انصاف، نقد و تخريب
عماد افروغ
همشهری: بحثي كه درباره نقد، ملزومات نقد و مولفههاي نقد مطرح ميشود اين است كه بعدمفهومي و نظريهاي نقد نبايد با بعد اجتماعي آن خلط شود. مهمترين قاعدههايي كه در مورد نقد صادق است اين است كه روشمند و مستدل باشد، كلي گويي نشود و موضوع مورد نقد كاملا تعريف شده باشد. اينكه انگيزه نقد خيرخواهانه است يا غيرخيرخواهانه، اين موضوع فرع بر اصل نقد است، يا اينكه نقد همراه با راه حل باشد يا خير، اين نيز فرع بر اصل نقد است. نكته قابل توجه در اين ميان، اين است كه جامعه ما با موانع تاريخي، اجتماعي، فكري و معرفتي براي نقد مواجه است. نداشتن سعهصدر مسئولان يكي از همين موانع است. اگر مسئولان و اصحاب قدرت ما سعهصدر لازم را در برخورد با نقد داشته باشند، يكي از بزرگترين موانع نقد در جامعه پس زده ميشود و آنجاست كه نه تنها از نقد، بلكه از تخطئه نيز استقبال ميشود. چه بسا اينكه امام خميني (ره) ميفرمايند: «نقد و حتي تخطئه از الطاف خفيه الهي است»، به شرط اينكه مسئولان متوجه اين الطاف خفيه باشند. در آن صورت بهترين فرصت براي دولتي فراهم ميآيد كه صاحب سعهصدر است تا جواب منتقد غيرمنصف را منصفانه و مستدل بدهد و اين بر محبوبيت دولت خواهد افزود. بياناتي كه رهبر معظم انقلاب در ديدار اعضاي هيأت دولت، درباره تخريب مطرح كردند اشاره به مواردي از نقد داشت كه زمينه خيرخواهانه در آن وجود نداشت، نه راهحلي ارائه شده و نه نقد معقول، مستدل و روشمندي صورت گرفته است. در اين حالت است كه ميشود گفت نقد، رو به تخريب رفته است. اگرچه حتي درصورت تخريب هم ( همانگونه كه مورد اشاره رهبري قرار گرفت) دولت ميتواند با سعهصدر قابليت خود را به رخ بكشد و منتقد تخريبگر را بر جاي خود بنشاند؛ بدون اينكه بخواهد با مقابله به مثل از ابزارهاي تخريب استفاده كند يا سلب آزادي بيان كند. بايد گفت كه دولت فعلي متناسب با انتظارات، سعهصدر لازم را درخصوص آراي منتقدين نداشته و در جايي هم كه نشان داده، گوش شنوايي براي شنيدن انتقادها دارد، باز هم خطمشي خود را دنبال كرده و نمايشي از نقد پذيري را نشان داده است. منكر اين نيستيم كه خيلي از گروهها عطف به منافع سياسي خودشان نقد ميكنند كه اين مورد نيز امري طبيعي است، اما آيا دولت نسبت به نقدهاي درونگفتماني توجه لازم را داشته است؟ نقدها معمولا به 2 گونه صورت ميگيرند؛ نقدهايي كه ناظر به قبل از تصميمگيري هستند و نقدهايي كه ناظر به بعد از تصميمگيري هستند. در جاهايي ما شاهد هستيم كه دولت نه نسبت به نقدهاي قبل از تصميم توجهي نشان داده است و نه نسبت به نقدهاي بعد از تصميم. اين بيتوجهي نه تنها درباره نقدهاي غيراصولگرايان، حتي درباره نقدهاي اردوگاه اصولگرايي هم صدق پيدا ميكند. مدتي است ناظر نقدهاي قاطبه اصولگرايان بر مواضع يكي از معاونان رئيسجمهوري و همچنين حساسيت آنان نسبت به جعلي بودن مدرك يكي ديگر از اعضاي كابينه هستيم. دولت در برابر اين نقدهاي روشمند كه در مورد يكي از آنها پاي مراجع عظام تقليد نيز به ميان كشيده شد، چه واكنشي نشان داده است؟ اجازه دهيد به اين نتيجه برسيم كه دولت نسبت به نقد بيگانه است و اگر بگوييم كه نقدهاي غيراصولگرايان شائبه سياسي كاري و برخوردهاي جناحي دارد، آيا ميتوان همين ادعا را در مورد اصولگرايان نيز مطرح كرد؟ جامعهاي كه بخواهد سراغ نقد برود بايد به استقبال آزادي برود. پس الزاما نقد هميشه منصفانه نيست و دولت نبايد به اسم مقابله با تخريب يا نقد غيرمنصفانه، فضاي هر گونه نقدي را مسدود كند. تخريبهايي كه منتقدان صورت ميدهند، ميتواند نتيجه نوعي واكنش باشد. وقتي نقد شوندههاي ما برخورد منصفانهاي با منتقدان نميكنند، امكان گرايش منتقدان به رفتارهاي واكنشي افزايش مييابد. بنابراين نقدشونده بايد نسبت به نقدها برخورد منصفانه داشته باشد و به اهميت جايگاه خودش درخصوص سعهصدر واقف باشد كه امام علي(ع) ميفرمايند: ابزار رياست سعهصدر است. * عضو هيأت علمي پژوهشگاه علوم انساني
دیدگاه تان را بنویسید