متروي تهران: از دوران پهلوي تا امروز
عبدالله شهبازی نوشت : ساعت 7:35 صبح سهشنبه 4 مهر 1385/ 26 سپتامبر 2006 يکي از مسئولين ذيربط، بهنام آقاي هاشمي، در شبکه اوّل سيما ميهمان برنامه «صبح به خير ايران» بود و درباره ترافيک تهران سخن ميگفت. (با آقاي محسن هاشمي رفسنجاني اشتباه نشود. درست به خاطر ندارم ولي تصوّر ميکنم ميهمان فوق آقاي سيد جعفر تشکري هاشمي معاون حملونقل و ترافيک شهرداري تهران بود.) حرفهاي جالبي ميزد درباره نابسامانيهاي ناشي از سياستگذاريهايي که از سال 1370 تاکنون ساختار جامعه ايراني را به شدت نابهنجار و از هم گسيخته کرده و وضعي پديد آورده که آن را «بياندام شدن» و «ساختزدايي» ناميده و درباره پيامدهاي بهغايت منفي اين سياستها از سال 1370 مکرر هشدار داده بودم. [1، 2، 3] آقاي هاشمي از ترافيک وحشتناک تهران ميگفت و ناکارآمدي شبکه فعلي متروي تهران که تاکنون ارقام حيرتانگيزي صرف آن شده. او ميگفت: هماکنون 20 الي 25 در صد درآمدهاي شهرداري تهران صرف حل معضل ترافيک ميشود. ميگفت: ساليانه چهارده هزار ميليارد تومان يارانه براي سوخت ميدهيم. ميگفت: تهران به هشت هزار دستگاه اتوبوس نياز دارد و موجودي فعلي زير پنج هزار دستگاه است.
بامزه اين بود که بلافاصله پس از پايان برنامه فوق، و قبل از شروع اخبار ساعت 8 صبح، تبليغ خودروي «ريو» پخش شد. در رابطه با ترافيک و متروي تهران سالها پيش ارتشبد حسين فردوست، رئيس دفتر ويژه اطلاعات شاه و رئيس بازرسي کل کشور در دوران محمدرضا پهلوي، در خاطراتش مسائل مهمي بيان کرده که اگر در زمان انتشار خاطرات فردوست (1369) مورد توجه قرار ميگرفت، شايد جلوي صرف بسياري از هزينههاي بيهوده گرفته ميشد. اين بخش از خاطرات فردوست به شرح زير است: از مسائل مهم ديگري که با آن سروکار داشتم، مسئله ترافيک تهران بود و بالاخره به اين نتيجه رسيدم که اين مسئله لاينحل است و خواهد بود. خيابانهاي تهران داراي سطح معين و محدودي است و از آغاز براساس اصول شهرسازي ساخته نشده. يک خودرو سواري در حرکت حدود 25 مترمربع از خيابان را ميگيرد، يک اتوبوس در حرکت حدود 80 مترمربع، خودرو سواري در حال توقف حدود 20 متر مربع و اتبوس در حال توقف حدود 60 مترمربع خيابان را اشغال ميکند. با توجه به سطح خيابانهاي تهران و تعداد انواع خودروها به طور مشخص تهران گنجايش اين همه ماشين را نداشت. بايد جلوي هجوم جمعيت به تهران و نيز جلو واردات اتومبيلهاي
رنگارنگ خارجي و داخلي گرفته ميشد و کسي به فکر اين مسائل نبود. همه به فکر جيب خود بودند و از واردات اتومبيل يا کارخانجات مونتاژ خودرو، مانند ايران ناسيونال، پولهاي کلان به جيب ميزدند. 10 سال بعد چه بر سر تهران بيايد، براي آنها مهم نبود. سوءاستفاده از مسئله ترافيک تهران عجيب بود و بهويژه سپهبد مبصر، در زماني که رئيس شهرباني بود، و نيکپي، شهردار تهران، پولهاي کلان به جيب زدند... در زمان محمدرضا، بارها و بارها مسئله متروي تهران مطرح شد و به جايي نرسيد. عجيب است که شهرهاي بزرگ، حتي در برخي کشورهاي آسيايي، داراي متروهاي خوب بودند و پايتخت ايران، با آن همه درآمد نفتي، فاقد آن! در زمان محمدرضا، فرانسويها پروژهاي براي احداث متروي تهران دادند، که آن را ديده و خطرناکترين، بيثمرترين و گرانترين متروي جهان تشخيص دادم. فرانسويها قرار بود اين مترو را خودشان درست کنند و مدتي اداره نمايند و سپس تحويل پرسنل ايراني دهند. ژاپنيها نيز نقشهاي دادند و متروي هوايي را براي تهران پيشنهاد کردند. نقشه ژاپنيها دو صفت بد نقشه فرانسويها را کم ميکرد، يعني خطرناکترين و گرانترين نبود، ولي بيثمرترين بود. چرا نقشه
متروي تهران فرانسويها، خطرناکترين بود؟ زيرا متروي آنها بايد از زير شهر عبور ميکرد و در برخي مناطق حدود 20 متر زير سطح شهر کانال مترو عبور داده ميشد و امکان اينکه به چاههاي زياد برخورد کند و نيز آبهاي زيرزميني با فشار در اين کانالها جمع شوند، زياد بود. فرض را بر اين ميگذاريم که اين يک مسئله فني است و شرکت فرانسوي مسئوليت آن را ميپذيرفت، ولي خطر ديگري باقي ميماند. فرض کنيم برق در سطح شهر يا منطقهاي از شهر قطع شود، که در تهران يک مسئله معمولي بود. در اين موقع همه چيز مترو، از ترن (حتي باز و بسته شدن درهاي ترن) تا هواکشها و چراغها خاموش ميشد، چون تماماً برقي است، و در ظرف 10 دقيقه دهها هزار نفر در زيرزمين خفه ميشدند. در اروپا و ژاپن براي حل اين معضل يک شبکه برق (سيمهاي برق شمال ـ جنوب و سيمهاي برق شرق ـ غرب) ايجاد کردهاند، به نحوي که اگر هر يک از سيمهاي شبکه برق قطع شود، به طور خودکار در ظرف يکصدم ثانيه به آن برق ميرسد، پس شبکه هيچگاه فاقد برق نيست. اما در تهران چنين شبکهاي وجود نداشت. مسئله به شرکت فرانسوي گفته شد و پذيرفتند که در ترنها و ايستگاهها باطريهاي بزرگي کار گذارند که
وقتي برق قطع ميشود، شروع به کار کند و بابت اين موضوع مبلغ اضافي خواستند، که بياشکال بود. در نقشه ژاپنيها اين خطر وجود نداشت. و اما چرا گرانترين؟ پيشنهاد فرانسويها مسلماً موجود است و رقم کلاني را در برميگرفت که دقيقاً به خاطر ندارم و اصولاً متروي زيرزميني گران است. اما متروي هوايي ارزانتر است نه اينکه ژاپنيها ارزان تمام ميکنند. ولي چرا بيثمرترين؟ اگر به نقشه متروي پاريس مراجعه شود، مشاهده ميگردد که هر فردي در هر نقطه شهر کافي است حداکثر 750 قدم و حداقل 250 قدم و به طور متوسط 500 قدم راه بپيمايد تا به طور حتم به يک راهروي ورودي مترو برسد. چنين سيستمي اقلاً 60% مسافران را به خود جلب ميکند، 30% جذب اتوبوسها ميشوند و تنها 10% ممکن است از خودرو شخصي استفاده کنند. پس، در پاريس به علت مسافرين زياد، بهخصوص از 8 الي 10 صبح و 4 الي 6 بعدازظهر، مترو سودآور است. چنين مترويي سهلالوصول است و همه را به خود جلب ميکند. حال نقشه فرانسويها در متروي تهران را بررسي کنيم: فرض کنيم فردي ميخواهد خود را به مترو برساند. او اگر در حومه شهر باشد بايد به طور متوسط حدود 8 الي 10 کيلومتر را بپيمايد و اگر در شهر باشد
بايد مسافتي حدود 3 ـ 4 کيلومتر را بپيمايد تا به مترو برسد. طبيعي است که بسياري مسافرين ترجيح ميدهند از وسيله ديگري استفاده کنند و نه اين همه راه را طي کنند و خود را به مترو برسانند. حال اگر در مبدأ، مسافري نزديک خط مترو باشد، ولي در مقصد بايد مقدار زيادي راهپيمايي کند تا به مقصد برسد، باز هم ترجيح ميدهد از وسيله ديگري استفاده کند. پس تنها مسافريني از متروي فرانسويها استفاده ميکردند که مبدأ و مقصدشان در کنار دو خط واقع شده بود، که حداکثر 10% مسافرين را در برميگرفت. روشن است که کمشدن 10% مسافرين کمکي به حل مسئله ترافيک تهران نميکرد. چنين بود طرح متروي تهران در زمان محمدرضا، که اگر احداث ميشد تنها و تنها پول گزافي را به جيب شرکتهاي خارجي ميريخت و هر ساله مخارج سنگيني را تحميل ميکرد و هيچ نتيجهاي هم نداشت... (خاطرات فردوست، صص 276- 280)
لینک مطلب
دیدگاه تان را بنویسید