مشت و لگد جنبشهای مردمی
گفتگوی دکتر حسین قاضیان با شهروند را خواندم و آنقدر از بازگشت این چهره متفکر که مفتخر به دوستی دیرینه با او هستم، به وجد آمدم که پس از چندی دوباره به حال و هوای نوشتن بازگشتم. دکتر قاضیان در این مصاحبه به تعریف پوپولیسم، و موقعیت آن در عرصه سیاسی ایران میپردازد و با نقد رادیکال روشهای پوپولیستی، رویکرد عقلانی و نخبهگرا به سیاست را میستاید. ایشان به شدت توصیه میکنند که الگوی پیروزی احمدینژاد، اصلاحطلبان را اغوا نکند که به دام پوپولیسم بیافتند و در عقلانیتزدایی از عرصه سیاسی با او همداستان شوند. ضمن آنکه در نقد پوپولیسم با او همراهم، اما از او یک پرسش اساسی دارم: آیا به جد دوگانه سازی میان الگوی سیاستورزی متکی بر پوپولیسم و الگوی نخبهگرایانه در عرصه سیاسی واقعی است؟ آیا به جد میتوان الگوی سیاستورزی متکی بر عاطفه و بسیج را یکسره در کیسه پوپولیسم ریخت، و در مقابل مدافع الگویی از سیاستورزی بود که یکسره عقلانی و نخبهگرایانه است. گویا سیاست تابع دو الگوی عملی است: یکی سراسر از عقل و گفتگو و تاملات علمی نخبگان تبعیت میکند و یکی نیز یکسره فاقد عقلانیت و تابع دروغپردازیهای ناشی از پوپولیستهای
تبلیغاتچی است. اگر این دوگانهسازی را بپذیریم، به جد کدام حرکت سیاسی در ایران وجود داشته است که از الگوی نخبهگرایانه و عقلانی ایشان تبعیت کند. دکتر قاضیان به درستی نشان میدهند که الگوی انتخاب احمدینژاد همانقدر پوپولیستی بود که انتخاب سید محمد خاتمی و خود ایشان به درستی تصریح کردهاند که ساختار فرهنگ سیاسی ما مقتضی این الگوی بسیج پوپولیستی است. به عقبتر بازگردیم، انقلاب در سال 1357؛ نهضت پانزده خرداد در سال 1342، نهضت ملی نفت در سال 1332؛ انقلاب مشروطه و بسیاری دیگر از جنبشهای خردتر در ایران، کدامیک وجه نخبه سالارانه داشتهاند. اگر تا کنون سیاست ورزی نخبه گرایانه و عقلانی به شیوهای که دکتر قاضیان از آن سخن میگوید نداشتهایم، چه دلیلی وجود دارد که اینک با تکیه بر آن بتوانیم از شر پوپولیسم نجات یابیم. تصور میکنم با مبانی که دکتر قاضیان به دست میدهند واکنش معقولتر آن است که از نخبگان بخواهیم که این واقعیت را بپذیرند که جامعه ایران عرصه کنش معقول نیست، پس بروند و زانوی غم به بغل بگیرند، یا ترک وطن کنند و در موطن دیگری مسکن بگیرند که جای عقلانیت گشوده است. اما اجازه بدهید از این حد نیز فراتر روم.
واقعاً الگوی سیاست ورزی یکسره عاری از حس و عاطفه و بسیج عمومی، در کدام کشور و موقعیت سیاسی وجود دارد. شاید در کشورهایی که اصولاً در حاشیه آرام گرفتهاند، بتوان نمونههایی از آن را یافت. اما واقعاً سیاست در آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان، متکی بر الگوهای نخبهگرایانه است؟ به نظرم میآید نیازمند رویکردی تازه هستیم که میان دو حد افراط و تفریط پوپولیسم و نخبه گرایی راهی میانه برگزیند. میتوان به جد در هر نهضت پوپولیستی رگههایی از عقلانیت مشاهده کرد، چنانکه در هر جریان سیاسی موفق به ویژه در کشورهای پیرامونی نشان داد که نحوی نخبه گرایی در ویترین یک جنبش پوپولیستی جای گرفته است. دوم خرداد از همین سنخ بود. به عبارتی دیگر، هیچ نهضت مردمی به آن حد افراطی که تعریف میشود فاقد خرد ورزی نیست، و هیچ حرکت نخبهگرایانه - اگر اصولاً بتوان مصداقی برای آن نشان داد - خالی از وجوه پوپولیستی. بنابراین به نظر میآید این دوگانه سازی، فهم جنبشهای اجتماعی در جوامعی نظیر جوامع ایران را دچار ابهام میکند و به عاملی در انفعال کنش سیاسی بدل میشود. به نظرم کلام متین جناب دکتر قاضیان در خصوص ضرورت به کاربستن خرد در عرصه سیاست، بخشی
از خرد نهفته در جنبش دوم خرداد بود. یا دست کم در نتیجه جنبش پوپولیستی دوم خرداد وجاهت عمومی یافت. نباید فراموش کنیم که خرد نخبگان، همواره خرد گروه اندکی است که در عرصه قدرت سیاسی فاقد منافع خاص نیستند، سیاست منحصر شده به حلقه نخبگان، سیاستی است که حرکت اول آن حذف تودههای مردم در عرصه مشارکت سیاسی است. اتفاقاً نخبگان گاهی با مشت و لگد جنبشهای مردمی به یاد میآورند که در نحوه نگاه و راهحلهای خود عامل محذوف شدن اقشاری از مردم از عرصه سیاستاند و عقلانیتشان به الگویی از سرکوب سیاسی بدل میشود. چنین است که ضربه جنبشهای مردمی موجب تصحیح عقلانیت آنان میشود. لینک مطلب
دیدگاه تان را بنویسید