منطق موقعیت حاشیه
محمد جواد غلامرضاکاشی
هیچگاه باور نکردهام که انقلاب یک رخداد تصادفی، سطحی، خطا و کنشی غیر عقلانی بوده است نه تنها بر این باور نبودهام، بلکه بر این نظرم که نادیده انگاشتن اهمیت رخداد انقلاب، کاستی مهم اندیشه و استراتژیهای سیاسی ما در ایران امروز است. بسیاری از ما، خیلی ساده چند کتابی خواندیم، سفری به دیار غرب کردیم، کمی سواد و علم اندوختیم، و با چشمانی تند و طعنهزن به گذشته نگریستیم. انقلاب را یک رخداد غیر عقلانی دانستیم و از آن به سرعت عبور کردیم. با عبور از انقلاب، و ناچیز شمردن آن، عملاً ناتوان از تحلیل بسیاری از رخدادهای داخلی، منطقهای و بینالمللی شدهایم. تصور میکنیم انقلاب یک رخداد سطحی و نابهنگام بوده است و بر این مبنا، بیصبرانه انتظار کشیدهایم تا بساطی که با انقلاب پهن شد، جمع گردد. اما هر روز با وسعت گرفتن آنچه سی سال پیش آغاز شد، مواجهیم. امروز موج سی سال پیش چندان گسترده شده است که به اصلیترین چالش بین المللی بدل شده است. نه تنها چشم اندازی از جمع شدن آن در میان نیست، بلکه تحولات پاکستان و مصر و اردن، نشانگر آن است که امواج جدیدی از گسترش آن پیش چشم قرار دارد. راز تقویت روزافزون رخدادی که سی سال پیش آغاز شد، در کجاست؟ این نکتهای است که در مقاله دیروز ویژه نامه روزنامه انتخاب به قلم اینجانب به انتشار رسیده است: مقاله انقلاب اسلامی و منطق موقعیت حاشیه در جهان مدرن. در این مقاله، راز و سر اصلی این گسترش را در آن دانستم که انقلاب ایران، که به سرعت در سطح منطقه گسترش یافت، طلیعه ظهور یک حاشیه جدید در مقابل متن جهان مدرن بود. جهان مدرن، طی عمر چندین قرنه خود، بارها با حاشیههایی مواجه بوده است. مثل طبقات فرودست که حاشیه آن بودند و جنبشهای سوسیالیستی از آن زاده شدند. متن چندی مقاومت کرد، اما سرانجام خود را چنان تجدید سازمان داد تا این حاشیه در متن جذب شود. و این نقطه قوت متن جهان مدرن است. متن دنیای مدرن، به قول هابرماس، مومنان را به دو پاره تقسیم کرده بود. پارهای در عرصه خصوصی به دینورزی مشغول بودند، و پارهای در عرصه عمومی، تابع عقلانیت جهان جدید. این دو پارگی در جهان مدرن موضوعیت یافت، اما در جهان سوم، و با توجه به ساختار سنت اسلامی، باعث به حاشیه راندن این بخش از جهان به فضای حاشیه جهان مدرن بود. حاشیهای که در جامعه مدرن به ویترین تمدنهای گذشته تبدیل شده بود، در فضای پس از دوران استعمار، هستی و شناسایی خود را طلب میکند. دین در این فضا، عامل اصلی بسیج سیاسی است. حاشیه در مقابل متن ایستاد. هر روز این حاشیه قوت و قدرت تازهای میگیرد. متن روز به روز بیشتر به این نکته واقف میشود که آنچه در این منطقه آغاز شده است، پایان یافتنی نیست. چارهای جز تجدید ساختار متن برای پذیرش این حاشیه نیست. این حاشیه طی سه دهه گذشته به خوبی موجودیت خود را تحمیل کرده است. متن باید به ضرورت تجدید ساختار خود واصل شود، چرا که امنیت آن درگرو این تجدید ساختار است. البته بدیهی است که این حاشیه نیز در فرایند گسترش خود نیازمند تجدید ساختار است. این حاشیه نیز باید بتواند در کنار قدرت خود، منطق گفتگو با جهان متن را کسب کند.
دیدگاه تان را بنویسید