علم به کجا مي رود

کد خبر: 36778

سید محمد خاتمی

درست هنگامي که غرب از آنچه خواب قرون وسطي نام گرفته است سر بر مي داشت و در پرتو دو نهضت نوزايش و اصلاح تجربه جديدي از زندگي را آغاز مي کرد، در اواخر قرن شانزدهم در آلمان کتابي تحت عنوان «يوهان فاوستن» منتشر شد که سرگذشت حکيم کيمياگري را بازگو مي کرد که با شيطان پيمان بسته بود همه آرزوهايش برآورده شود و در برابر آن جاودانه در آتش جهنم بسوزد. سال ها بعد نويسنده و درام سراي انگليسي «کريستوفر ماريو» سرودي را تحت عنوان «سرگذشت غم انگيز دکتر فاستوس» منتشر کرد و بالمآل داستان «فاوست» در سروده ادبي جهاني و جاوداني «يوهان ولفگانگ فون گوته» عالم و شاعر بزرگ آلمان که از قضا دل در گرو عشق به شرق و به خصوص حافظ ما داشت، مشهور خاص و عام شد. آيا مي توانيم سرگذشت علم و بالاتر از آن، غرب و جهان متجدد را همان بدانيم که بر «فاوست» گذشت؟ دکتر «فاوست» عالم و کيمياگر گرچه با فريب شيطان به لذت و برخورداري رو مي آورد ولي هيچ گاه روح خود را کاملاً به او نمي فروشد و در آخر هم پس از طي مراحل دردناک و عبرت آموز راه آرامش راستين را مي يابد و کوشش خود را مصروف سود رساندن به ديگران مي کند و بالاخره «فاوست» شيطان زده مورد ستايش فرشتگان قرار مي گيرد که روان او را با جلال به عرش مي برند و شيطان که نيرويش در تدبير و جادوگري و قدرت تصرف تجلي مي يابد در برابر نيروي عشق و محبت و عظمت خداي بخشنده شکست مي خورد و انسان فريفته شده، پس از هجرتي طولاني و دردآور باز به اقليم روح بر مي گردد.در آستانه قرن بيستم ميلادي «نيچه» از زبان حکيمي که ديوانه اش مي خواندند، فرياد برمي آورد که «خدا را کشتيم» و اين منبع عظمت و زيبايي و شفقت را با دست خود از پاي در آورديم و تاوان آن را بايد بپردازيم. «نيچه» اما براي رهايي از اين وضع ناگوار در انتظار «ابرمردي» مي ماند که با «اراده معطوف به قدرت» نجات بخش شود. چندي نمي گذرد که «ابرمرد» در هيبت هيتلر با اروپا و بشريت آن کاري را مي کند که پيش از او «استعمار» که مولود دنياي متجدد است با بخش بزرگي از انسان هاي روي زمين کرده بود. وي با تسخير روح بزرگ آلمان، جهان را به خاک و خون مي کشد و رقيب او اين بار با ابزار شگفت انگيز زاده علم يعني تکنولوژي نو، در اوج غرور با هيولاي دهشت انگيز بمب هسته يي جنگ را به پايان مي برد ولي اين بمب نه بر سر هيتلر که بر سر مردم مظلومي فرود مي آيد که خود قربانيان جنگ هستند. جنگ گرم پايان مي يابد تا دوران هراس انگيز جنگ سرد آغاز شود تا در اواخر قرن بيستم و با سقوط ابرقدرت رقيب غرب، وضعيت دلهره انگيز و اضطراب آوري براي عالم و آدم پديد آيد که نظيري در تاريخ نداشته است. جهان ميدان يکه تازي قدرت هايي مي شود که با حذف رقيب نيرومند دوران جنگ سرد، خود را ارباب بلامنازع جهان مي دانند و با تکيه بر غرور نابجاي قرن هجدهمي نياکان خود، همگان را به تسليم در برابر اراده معطوف به قدرت و سود خود مي خوانند و به خود حق مي دهند که در برابر هرکس تسليم نشد، هرگونه اقدامي را انجام دهند، ولو اينکه با بديهي ترين معيارهاي اخلاقي و حقوق بشر ناسازگار باشد و از سوي ديگر از دل تحقير و سرکوب و نوميدي و عقب ماندگي، صداي وحشتناک خشونت و ترور و انفجار و تخريب بر مي آيد تا قدرت خود را با ويرانگري به رخ حريف و رقيبي بکشد که در منطق با او يکي است، گرچه منافع شان با يکديگر متفاوت است.من در پي آن نيستم که دستاوردهاي شگفت انگيز دانش جديد و فناوري نوين را انکار کنم و نيز مي دانم که امروز بنياد زندگي انسان مبتني بر اين دو فرآورده جان آدمي است ولي ناگفته نگذارم که علم و دستاوردهايي که حاصل گونه يي بينش درباره عالم و آدم است، صاحب خود را دچار غرور نابجايي کرد که به او حق تصرف در عالم و آدم را مي داد و حاصل آن نيز تخريب بي انتهاي محيط زيست طبيعي انسان از يک سو و تحقير و تخريب شخصيت و تاراج منابع و منافع انسان هايي بود که به لحاظ تاريخي در مدار عقب ماندگي باقي مانده بودند.علم جديد و قدرت معجزه گر آن، قدرت سودازدگان را براي دستيابي به آنچه آن را منافع اصلي و فضاي حياتي مي خواندند، افزون کرد.من مي دانم که علم را قدرتمندان پديد نمي آورند، اما فاجعه آن است که قدرتمندان يا بهتر است بگوييم سياستمداران از علم و تکنولوژي در مسير آنچه منافع خود مي دانسته اند سوء استفاده هاي فراوان کرده اند، چنان که از دين و فلسفه و هنر و ساير تجليات روح بلند آدمي بهره برداري سوء شده و مي شود. انتظار مي رفت که هزاره سوم ميلادي با نداي آرام بخش و اميدآفرين «گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن ها» که مي توانست و مي تواند سرمشق زندگي صلح آميز و امنيت آفرين باشد، آغاز شود ولي اين هزاره با انفجارهاي مهيب نيويورک و واشنگتن و در پي آن جنگي و امنيتي شدن فضاي جهان و لشگرکشي هاي بدفرجام و اشغال و سرکوب و ادامه تحقير ملت ها و جوامع و اعمال معيارهاي دوگانه که خود زمينه ساز پيدايش و رشد افراط گرايي و خشونت و تروريسم است به گونه يي آغاز شد که جهان و جهانيان را بيش از پيش در نگراني و اضطراب فرو برد و در همه مراحل علم و تکنولوژي در خدمت خشونت، صداي مهيبً ويرانگري را بلندتر از هميشه در گنبد گيتي طنين انداز کرد. ولي درهاي اميد همچنان گشاده است.آنچه موجب اميدواري است اينکه: اولاً؛ آگاهي به اين نکته که امنيت بزرگ ترين گمشده امروز بشر در جهان به هم پيوسته است و امنيت يا همه جا خواهد بود يا هيچ کجا نخواهد بود و امنيت پايدار در سايه عدالت برقرار خواهد شد بيش از هميشه وجدان بشر را بيدار کرده است. ثانياً؛ گرچه هنوز آثار غرور و توهم در ميان سياستمداران خودبرتر بين از ميان نرفته است، ولي با بحران هايي که تفکر و تمدن غرب آن را تجربه مي کند و درد و رنجي که از «پارادايم» خشونت و تصرف و تحميل ناشي شد، بسياري از انسان هاي خردمند و انديشمندان و هنرمندان و اصحاب فکر و ادب در غرب را متواضع تر از گذشته کرده است؛ امري که امکان تفاهم و گفت وگو را بيشتر کرده است.اما بپذيريم که علم صرف نظر از بحث هاي گسترده دامني که درباره ماهيت آن هست، هديه بزرگ خداوند به انسان است، ولي بزرگ تر از علم، خود آدمي است که علم را در اختيار دارد. انسان اگر خيرخواه باشد علم نيز به بسط خير کمک خواهد کرد.آنچه باعث تاسف است اينکه اگر علم در خدمت سياستي که در همه زمان ها سودا زده بوده است و امروز سودا زده تر، قرار گيرد مي تواند ويرانگر باشد. بايد کوشيد علم از دست زورگويان و سودجويان برون آورده شود و در اختيار اخلاق و اراده معطوف به عشق و زيبايي قرار گيرد تا هم علم و هم انسانيت نجات پيدا کند و اين کاري است دشوار که بيش و پيش از همه بايد وجهه همت عالمان قرار گيرد. منبع: اعتماد
۰

دیدگاه تان را بنویسید

 

تازه های سایت