فردوس حقيقت
نگاهي به واپسين كتاب سيد حسين نصر
اين استاد 74 ساله ايراني آثارش به 16 زبان زنده دنيا منتشر شده است. واپسين اثر دكتر نصر با عنوان «فردوس حقيقت» (The Garden of Truth) در 18 سپتامبر سال جاري در 272 صفحه از سوي انتشارات هارپروان منتشر شده است. در اين نوشته نگاهي به اين اثر خواهيم داشت. امروز يكي از شناخته شدهترين و پرطرفدارترين نويسندگان و شاعران در غرب، عارف و شاعري از شرق است كه مرزهاي زباني را در نورديده است و همدلانه از دل سده سيزدهم ميلادي با تشنگان معرفت و حقيقت امر قدسي در سده بيست و يكم سخن ميگويد. مولوي رومي بر آمده از بطن سنت عرفاني اسلامي و شيداي شمس تبريزي امروز در ميان غربيان و چه بسا تمام ملتهاي جهان محفلي گرم دارد و چهرهاي شناخته شده است. گرچه عمده مخاطبان او در آينه آثار مولانا نقش روي خود را مينگرند و اين امر به كژتابيهايي در بازنمايي انديشههاي اصيل اين عارف اهل تصوف منجر شده است. ضرورت نگارش آثاري اصيل و از سوي صاحبان فن به زبانهاي اروپايي از همين نقيصه بر ميخيزد. بخشي از اين كژتابي به گسست زباني نيز مربوط است. فاصله زباني و دشواريهاي ترجمه امري است كه بر هر اهل فلسفه و ادبياتي آشكار است. با نظر به همين امر، سيد
حسين نصر در واپسين كتابش به نقص ترجمههاي رومي اشاره ميكند و مينويسد: «در زبان فارسي صداها چنان در هم تنيدهاند كه اثر نهاييشان بر روح است. حتي اگر فرد هر كلمه خاصي را نفهمد و يا در دل موسيقي سخن متوجه نشود، معناي عميق شعر منتقل ميشود» نصر مينويسد: «تصوف منظومهاي منسجم از هنرهاي معنوي شامل شعر، موسيقي، قاليبافي و رقص را پديد آورده تا خلق را به معناي حقيقي علاقهمند سازد و ايشان را به جمال الهي نزديك سازد، شعر صوفيانه از ميان مرزها و طبقهها ميگذرد و با همه انسانها ارتباطي نزديك برقرار ميسازد: «شعر صوفيانه هم از سوي بالاترين طبقههاي اهل فرهنگ و ادب و هم مردم عوام با استقبال مواجه شد». نصر همچنين مينويسد: «اين شعر همه انسانها را با يكديگر متحد كرد. برخي چون خود من، كه سالها در اين زمينه مطالعه كردهاند، همان اندازه به اين اشعار عشق ميورزند كه رانندهام در تهران اين اشعار را دوست دارد. هر دوي ما در واقع با مولوي گفتوگو ميكرديم شعر او قدرتي جهانشمول دارد. همه هنرهاي قدسي نيز چنيناند». وجه ديگركتاب سيد حسين نصر، توجه آن به عشق و محبت است شخص به واقع بايد عشق را تجربه كند تا آن را درك كند.
چنان كه مولانا مينويسد كه هنگامي كه ميخواهد از عشق بنويسد قلم ميشكند. اما به هر حال واژگان و الفاظ در باب عشق ميتوانند گونهاي هوشياري و بيداري را در ذهن و روح خوانندگان برانگيزانند و وي را آماده تجربه عشق حقيقي سازند اما عشق به هيچ طريق قابل تقليل به واژگان نيست و تنها كساني كه عشق حقيقي در جانشان سكنی گزيده است تا حدودي ميتوانند تجربههاي خود را به زبان شعر و هنر بيان دارند. آتش عشق در زبان عرفا چنان پذيرا و خواستني است كه روح آماده عارف در آن شعلهور ميگردد. مولوي مينويسد: هر كه اين آتش ندارد نيست باد». در متافيزيك عشق آن را همراه و همسر هستي ميدانند. عشق است كه هستي موجودات را به يكديگر نزديك ميسازد و با آتش آن است كه سير حيات روشن ميشود. عشق همچنين چه در سنت مسيحي و چه در سنت اسلامي يكي از صفات اصلي خداوند است و يكي از ويژگيهاي اصلي او تلقي ميشود. عشق نور و اشراق ملكوت در زمين است و به همين سبب نبات و حيوان، هم در مسير عشق تكامل مييابند و رشد ميكنند. حتي افلاك به سبب عشق و به شوق محبت خدا ميچرخند همچنانكه دانته در پايان سفر بهشت، از كتاب عظيمش كمدي الهي مينويسد: «به عشق ميگردد،
آفتاب و هر ستارهاي». كتاب دكتر نصر از معدود آثاري است كه با وجود اقبال جهانيان به صوفيان، چشماندازي عالمانه و دقيق براي علاقهمندان جدي آن فراهم ميآورد. تصوف چنانكه اشاره شد همه جنبههاي حيات، از طبيعت تا انسانهاي ديگر را در بر ميگيرد. غايت هر صوفي سلوكي دروني به فراسوي وضعيت انساني است تا فرد سالك بتواند زواياي پنهان جانش را با نور حقيقت روشن سازد و با مبدأ وحي و معرفت بار ديگر ارتباط يابد. در اين كتاب دكتر نصر نه فقط به چگونگي برداشتن نقابها و موانع پيشرو در كمال يافتن حقيقت اشاره كرده است بلكه از چشماندازي زيبا و دلانگيز به شرح تصوف در سنت اسلامي مينشيند او همچنين ضمن شرح برخي جزئيات در مورد اهل تصوف، تاريخچه مختصري از جنبش صوفيه ارائه ميدهد و دستهها و مكاتب مختلف ايشان را طبقهبندي ميكند. همچنين خوانندگاني كه آشنايي قبلي با تصوف ندارند ميتوانند با مطالعه اين كتاب، اطلاعات ارزشمندي درباره اين سنت فلسفي قدرتمند بيابند. در بخشي از شرحي كه بر كتاب نوشته شده است چنين آمده است: «همه ما تاكنون مطالب زيادي درباره حقوق و نظريه سياسي در اسلام خواندهايم اما درباره وجه عرفاني سنت اسلامي اطلاعات كمي
در اختيارمان است. جريان تصوف به عنوان جنبشي عرفاني و رازورزانه از سدههاي نخست ظهور اسلام (قرن 9 ميلادي) حيات خويش را آغاز كرد. البته ريشههاي آن را در فرهنگهاي گوناگون ميتوان پيگيري كرد اما نبايد فراموش كرد كه جريان تصوف پيش و بيش از هر چيز از آموزههاي وحياني و الهي دين اسلام سرچشمه ميگيرد. جنبش تصوف تا حدودي واكنشي بود به قشريگري و ظاهربيني و در عين حال خشكانديشي عدهاي كه با سطحينگري از باطن پيام نبوت غفلت ورزيده بودند و با عدم تساهل و انحصارخواهي هرگونه مخالفتي را سركوب ميكردند. نصر به عنوان محقق صوفي برجسته در آمريكا در كتابش به سنت مارتين بومر در كتاب معروفش «من و تو» اشاره داشته و سعي كرد، به توصيف حقيقت و ذات پيام اسلام بپردازد. ميدانيم تصوف نقش برجسته و مهمي در گسترش و استقبال به اسلام به ويژه در كشورهاي شرق آسيا داشته است و با وجود مخالفتها اهميت بالايي در نگاه جهانيان به اين دين رحماني دارد. هنر در اين كتاب ايدهآل و اصول اين دين صلحآميز را از دل مكاتب و تاريخ آن شرح ميدهد. شايد كه اين اثر در ميان ديگر آثار معدودي كه در اين زمينه منتشر شده است، بتواند از سنگيني نگاه منفي و
مغرضانهاي كه درباره اسلام و به نام خشونتطلبي رواج يافته، بكاهد و وجه رحماني اين دين مبين را بر جهانيان روشن سازد. كتاب از اين بخشها تشكيل شده است: 1 - معناي بودن بشريت انسان چيست؟ 2 - حقيقت ( اشراق به فراسوي اسارت جهل) 3 - عشق و زيبايي (آتشي كه جذب ميكند و فنا ميكند، آرامشي كه آرام ميسازد و رها ميسازد) 4 - خير و عمل انسان (عمل به اراده او و بر طبق هنجار الهي) 5 - چگونه به فردوس حقيقت نايل ميشويم؟ (طريق واحد) 6 - وصول به مركز (تصوف اينجا و اكنون) 7 - سنت تصوف و قوانين آن (تاملاتي بر انديشههاي عرفاني در زمان و مكان) 8 - سنت عرفان و تصوف نظري منبع: تهران امروز
دیدگاه تان را بنویسید