ناکارآمدی روشهای رسمی حل اختلاف
عباس عبدی
برخي رويدادهاي اجتماعي را ميتوان به عنوان يك مورد جالب و نسبتاً كامل براي تحليل شرايط اجتماعي برگزيد. اين موارد در جامعهشناسي به نام case study مشهورند. در اينجا به عنوان نمونه به حادثه قتلی كه در روزنامه اعتماد (مورخ 9/5/86) گزارش شده ، می پردازم. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// مردي، پدر و پسر همسايه اش را به خاطر اختلاف بر سر جاي پارک خودرو کشت گروه حوادث؛ يک معلم دبيرستان که 2 همسايه خود را قرباني يک کينه قديمي کرده و به قتل رسانده است، جزئيات جنايت را تشريح کرد. به گزارش خبرنگار ما ماموران پليس رشت از طريق گزارش مردي به مرکز فوريت هاي پليسي 110 در جريان قتل يک پدر و پسر قرار گرفتند و با حضور در خيابان لاکاني محل وقوع حادثه تحقيقات خود را در اين رابطه آغاز کردند. ماموران در اولين گام، در محل قتل فرد ضارب را که در محل حضور داشت بازداشت کردند و سپس جسد پدر و پسر را که جهانگير و کميل نام داشتند به دستور بازپرس ويژه قتل به پزشکي قانوني انتقال دادند. تحقيقات پليس نشان داد، جهانگير سرهنگ نيروي انتظامي بود و چند ماه قبل در حالي که در اداره
آگاهي رشت خدمت مي کرده بازنشسته شده و پسرش کميل هم ترم آخر دانشگاه در رشته مهندسي مکانيک را مي گذرانده است و آنها در يک درگيري که با همسايه خود به نام مسعود داشتند به ضرب چاقو به قتل رسيده اند. در ادامه پليس مسعود را تحت بازجويي قرار داد، وي که از همان ابتدا به قتل اعتراف کرده بود در توضيح ماجرا گفت؛ از يک سال پيش من و خانواده جهانگير با هم درگيري داشتيم. اختلاف ما به خاطر جاي پارک ماشين بود، بارها تاکيد کرده بودم که آنها نبايد خودروي شان را در جاي ماشين من بگذارند، اما جهانگير و خانواده اش هر بار اين کار را مي کردند و خودشان را در مورد جاي پارک محق مي دانستند. متهم به قتل ادامه داد؛ ما بارها با هم درگير شديم و هر بار به نحوي مشکل تا حدي حل شد تا اينکه روز حادثه دوباره اختلاف ما اوج گرفت. ابتدا من و کميل پسر جهانگير با هم درگير شديم، فحاشي هايش به حدي رسيد که من کنترل خودم را از دست دادم. خيلي عصبي بودم، کميل به طرفم حمله کرد من هم به خانه رفتم و چاقويي با خودم آوردم، قصدم اين نبود که کميل را بزنم فقط مي خواستم او را بترسانم تا ديگر به پرخاشگري هايش ادامه ندهد. متهم که دبير يک دبيرستان در رشت است، افزود؛
در اين هنگام کميل که او نيز عصبي بود، دوباره به طرفم حمله کرد و من بغض يک ساله را بر سرش خالي کردم و يک ضربه به سينه اش زدم و يک دفعه خون از بدنش فواره زد، خيلي ترسيدم، او را به عقب هل دادم، در اين هنگام جهانگير به طرف من حمله کرد. او به هواخواهي پسرش قصد داشت من را بکشد. خشم همه وجودم را گرفته بود، وقتي به من حمله کرد با ضربات چاقو او را هم زدم، پدر و پسر غرق در خون روي زمين افتاده بودند، تازه فهميدم چه کرده ام و چه اتفاقي افتاده است. راهي به جز تسليم نداشتم، هر جا مي رفتم حتماً بازداشت مي شدم، اگر هم خودم را تسليم نمي کردم عذاب وجدان مرا راحت نمي گذاشت. بنابراين وقتي همسايه ها به پليس خبر دادند تصميم گرفتم همان جا بمانم و تسليم پليس شوم. متهم در ادامه گفت؛ آلت قتاله را هم به پليس تحويل دادم. از اتفاقي که افتاده است به شدت پشيمان هستم و اميدوارم اولياي دم مرا ببخشند. در حال حاضر مسعود متهم به 2 فقره قتل با قرار بازداشت در بازداشتگاه به سر مي برد و تحقيقات از وي ادامه دارد. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 1ـ جرم قتل رويداد بسيار مهمي
است. حداقل دو خانواده بشدت درگير آن ميشوند، بويژه وقتي كه نانآوران خانه قاتل و مقتول باشند. در بسياري از مواقع قضيه به قصاص هم منتهي ميشود كه آثار وحشتناكي بر اطرافيان دارد. درگير شدن با پرونده و رسيدگي به آن نيز معضلي است كه سالها دو طرف را درگير ماجرا ميكند. بنابر این قتل از بدترين جرايمی است كه آثار زيانبار آن در روان افراد درگير باقي ميماند. 2ـ اين حادثه در رشت اتفاق افتاده. جايي كه حداقل در ادبيات عامه ما، روحيه مردم آن هيچ تناسبي با خشونتگرايي ندارد و اتفاقاً نحوه برخورد قاتل و جملاتي كه بيان ميكند موید اين امر است. بنابراين جرم رخ داده، دقيقاً يك حادثه و بدون سبق تصميم بوده است. و حداقل دو خانواده را در معرض نابسامانی شدید قرار داده است. 3ـ قاتل. معلم یعنی فرهنگی ترین شغل موجود است! مقتولان هم دو نفر، يكي در مرز فارغالتحصيلي مهندسي (آرزوي بسياري از جوانان و مادران آنها) و ديگري افسر بازنشسته نيروي انتظامي. 4ـ موضوع مجادله، ظاهرا پيش پا افتاده است. هم راهحلهاي تفاهمي آن موجود است و هم در ظاهر و روي كتاب راهحلهاي قانوني آن. اما راهحل اول انتخاب نميشود، چون به احتمال قوي توازن قدرت
واخلاقي ميان دو طرف وجود نداشته است تا راهحل تفاهمي را برگزينند. اما راهحل قانوني هم در اين موارد چارهساز و كارآمد نيست، زيرا به احتمال قوي قاتل فكر ميكرده كه سمبه طرف پرزور است يا اگر هم نباشد، پيگيري رسمی به دردسرش نميارزد. به همين دليل است كه شيوههاي شخصي حل اختلاف برگزيده ميشود و اين شيوهها جز اعمال خشونت و ضرب و جرح و قتل نتيجه ديگري ندارد. من در كتاب «مباحثي در جامعهشناسي حقوقي در ايران» و نيز كتاب «مسايل اجتماعي قتل در ايران» مفصل به اين نكته اشاره كرده ام. قتل نه تنها خانوادههاي طرفين قاتل و مقتول را متأثر ميكند، بلكه جامعه درگير با آن را نيز شديداً تحت تأثير قرار ميدهد. براي وقوع چنين موردي چه كسي را بايد مقصر شناخت؟ آيا با قصاص قاتل مسأله حل ميشود؟ قاتلاني كه پس از زدن ضربات تازه متوجه می شوند كه چه اتفاقي رخ داده است؟ مگر اين معلم نميدانست كه سزاي قتل، قصاص است؟ پس چرا مرتكب قتل شد؟ كدام عامل موجب آن نحوه برخورد مقتولان با حقوق قاتل ميشد (با توجه به ادعاي قاتل كه ظاهراً درست مينمايد)؟ آيا عاملي كه چنان روحيهاي را در طرف مقابل ايجاد كرد، در نهايت به نفع مقتولان عمل كرد؟ به نظر
می رسد که فقدان ساز و كارهاي كارآمد، بيطرف، سريع، رسمي و قانوني حل اختلاف در كشور، منشأ بسياري از رفتارهاي خشن و نابسامان است. اخيراً يكي از ايرانياني كه مدتها در چين فعاليت ميكند و به ديدارم آمده بود، گفت كه در آن جامعه چيزي كه تاكنون نديدهايم، دعوا و درگيري بين افراد است. چيزي كه در ايران به وفور مشاهده ميشود. اين صحنه زشت كه رانندگان خودرو وسط ترافيك پياده شدهاند و با مشت و لگد و... در خيابان به جان هم افتادهاند، از صحنههايي است كه هر ايراني حداقل چند بار آنرا ديده است. گرچه تحليل تكعاملي از اين پديده كارساز نيست، اما از نظر من فقدان يا ناكارآمد بودن روش هاي غيرشخصي حل اختلاف در ايران بخش مهمي از رواج اين پديده زشت را توضيح ميدهد لینک مطلب
دیدگاه تان را بنویسید