بنابراين در خصوص ادعاي تبديل شدن ايران به چهرهاي بينالمللي در حوزه فناوري نانو (كسب رتبهي چهارم دنيا از نظر نشر مقالات عملي)(1)، مسلما تعداد مقالات چاپ شده در نشريات بينالمللي به سرعت در حال افزايش است، و استفاده از اين معيار به عنوان دادهي خام براي نمايش برتري جهاني معياري غيرمتداول نيست. طي مشورتي كه با سردبيرهاي نشريات معتبر در اين خصوص داشتم آنها معتقدند كه كيفيت مقالات ارسالي به اندازه حجم مقالات بالا نيست ولي در حال بهبود است. كسي توقع اين را ندارد كه ايران هم رده با كشور آلمان باشد اما به طورحتم در بين كشورهاي در حال توسعه بهترين است. در مورد محصولات تجاري بايد بگويم كه تعداد بسياري از آنها در معرض نمايش بودند. حوزهي كشاورزي به خوبي نمايش داده شده بود. كودها، آفتكشها، روكشهاي براي حفظ ميوهها از فساد و حتي سيستمهاي كاتاليزوري براي حذف اتيلن از سردخانهها از آن جمله بود. محصولات مرتبط با ساخت و ساز، بخش عمدهي ديگري را تشكيل ميداد كه محصولات متنوعي در زمينه ساختمان را ميشد ديد. با اين وجود، حوزههايي چون نيمههاديها و تجهيزات پزشكي ديده نميشدند. اما حضورنداشتن اين بخشها بار ديگر مؤيد آن است كه ستاد فناوري نانوي ايران بيشتر بر نيازهاي صنعتي كشور خود متمركز شده است تا رقابت با اقتصادهاي بزرگ و پيشرفته. همچنين كارهاي زيادي در رابطه با انرژيهاي تجديدپذير با سرمايهگذاريهاي كلان در حال انجام است.
دیدگاه تان را بنویسید