نگاهي به چشم انداز اتحاديه مديترانه
نادعلي باي
اولين نشست اتحاديه مديترانه اي (Union Mebiterranean) هفته گذشته به رياست نيکلاسارکوزي رئيس جمهوري فرانسه و حسني مبارک رئيس جمهوري مصر در پاريس با حضور 43 نفر از سران کشورهاي حوزه اين منطقه و اتحاديه اروپا برگزار شد. اتحاديه مديترانه نخستين نشست خود را در 13 جولاي در پاريس برگزار کرد. نيکلاسارکوزي، رئيس جمهور فرانسه، نه تنها ميزبان بوده، بلکه مبتکر ايده تشکيل اين اتحاديه نيز است. سران اتحاديه اروپايي و رهبران کشورهاي حاشيه درياي مديترانه سرانجام پس از کش و قوس هاي فراوان در 13 جولاي 2008 در پاريس گردهم آمدند تا در زمينه تشکيل اتحاديه مديترانه به گفت وگو بنشينند. اين نشست، سران کشورهاي 27گانه عضو اتحاديه اروپا و رهبران برخي از کشورهاي آفريقايي و خاورميانه را که در حاشيه درياي مديترانه قرار دارند در شهر پاريس، پايتخت فرانسه گردهم آورد. رهبران شرکت کننده در اين نشست به مذاکره بر سر تشکيل اتحاديه مديترانه پرداختند و توافق کردند اين اتحاديه به زودي تشکيل شود. پيشنهاد اوليه تشکيل اتحاديه مديترانه پيشتر توسط نيکلاسارکوزي، رئيس جمهور وقت فرانسه به اتحاديه اروپا تسليم شده بود. در نشست اتحاديه مديترانه، موضوعاتي چون منازعات منطقه اي، مهاجرت و آلودگي محيط زيست و خاورميانه بررسي شد. سارکوزي اميدوار است با ابتکار تشکيل اتحاديه مديترانه، 44 کشور کنار اين دريا را در سه قاره با جمعيتي بالغ بر 780 ميليون نفر متحد کند. پيش از آغاز رسمي اين نشست، نيکلا سارکوزي با رهبران اصلي اين اجلاس، نشست هاي دوجانبه اي را براي انجام آمادگي هاي لازم در زمينه برپايي اين اجلاس برگزار کرد. سران اين نشست در سخنان آغازين خود خواستار تلاش تمام اعضا در جهت حل کشمکش ها در منطقه خاورميانه و برقراري صلح در آن شدند. اولين نتايج نخستين نشست اتحاديه مديترانه بدين صورت بود که روساي جمهور سوريه و لبنان اعلام کردند که مايلند به تنش سياسي بين دو کشور پايان دهند. ايهود اولمرت و محمود عباس آينده مذاکرات صلح در خاورميانه را روشن ارزيابي کردند. در حاشيه اين نشست، سارکوزي با بشار اسد رئيس جمهور سوريه و ميشل سليمان رئيس جمهور لبنان ديدار کرد و ديدار روساي جمهوري فرانسه و سوريه در کاخ اليزه و گشايش سفارتخانه هاي سوريه و لبنان در بيروت و دمشق نيز از جمله نتايج ديدار اين دو رهبر کشورهاي عربي بود. در آستانه آغاز اين نشست، ايهود اولمرت، نخست وزير اسرائيل و محمود عباس، رئيس تشکيلات خودگردان فلسطين باهم ديدار و گفت وگو کردند. پيشينه اتحاديه مديترانه کشورهاي عضو اتحاديه اروپايي در اجلاس 14-13 مارس 2008 با پيشنهاد فرانسه و آلمان مبني بر تشکيل اتحاديه کشورهاي حوزه درياي مديترانه اعلام موافقت کردند. گسترش فرايند بارسلون و گسترش روابط کشورهاي عضو اتحاديه اروپايي با حوزه درياي مديترانه از اهداف نشست ماه مارس سران کشورهاي اروپايي بود. يانز يانسا نخست وزير اسلووني که کشورش در آن تاريخ رياست دوره اي اتحاديه را بر عهده داشت گفته بود: «ما امروز به اين نتيجه مشترک دست يافتيم که فرايند بارسلون قويتر شود. اين فرايند بهتراست درجهت تشکيل اتحاديه مديترانه توسعه يابد.» فرايند بارسلون هدف برنامه ريزي شده سياست اتحاديه اروپايي درحوزه درياي مديترانه است، که درسال 1995 در بارسلوناي اسپانيا مطرح شد. بر اساس اين برنامه کشورهاي حوزه درياي مديترانه دراروپا، شمال آفريقا و خاورميانه درزمينه هاي مختلف سياسي، اقتصادي و فرهنگي همکاري هاي مشترکي را انجام خواهند داد. اين همکاري با درنظر گرفتن موازين حقوقي کشورهاي حوزه و با هدف صلح، ثبات و رفاه کشور آنهاست. بدليل بحران خاورميانه و فشارهاي ناشي ازآن، اين برنامه اينک مورد توجه بيشتري قرارگرفته و با سرعت بيشتري پيش مي رود. دولت آلمان درابتدا مخالف طرح فرانسه بود، ولي در روز دوم نشست سران اتحاديه اروپايي با آن اعلام موافقت کرد. نيکولاسارکوزي رئيس جمهور فرانسه در پايان اين نشست خوشنودي خود ازموضع آنجلا مرکل و دولت آلمان را اين گونه بيان کرد: «وقتي اين موافقت را مي شنيدم براي من جالب و شادي بخش بود و اين دقيقا هدف دولت هاي آلمان و فرانسه است.» لازم به ذکر است که پيشتر رئيس جمهور فرانسه و صدراعظم آلمان، در 3 فوريه 2008، در ملاقاتي، در زمينه ارائه پيشنهادي واحد در مورد تشکيلات موسوم به «اتحاديه مديترانه» به توافق رسيده بودند. ديدار سارکوزي و مرکل در شهر هانوفر آلمان و پس از آن صورت گرفت که اين دو مقام عاليرتبه سياسي، نمايشگاه کامپيوتر CeBIT را رسما افتتاح کردند. اتحاديه اروپا در سال 1995، پروژه اي را موسوم به «پيمان اسپانيا» آغاز کرد. هدف اين برنامه استحکام بخشيدن به روابط بين کشورهاي اتحاديه اروپا و ديگر کشورهاي ساحل مديترانه است. نيکلاي سارکوزي قصد داشت اما تشکيلات ديگري (اتحاديه مديترانه) را مستقل از پيمان اسپانيا بنيان گذاري کند. اين تصميم فرانسه انتقاد شديد صدراعظم آلمان را برانگيخت. مرکل بر اين عقيده بود که چنين اقدامات يک جانبه اي مي تواند به گسست در ميان کشورهاي اتحاديه اروپا منجر شود. هرچند که سارکوزي تاکيد مي کرد که اين برنامه در جهت منافع اتحاديه اروپاست. در نشست اخير پاريس اتحاديه مديترانه به عنوان پروژه اي مطرح شد که بايستي با شرکت همه 27 کشور عضو اتحاديه اروپايي شکل گيرد و در جهت پيشبرد اهداف پيمان اسپانيا باشد. بر اين قرار، اين پروژه ديگر يک طرح خاص فرانسه نيست. پيشنهادهاي مرکل و سارکوزي در مورد «اتحاديه مديترانه» در نشست آينده سران اتحاديه اروپا در بروکسل مورد بررسي قرار گرفتند. فرانسه اول جولاي 2008 رياست دوره اي اتحاديه اروپا را برعهده گرفت. نشست پاريس «اتحاديه مديترانه» سومين مرحله از همکاري ها ميان کشورهاي دو سوي درياي مديترانه به شمار ميآيد، مرحله اول اين همکاري ها از پيمان بارسلون در سال 1995 آغاز شده است. پيمان بارسلون به نوعي توافقنامه همکاري ميان اتحاديه اروپايي با کشورهاي خارج از اين اتحاديه اما عضو پيمان حوزه مديترانه به شمار ميآيد چنانچه اين پيمان نوعي توافقنامه همکاري هاي منطقه اي به شمار ميآيد. گام دوم همکاري ها در حوزه مديترانه، سياست همکاري با همسايگان غير اروپايي اروپا است، در اين مرحله سياست همکاري اروپا با کشورهاي غير اروپايي پيگيري شد. کنفرانس پاريس، آغاز گام سوم همکاري ها بود که با نام اتحاد براي مديترانه آغاز شد. کارشناسان معتقدند، در اين مرحله تلاش براينست تا پيمان بارسلونا، با تشکيل کميته هاي مختلف سياسي، وارد مرحله سياسي شود. اتحاديه مديترانه هر دو سال يک بار در سطح روساي کشورهاي عضو نشست رسمي خواهد داشت تا براساس اظهارات سارکوزي، در اين نشست ها درباره راهکارهاي مبارزه با تندروي و تروريسم تبادل نظر شود اما صاحبنظران هدف اساسي در تشکيل اين اتحاديه را حل مشکلاتي مي دانند که تاکنون کارشناسان موفق به حل آن نشده اند. به نظر مي رسد گام اول در زمينه حل مشکلات پيش رو، حل مشکلاتي است که ميان اعضاي اتحاديه مشهود است که اين امر بيش از هرچيز به اختلافات اعراب - اسرائيل اشاره دارد، گذر از اين مرحله مي تواند حل مشکل ديگران را در دستور کار اتحاديه مديترانه قرار دهد. واکنش ها نسبت به تشکيل اتحاديه اروپايي پروژه اتحاد مديترانه توسط اسپانيا، ايتاليا، و يونان مورد حمايت واقع شده و کميسيون اروپايي نيز تاکيد کرده که چنين ابتکاراتي همکاري منطقه اي را گسترش خواهد داد. هانس گئورگ پوترينگ، رئيس پارلمان اروپا، از امکاني که يک چنين همکاري مي تواند فراهم کند استقبال کرد. ولي وي همزمان گفت: «پارلمان دقت زيادي خواهد کرد که موضوع در چارچوب بحث بافي نماند، بلکه ما واقعا در گفت وگوي سياسي، مسائل اقتصادي، محيط زيست، ترابري و گفت وگوهاي فرهنگي به نتايج مشخصي برسيم. اين تنها نشستي است که اسراييلي ها و فلسطيني ها هر دو در آن شرکت مي کنند و ما به عنوان پارلمان اروپا مي خواهيم از آن با تمام قدرت پشتيباني کنيم». خوزه مانوئل باروسو، رئيس کميسيون اتحاديه اروپايي نيز آشکارا از سارکوزي پشتيباني کرد و پيشنهادهاي او را براي تشکيل اتحاديه مديترانه در راستاي سياست دفاعي اتحاديه اروپايي، با اهميت خواند. باروسو افزود که اين فرصتي است براي اتحاديه اروپايي تا نقش خود را در جهان روشن سازد. با اين همه بايد گفت ايده اتحاديه مديترانه که در نشست پاريس درباره آن مذاکره شد، ديگر آن چيزي نيست که زماني در روياي نيکلاسارکوزي وجود داشت. آلمان کشوري بود که باعث شد از نقشه هاي بلندپروازانه رئيس جمهوري فرانسه چيز زيادي باقي نماند. آنگلا مرکل صدراعظم آلمان طرفدار آنست که اتحاديه مديترانه در چارچوب ساختارهاي موجود اتحاديه اروپايي گنجانده شود. معناي آن اين است که اتحاديه مديترانه چيزي فراتر از احياي پويايي برنامه هاي اتحاديه اروپايي در منطقه نخواهد بود. اتحاديه مديترانه که به ابتکار رييس جمهوري فرانسه، نيکولاسارکوزي است، و نشست دوروزه پاريس که براي تشکيل آن بر پا شد، توجه بسياري از روزنامه هاي اروپايي را به خود جلب کرد. روزنامه اتريشي «استاندارد» در 16 جولاي در تحليلي علايق سياسي و اقتصادي سارکوزي را انگيزه اصلي وي از تشکيل اتحاديه مديترانه اي و پيش قدم شدن در اين زمينه ارزيابي کرد. اين روزنامه در اين تحليل به قلم «استفان براند» نوشت: سارکوزي بالاخره موفق شد با وجود مخالفت هاي بسيار پروژه اتحاديه مديترانه اي اش را عملي کند. نويسنده در ادامه اين سوال را مطرح مي کند که اما هدف اصلي سارکوزي از چنين تصميمي چيست؟ سارکوزي در حالي سخنان زيبايي بيان مي کند و از صلح و نزديکي بين ملت هاي مديترانه اي به عنوان اهداف چنين پروژه اي سخن مي گويد که انگيزه هاي واقعي وي در جاي ديگري قرار دارد. وي افزود: موضوع اصلي در اين ميان علائق و منافع اقتصادي و سياسي سارکوزي است. فرانسه از طريق وسعت اتحاديه اروپا به حاشيه غربي اين قاره مي خواهد بار ديگر يک جايگاه مرکزي بين اروپا و کشورهاي شمال آفريقا بيابد. وي درصدد فروش رآکتور اتمي و سلاح به اين کشورها است. از طرفي او مي خواهد به خاورميانه ديپلماسي فرانسوي قوي تري را ارائه دهد. کشورهاي مديترانه اي به ندرت از چنين اتحاديه اي نفع مي برند. چنين اتحاديه اي مانند پروژه مشابه فبلي موسوم به بارسلونا به ندرت مي تواند محرک هاي اقتصادي خوبي را براي اين کشورها ارائه دهد. نويسنده همچنين در راستاي برطرف کردن مشکلات خاورميانه به عنوان هدف ديگر نشست اتحاديه مديترانه اي اظهار داشت: اين گونه مشکل گشايي هاي فرانسه گره هاي خاورميانه اي را باز نمي کند و تک روي هاي فرانسه در اين راستا تلاش هاي اتحاديه اروپا را هم خنثي مي کند.روزنامه اتريشي «زالتسبورگر ناخريشتن»، نيز نوشت که اتحاديه مديترانه بدون استقرار دموکراسي در کشورهاي تشکيل دهنده آن، باشگاهي است که تنها براي مبادلات اقتصادي و سياسي بنيانگذاري شده است و به صلاح کشورهاي شرکت کننده است که با دشمني هاي موجود ميان کشورهاي ساحلي درياي مديترانه مبارزه کنند. همچنين ضرورت تقويت همکاري هاي اقتصادي و مبارزه با بلاياي آب و هوايي و آلودگي آب ايجاب مي کند که همکاري شمال و جنوب شدت گيرد. اما پيشرفت، تنها با همگامي دموکراسي بوجود خواهد آمد. به همين علت است که اتحاديه مديترانه بايد جامعه مدني در جنوب را تقويت و وارد اين فرايند کند. در غير اين صورت اتحاديه، به باشگاهي بدل خواهد شد که مبادلات اقتصادي و سياسي ميان شمال و جنوب را سامان مي دهد، با ديکتاتورهاي بيشمار و بدون حقوق بشر و دموکراسي.» تيري ميسن، در مقاله «واقعيت هاي پنهان در طرح اتحاديه مديترانه اي» در مي 2008نوشت که طرح تشکيل اتحاديه مديترانه اي مهمترين برگ بازي نيکلاسارکوزي در سياست خارجي است. اين طرح حرکتي است که بر اساس آن رئيس جمهور فرانسه تلاش دارد تا يک اتحاديه اروپايي در اطراف زوج انگليس و فرانسه ايجاد کند. نيکلاسارکوزي پس از آنکه در تاريخ 6 مي 2006 ميلادي به رياست جمهوري فرانسه برگزيده شد خطاب به طرفداران خود گفت با تشکيل اتحاديه مديترانه اي نفرت از اين منطقه از بين خواهد رفت و صلح جاي آن را خواهد گرفت. در کوران مبارزه انتخاباتي طرح تشکيل اتحاديه مديترانه اي به عنوان نوعي تضمين براي پيروزي نيکلاسارکوزي مطرح شد و پس از آن چند نشست بين المللي در اين زمينه برگزار شد. اما واقعيتي که در اين طرح ناگفته مانده اين است که يک لابي تجاري قدرتمند براي حمايت از طرح سارکوزي تشکيل شد. صهيونيست ها بسيار اميدوارند از چنين طرحي براي تحکيم روابط اسرائيل با کشورهاي اروپايي استفاده کنند. البته يک علت پنهان پيشنهاد سارکوزي درباره تشکيل اتحاديه مديترانه اي بحث عضويت ترکيه در اتحاديه اروپا بود. کشورهاي اروپايي پيش از هر چيز يکي از پيش شرط ها براي عضويت در اين اتحاديه را پايان دادن به حکومت ژنرال ها عنوان کردند. ترکيه با توجه به کاستن از قدرت نظامي ها در اين کشور شرايط را براي عضويت در اتحاديه اروپايي فراهم آورد و ژاک شيراک رئيس جمهور پيشين فرانسه در دفاع از مردم ترکيه با عضويت اين کشور در اتحاديه اروپايي موافقت کرد. اين در حاليست که سارکوزي در اين مسير مانع تراشي کرد و براي خروج از اين بن بست پيشنهاد داد ترکيه به جاي پيوستن به اتحاديه اروپايي به اتحاديه مديترانه اي بپيوندد. هانري گوئنو يکي از مشاوران سارکوزي نيز گفت ايجاد تحول در اتحاديه اروپايي با توسعه اين اتحاديه در شرق بايد با توسعه اتحاديه اروپايي در جنوب جبران شود که در اين صورت نقشي محوري به فرانسه خواهد داد. به هر حال طرح اتحاد مديترانه اي موضوعي است که پاريس اميدوار است در سايه آن بتواند ضعف هاي بنيادين سياست خارجي خود را برطرف کند. برپايه اين طرح فرانسه نقشي محوري دراين زمينه ايفا خواهد کرد و اين کشور از اين پس به عنوان يک قدرت دريايي در برابر انگليس سربرخواهد آورد و پايگاه هاي نظامي دريايي خود را در مديترانه افزايش خواهد داد. در بعد ديگر اين طرح با انگيزه ايجاد موازنه بين شرق و جنوب اروپا بيانگر اين است که بايد به لهستان و جمهوري چک اين نکته اعلام شود که کمک هاي اساسي که براي آنها در نظر گرفته شده بود به نفع مديترانه اي ها از بين خواهد رفت، زيرا هيچ کشوري در شرق اروپا که به عضويت اين اتحاديه درآمده باشد دليلي براي از بين بردن اين کمک ها نخواهد داشت. به همين دليل بود که سخنان مشاور سارکوزي نه تنها با استقبال روبه رو نشد بلکه نگراني هاي بسياري نيز برانگيخت. حتي اين موضوع باعث واکنش ترک هايي شد که عقيده داشتند «سيلي نقد به از حلواي نسيه». از سوي ديگر کشورهاي اروپايي نيز با اين پيشنهاد مخالفت کردند زيرا عقيده داشتند هر گونه طرحي که به عنوان رقيبي براي اتحاديه اروپايي مطرح شود بايد از بين برود. اما سارکوزي با ايجاد اندکي تغيير در طرح پيشنهادي خود اعلام کرد طرح مديترانه اي باعث برطرف شدن اختلافات پيشين و در نهايت آشتي ملت ها خواهد شد. در واقع سارکوزي ادعا دارد با اين طرح و با استفاده از مشوق اقتصادي مي توان داروي تلخ اسرائيل را به کشورهاي عربي خوراند. دارويي که هنوز پس از شصت سال به اعراب خورانده نشده است. اين در حاليست که روساي کشورهايي مانند تونس، الجزاير و حتي ترکيه با اين موضوع مخالفت کردند و از اين پس بود که قدرت هاي عربي با کنار گذاشتن اختلاف نظرهاي خود يکصدا با اين طرح به مخالفت برخاستند. درست است که نخست وزيران ايتاليا و اسپانيا از طرح سارکوزي حمايت کردند، حتي رومانو پرودي در سخناني ادعا کرد که اين طرح به معناي بهانه و مفري براي حل موضوع پيوستن ترکيه به اتحاديه اروپايي است اما واقعيت اينست که اين طرح مخالفان جدي دارد. اين مخالفت ها آنگاه نمايان شد که در 20 دسامبر 2007 سارکوزي به همراه زاپاته رو و رومانو پرودي فراخوان رم را براي اجراي طرح اتحاديه مديترانه اي امضا کردند. آلمان ضمن انتقاد شديد از اين اقدام، فرانسه را متهم کرد که قصد دارد اتحاد فرانسه و انگليس را جايگزين اتحاد آلمان و فرانسه کند و از طرح اتحاديه مديترانه اي به عنوان اسب تروا بر ضد آلمان استفاده کند و در نهايت آنگلا مرکل صدر اعظم آلمان در اعتراض به اين پيشنهاد فرانسه بسياري از ديدارهاي سياسي خود را با سارکوزي لغو کرده بود ولي نهايتا با آن کنار آمد. روزنامه الوطن عربستان سعودي نيز در اشاره به نشست اخير کشورهاي حاشيه درياي مديترانه در پاريس که رئيس جمهور سوريه و نخست وزير رژيم صهيونيستي هم در آن حضور داشتند، نوشت: رئيس جمهوري فرانسه تلاش مي کند تا با برهم زدن روابط حسنه ميان کشورهاي اسلامي و عربي، منافع اسرائيل را در منطقه تامين کند. نيکلاسارکوزي رئيس جمهوري فرانسه در اولين سال رياست جمهوري خود در کاخ اليزه، دو سياست را عملي کرد که جرج بوش رئيس جمهوري آمريکا طي دو دوره رياست جمهوري نتوانست آن را عملي کند. اين روزنامه افزود: اول اينکه سارکوزي تلاش کرد تا به بهانه خدمت به فرايند سازش درمنطقه و به دور از به صدا در آوردن طبل هاي جنگ، درروابط ميان سوريه و ايران شکاف ايجاد کند دوم اينکه رئيس جمهوري فرانسه با دعوت از روساي جمهوري سوريه و لبنان به کاخ اليزه سعي کرد تا بحران لبنان را به دوراز تهديد و ارعاب و نيز جانبداري از گروهي لبناني عليه گروه ديگر حل و فصل کند. فرانسه در زمان ژاک شيراک رئيس جمهوري سابق اين کشور نقش منفي را در روابط با سوريه ايفا کرد، زيرا شيراک پس از ترور رفيق حريري نخست وزير اسبق لبنان موضع گيري شخصي و خصمانه برضد دمشق اتخاذ کرد. به دنبال آن، آمريکا نيز در زمان رياست جمهوري جورج بوش بر کاخ سفيد طي دو دوره، نه تنها اساس سياست خود را در قبال سوريه مجازات و تنبيه اين کشور قرار داد، بلکه کوشيد تا موضع تند و خصمانه اي را در قبال سوريه بر سر مسئله کشته شدن رفيق حريري و ائتلافش با ايران و حمايتش از حزب الله لبنان اتخاذ کند. اين روزنامه افزود: به هرحال تلاش براي گشايش سفارتخانه ها در بيروت ودمشق براساس قطعنامه 1559 شوراي امنيت سازمان ملل متحد، پس ازعقب نشيني نيروهاي سوريه از لبنان، يک مساله محوري به شمار مي آيد. اما سارکوزي تلاش مي کند تا همه سوريها و لبناني ها وحتي ناظران بر توافقنامه دوحه را راضي نگه دارد تا درسايه آن نام خود را در ليست کساني ثبت کند که درروابط ميان سوريه و لبنان پيشرفت تاريخي ايجاد کردند.در پايان اين مطلب آمده است: علاوه برآن رئيس جمهوري فرانسه به دنبال فرصتي است تا با جمع کردن بشار اسد رئيس جمهوري فرانسه و ايهود اولمرت نخست وزير اسرائيل بر سر ميز مذاکره، به هدف مورد نظرخود برسد. رئيس جمهوري سنگال «عبدالله واد» نيز در بيانيه اي گفت: ائتلاف مديترانه که به تازگي تاسيس شده، کشورهاي شمال آفريقا را از کشورهاي جنوب صحرا جدا خواهد کرد و ايجاد يک همکاري با سرعت دو برابر با اروپا در قاره سياه را به فراموشي خواهد سپرد. وي که از طرفداران اتحاد آفريقاست بر اين باور است که اين اتحاد خارج از قاره اي، چشم انداز آتي را براي تقويت روابط بين کشورهاي قاره آفريقا ضعيف تر مي کند.با توجه به موارد بالا، با اين حال در کنار سران دولت هاي اتحاديه اروپايي، بسياري از رهبران کشورهاي حوزه مديترانه، کشورهاي عربي اين حوزه و همچنين روساي دولت هاي اسراييل و ترکيه، در نشست پاريس شرکت کردند. منبع: مردم سالاری
دیدگاه تان را بنویسید