پایان رویای هسته ای کره شمالی
مهدی عطائی
با گرايش سياست خارجي آمريكا به تمايلات يكجانبهگرايي، بهخصوص بعد از وقايع 11 سپتامبر، تنش ميان واشنگتن و كرهشمالي به شدت بالا گرفت. دولت كرهشمالي، آمريكا را به از سرگيري فعاليتهاي هستهاي و موشكي خود تهديد ميكرد و آمريكا هم كرهشمالي را به حمله نظامی و اعمال تحریم های شدید اقتصادی تهديد ميكرد. در اول دسامبر 2001 جورج دبليو بوش كرهشمالي و عراق را به خاطر داشتن برنامه تسليحات كشتارجمعي مورد حمله قرار داد و همچنين در نطق ساليانه در كنگره آمريكا در 29 ژانويه 2002، كرهشمالي را با عراق و ايران به عنوان «محور شرارت» توصيف كرد. پس از اينكه كرهشمالي در اكتبر 2002 از تدارك برنامه تسليحات هستهاي سخن گفته كه در نقض آشكار قرارداد هستهاي 1994 با واشنگتن بود و در دسامبر 2002 درخواست IAEA براي بازرسي را نپذيرفته و در اوايل ژانويه 2003 از NPT خارج شد، چين همراه با ساير قدرتها به وخامت اوضاع پيبرده و براي پايان دادن به آن به برگزاري اجلاس شش كشور (چين، دوكره، ژاپن، روسيه و آمريكا) اقدام كرد، اما اين نشستها هم نتوانستند گرهگشاي بحران هستهاي كرهشمالي شوند. در فوريه 2005، كرهشمالي رسما اعلام كرد كه سلاح
هستهاي در اختيار دارد و در 9 اكتبر 2006، خبرگزاري رسمي كرهشمالي از انجام موفقيتآميز آزمايش هستهاي اين كشور خبر داد. دوره بازگشت به آرامش اما بالاخره مذاكرات ششجانبه ميان مقامات كرهشمالي، ايالات متحده، روسيه، چين، ژاپن و كرهجنوبي در پكن در تاریخ 13 فوريه 2007 منجر به تفاهمي ميان اعضاي گروه ششجانبه شد. بر مبناي اين تفاهم، مقامات پيونگيانگ پذيرفتند تا فعاليت سايت هستهاي «يانگ بيون» را در ازاي استرداد منابع مالي مسدود شده خود به ارزش 25 ميليون دلار از سوي ايالات متحده، متوقف كنند و آمريكاييها و ژاپنيها نيز پذيرفتند كه روابط خود را با پيونگيانگ به حالت عادي بازگردانند. در چارچوب اين توافق در دهه آخر ماه ژوئن 2007، «اولي هاينونن» و بخشي از بازرسان سازمان بينالمللي انرژي اتمي وارد پيونگيانگ شدند تا بر توقف سايت هستهاي «يانگ بيون» نظارت كنند. به اين ترتيب بحران چهار ساله كره شمالي كه از سال 2003 و در نتيجه خروج كره شمالي از NPT شروع شده بود و با آزمايش اتمي پيونگيانگ در اكتبر 2006 به اوج خود رسيد، لااقل تا زمان باقيماندن طرفين به تعهدات خود فروكش كرد. شاید این سوال مطرح شود که چرا به یکباره
این مصالحه روی داد؟در پاسخ می توان دلایل گوناگونی را مطرح کرد، از جمله گذر از تب و تاب و اشتياقهاي اوليه ناشي از دستيابي به يك نيروي جديد، پختهتر شدن مواضع و تمايلات ناشي از احساس امنيت بيشتر، فشار قدرتهاي حامي كرهشمالي و كشورهاي ديگر و مواضع ملايمتر آمريكا بعد از انتخابات كنگره در نوامبر 2006، دولت كرهشمالي در سال 2007 به دفعات متعدد ابراز تمايل به گفتوگو و مذاكره با آمريكا كرده است. كرهشمالي حتي از آمادگي براي برچيدن تاسيسات تسليحاتي هستهاي خود در قبال دريافت كمك براي گسترش بخشهاي غيرنظامي سخن گفته است. آمريكاي جورج بوش هم در نتيجه شكست و عقبگرد نسبي نومحافظهكاران و پيروزي قاطع ليبرالها و دموكراتها در انتخابات كنگره در نوامبر 2006و مشکلات ناشی از شکست در عراق، در موضع خود در قبال كرهشمالي نرمش قابل توجه نشان داده است. در حال حاضر خبرها از پيشرفت مذاكرات ميان دو طرف حكايت دارد. بخصوص در روزهای اخیر طرفین اقدامات موثری را برای حل مسالمت آمیز بحران از خود نشان داده اند.شاید مهمترین اقدام صورت گرفته توسط طرف کره ای تعطیلی نیروگاه یونگ بیون بوده است . روز دوشنبه، 16 ژوئیه، محمد البرادعی،
مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی، اعلام داشت که بازرسان اعزامی آژانس به کره شمالی تایید کرده اند که مقامات کره روز یکشنبه فعالیت رآکتور اصلی هسته ای در یونگ بیون را متوقف کردند و این تاسیسات را تعطیل کردند.از سوی دیگر مقامانت آمریکایی اخيرا ۲۵ ميليون دلار سرمايه کره شمالی که به درخواست آمريکا از سوی مقام های ماکائو در بانک های آنجا مسدود شده بود و مانع عمده ای بر سر راه خلع سلاح هسته ای کره شمالی محسوب می شد، رابه کره شمالی بازگرداند و در اقدامی دیگرکشتی حامل نفت موسوم به "هان چانگ 9" ساعت چهار صبح شنبه با 6200 تن نفت سنگین سوختی وارد بندر سونبانگ شد.این محموله نفتی نخستین بخش از یک میلیون تن نفتی است که قرار است در ازای خلع سلاح اتمی تحویل کره شمالی شود.مجموع اقدامات انجام شده حاکی از عظم طرفین برای حل این مناقشه است. پیشرفت در مذاکرات در حالي است كه بدون همكاري چين و روسيه و اتحاديه اروپا مخالفتها و تهديدهاي آمريكا عليه كرهشمالي نميتوانست اثر چنداني داشته باشد، اما از سوي ديگر، كشورهاي چين و روسيه و اتحاديه اروپا، همكاري با آمريكا در زمينه بحران هستهاي كرهشمالي را براي خود يك ضرورت ميپندارند.
چين به خاطر جلوگيري از روي آوردن ژاپن به نظاميگري و تكنولوژي تسليحات هستهاي كه هژموني چين در شرق دور را تهديد ميكند، ترجيح ميدهد با آمريكا و حتي هژموني كمزيانتر اين كشور در منطقه بسازد. بنابراين چين براي رفع بحران هستهاي كرهشمالي در نهايت با آمريكا همكاري ميكند. روسيه هم براي جلوگيري از احياي نظاميگري در ژاپن و تهديدي كه اين تحول براي منافع اين كشور در شرق دور دارد، ترجيح ميدهد با چين و آمريكا براي حل بحران همکاری کند. اتحاديه اروپا، هرچند جزو گروههاي موسوم به «شش كشور» درگير در بحران هستهاي كرهشمالي نيست،اما به عنوان يك نيروي بينالمللي، عمده خود را ملزم به حمايت از آمريكا در قبال بحران مزبور ميبيند. اتحاديه اروپا براي تشويق نيروهاي هوادار چندجانبهگرايي در آمريكا چنان رفتاري را دنبال ميكند.با توجه به ملاحظات بالا، ميتوان گفت به احتمال زياد كرهشمالي در زمينه تسليحات هستهاي راه ليبي را طي ميكند كه برنامههاي هستهاي خود را چند سال قبل كنار گذاشت. در صورتي كه بحران هستهاي كرهشمالي به اين ترتيب حل شود، چينيها، روسها و اروپاييان ميتوانند به آمريكاييان نشان دهند كه معاضدت و همکاری
قدرتهاي بزرگ و نه ضديت آنان با يكديگر در حل و رفع يك بحران جدي بينالمللي، نقش تعيينكننده داشته است. نيروهاي هوادار چندجانبهگرايي در آمريكا هم ميتوانند از اين طريق نيروهاي محافظهكار و يكجانبهگرا را توجيه و قانع سازند.تقویت چند جانبه گرایی در سطح بین المللی توسط چنین اقداماتی به حل مسالمت آمیز دیگر بحران های بین المللی همچون پرونده هسته ای ایران و بحران اعراب و اسرائیل کمک خواهد کرد و راه را برای استفاده از ابزارهای منطقی تر همچون دیپلماسی را در برخورد با بحران های بین المللی هموار تر خواهد کرد. توافق حاصل شده ميان آمريكا و كره شمالي ميتواند علاوه بر تقويت رژيم منع گسترش هستهاي در سطح جهان، پراگماتيسم را به عرصه ديپلماسي بينالمللي بازگرداند و در عين حال، شرايط را براي تقويت همكاريهاي امنيتي در منطقه شرق آسيا هموار كند.تعطيلي نيروگاههاي هستهاي كره شمالي در يونگ بيان اما تنها گام اول براي تعطيلي برنامه تسليحات هستهاي كره شمالي به شمار ميرود و راه زيادي براي حل و فصل مساله خلع سلاح هستهاي شبه جزيره كره در پيش است. اما يك نكته را در اين ميان بايد مورد توجه خاص قرار داد: كره شمالي تصميم
گرفته كه از مواجهه با غرب پرهيز كند. شايد همين مساله بتواند در جريان برگزاري مذاكرات قريبالوقوع شش جانبه ميان كره شمالي، آمريكا، كره جنوبي، ژاپن، چين و روسيه موثر واقع شود و شرايط جديدي را بر منطقه شرق آسيا حاكم كند.مطلوبترين نتيجهاي كه ميتواند از مذاكرات احتمالي آينده حاصل شود اين است كه يك معاهده صلح رسمي جايگزين آتشبسي شود كه در سال 1953 ميلادي براي خاتمه دادن به جنگ كره مورد توجه قرار گرفت. البته اين مساله تنها در حالتي ميتواند بررسي شود كه بحث در خصوص بحران هستهاي بهطور كامل به پايان رسيده باشد.
دیدگاه تان را بنویسید