گنبد سلطانيه در مسير نابودی
بر خلاف اظهارات مندرج در برخي از جرايد تاکنون هيچ اقدامي از طرف ميراث فرهنگي در خصوص پر کردن چاله ها و جمع آوري آجرها انجام نشده است.
مهر: بي توجهي به ميراث فرهنگي و آثار تاريخي استان زنجان که از ديرباز گريبانگير استان بوده اين روزها بسيار شدت گرفته به گونه اي که گنبد سلطانيه از يکسو و مردان نمکي از سوي ديگر در مسير نابودي قرار گرفته اند. شهر سلطانيه شهري باستاني و يادگاري به جاي مانده از دوره ايلخاني است که عليرغم آنکه يکي از پايتختهاي دوران خود بوده به دليل برخورد ناصحيح بعضي از مسئولان به رغم داشتن پتانسيلهاي بالقوه به شهري مهجور تبديل شده است. شهري با جمعيتي بالغ بر هفت هزار نفر که بهره آن از ميراث گرانبهاي گنبد سلطانيه که در فهرست آثار جهاني به ثبت رسيده، مي توانست بيش از اين باشد اما اين شهر اين روزها با صدور مجوز احداث 64 واحد تجاري در حريم بنا در معرض خطر جدي قرار گرفته است.بنا به گفته اعضاي شوراي شهر و شهردار سلطانيه به دنبال پيگيريهاي مردم و مسئولان سلطانيه در خصوص تعيين تکليف عرصه ها و حريمهاي ميراثي واقع در شهر سلطانيه و توسعه اين شهر، استاندار وقت زنجان به منظور متمرکز کردن نيروها و اعتبارات بخشهاي مختلف موثر در توسعه سلطانيه و جلوگيري از پراکندگي و حذف موازي کاريها دستور تشکيل کميته ساماندهي سلطانيه مشکل از گروه هاي مختلف استاني و محلي را صادر کرد که در راس آنان شخص استاندار، معاونت امور عمراني، رياست سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري و رياست سازمان مسکن و شهر سازي استان قرار داشتند. در اولين جلسه اين کميته که با حضور معاون ميراث فرهنگي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري کشور در تاريخ هفتم شهريور ماه سال 1386 برگزار شد، مواردي به تصويب رسيد که بند 2 اين صورتجلسه به شرح ذيل است: 1- مقرر شد ميراث فرهنگي و گردشگري جهت مطالعه و در صورت امکان تجديد نظر در عرصه و حرايم در منطقه ورودي شهر، مسجد جمعه، تپه نور ظرف مدت حداکثر شش ماه از تاريخ اين صورت جلسه انجام دهد. 2- اين مصوبه به خاطر تاثير بسزاي خود در سيماي شهر گرشگر پذير سلطانيه واقع در ورودي شهر که به جهت پي کني هاي انجام شده در شش سال اخير در اطراف اراضي مسجد، در گذشته به زباله داني تبديل شده و تير آهنهاي زنگ زده ساختمانهاي نيمه کاره سيماي زشتي به آن داده بود، مصوب گرديد. پس از جلسات متعدد کميته ساماندهي سلطانيه و مطالعات و پيگيريهاي رياست سازمان ميراث فرهنگي در جلسه تاريخ پنجم مرداد ماه سال جاري کميته ساماندهي سلطانيه با حضور استاندار زنجان، امام جمعه وقت سلطانيه و رياست ميراث فرهنگي و ساير اعضاءبرگزار و مجوز تکميل و ساخت واحدهاي تجاري موجود در حريم جاده سلطانيه صادر شد. با تصويب اين موضوع موجبات سرور مردم سلطانيه فراهم و شهرداري سلطانيه نيز صورتجلسه مربوط به مجوز ساخت و ساز واحدهاي مذکور را صادر کرد. پس از گذشت پنج ماه رياست پايگاه ميراث فرهنگي سلطانيه طي مصاحبه اي با جرايد اين موضوع را تهديدي بر احتمال حضور گنبد سلطانيه در فهرست ميراث در خطر به دليل ساخت و ساز در حريم درجه يک گنبد دانست. بر اساس گفته «چون لي هاي» رئيس منطقه اي يونسکو به عنوان يک اصل کلي يونسکو با ساخت و ساز چه در نزديکي مواريث جهاني و چه ميراث ملي و فرهنگي مشکلي ندارد اين در حالي است که در مجموعه ارسالي به سازمان جهاني يونسکو با عنوان «The dome of soltniyeh. The pastur which became the capital of an Empir » جهت معرفي سايت گنبد سلطانيه در توصيف محدوده مربوط به سايت سلطانيه دو عامل اصلي را اول چمن زار و دوم شامل 15 اثر دانسته که در هيچ يک اشاره اي به بافت مجموعه مسجد جمعه نشده است (-17p .p 25 ) مضافا اينکه پي کني ها و تير آهنهاي مغازه ها در زمان ثبت گنبد به عنوان جهاني نيز موجود بوده و تاثيري در اثر نداشته است. بر خلاف اظهارات مندرج در برخي از جرايد تاکنون هيچ اقدامي از طرف ميراث فرهنگي در خصوص پر کردن چاله ها و جمع آوري آجرها انجام نشده است. فرهنگ فرخي رئيس سازمان ميراث فرهنگي صنايع دستي و گردشگري زنجان با اذعان به اينکه صورتجلسه احداث 64 باب مغازه در حريم شهر تاريخي سلطانيه را امضا کرده است، گفت: من صورتجلسهها را ميبينم و بعد امضا ميکنم ولي در صورتجلسهاي که من امضا کردم عدد 64 را نديدم! من پشت صورتجلسهاي را امضا کردم که 64 عدد در پشت آن بوده است و من آن را نديدم. وي در خصوص پيگري شکايت ميراث فرهنگي در مورد مجوز و ساخت و سازهايي که در سلطانيه صورت ميگيرد، افزود: اين بحث هميشه بوده و هست و خواهد بود، چرا که مردم سلطانيه دوست دارند که ساخت و ساز داشته باشند و ما هم تلاش داريم با توجه به اينکه حرايمي داريم از برخي ساخت و سازها جلوگيري کنيم. فرخي در مورد ساخت و سازها و ارتفاع بناهايي که در شهر سلطانيه و حريم گنبد آن صورت ميگيرد، اظهار داشت: هفته آينده طي جلسهاي با حضور کارشناسان و معاون سازمان ميراث فرهنگي در تهران برگزار ميشود اين امر بررسي ميشود تا حريم بيطرف و بيغرض در سلطانيه ارائه شود. بررسي گودبرداريهاي منطقه سلطانيه رئيس سازمان ميراث فرهنگي صنايع دستي و گردشگري زنجان در خصوص گود برداريهاي حريم گنبد سلطانيه افزود: بر اساس بحثهاي صورت گرفته تمام گودبرداريهايي که در اين منطقه انجام ميشود بررسي ميشود. وي با اشاره به اينکه يگان حفاظت سازمان ميراث فرهنگي در اين منطقه حضور دارد، صريح کرد: تمام گودبرداريها بررسي ميشود تا در اين زمينه مشکلي به وجود نياد و تاکنون نيز در گودبرداريها مشکلي به وجود نياورده اند. فرخي گفت: بنده به عنوان يک کارشناس و انسان دنيا ديده اعتقادي به ارتفاع ندارم و احداث ساختمانهايي با طبقات بيشتر در کنار بناهاي فرهنگي مشکل ساز نيست. وي افزود: نظر شخصي من اين است که اگر بنايي ساخته ميشود چرا دو طبقه و سه طبقه ساخته نشود، ما به دنبال چه چيزي هستيم. مراجعه به نقشه عرصه ها و حرايم گنبد سلطانيه در طرح تکميلي و اصلاح عرصه و حريم شهر تاريخي سلطانيه که با مديريت و کنترل مهندس محبعلي در تاريخ سوم ارديبهشت ماه سال 84 به تاييد و تصويب معاون رئيس جمهور و رئيس سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري و همچنين معاون حفظ و آثار تاريخي وقت سازمان رسيده نيز نشانگر اين موضوع است که محل استقرار واحد هاي تجاري حتي خارج از حريم درجه 2 قرار گرفته وهر گونه تخطي در حريم درجه 1 و منظر آسماني و فرهنگي آثار ثبتي مي تواند منجر به پيوستن يک اثر ميراث جهاني به فهرست ميراث در خطر شود. مشخص مي شود ساخت و ساز در محدوده اي خارج از حريم درجه 1 و حتي خارج از حريم درجه 2 اثر ثبتي گنبد سلطانيه نمي تواند تاثيري بر قرار گرفتن اين اثر در فهرست آثار در خطر ميراث جهاني باشد. معرفي محدوده اي خارج از حريم درجه 2 اثر ثبتي گنبد سلطانيه به عنوان حريم درجه 1 که تاثيري بر وارد شدن اثر ثبتي به فهرست ميراث در خطر يونسکو ندارد از طرف کسي که سابقه 35 ساله در ميراث فرهنگي کشور داشته و طرح تکميلي و اصلاح عرصه و حريم شهر تاريخي سلطانيه را تهيه کرده است جاي بسي تامل و تعجب است و انتظار مي رود برخوردهاي درون سازماني به عنوان ابزاري جهت جلوگيري از توسعه شهر باستاني سلطانيه بکار نرود. مردان نمکي حسرت رزوهاي که در معدن مدفون بودند عمارت دارايي يا به اصلاح موزه که غير از موزه هر تعريفي را مي شود به آن اطلاق کرد اين روزها ميزبان بازديدکنندگاني است که وقتي با مردان نمکي روبرو مي شوند تنها چيزي که همه به آن اذعان مي کنند روند نامطلوب نگهدري از آن است. مردان نمکي که از آنها به عنوان مهمترين بقاياي انساني بدست آمده در ايران ياد ميشود در وضعيت مناسبي به سر نميبرند. اين مومياييهاي نمکي که قدمت قديميترين آنها به دوره هخامنشيان ميرسد، در محفظه هايي غير استاندارد نگهداري ميشوند و اگر چه نمک با گوشت و استخوان آنها در آميخته است اما توليد و رشد باکتريها دردسر شناخته شده اي است که اکنون گريبان آنها را گرفته است. مردان نمکي، مومياييهاي ارزشمندي هستند که از معدن نمک چهره آباد واقع در استان زنجان کشف شدهاند. اين مومياييها در دو دوره ريزش تونل که براي برداشت نمک در دوره هخامنشيان و ساسانيان ايجاد شده بود، زير آوارها سنگ نمک مدفون شدهاند و به اين دليل امروز با بقاياي بافت نرم از قبيل، پوست، گوشت، زبان، و حتي دستگاه گوارشي و اندام دروني انسان کشف شدهاند. از اين جهت و به خاطر اهميت مطالعاتي اين اسکلتهاي موميايي، از آنها به عنوان مهمترين مومياييهاي جهان نيز ياد ميشود و به واسطه مطالعات انجام گرفته در دانشگاههاي اروپايي از قبيل دانشگاه يورک و آکسفورد انگلستان، مردان نمکي از مشهورترين و شناخته شده ترين اسکلت هاي موميايي جهان هستند. اما وضعيت اين مومياييهاي جهاني نگران کننده و نامناسب است. شيوه نگهداري از مردان نمکي به نحوي است که هنوز در محفظههاي موقت هستند و هرچند محفظه مرد نمکي شماره 4 که مهمترين موميايي را شامل مي شود خيلي مناسب نيست، اما ديگر مومياييهاي نمکي در وضعيت بسيار نگران کننده و محفظههاي کاملا غير استاندارد و غير علمي نگهداري مي شوند. مردان نمکي معدن چهرآباد در صورت مديريت صحيح و اصولي مي توانستند به يکي از مهمترين اولويتها براي بازديکنندگان و علاقمندان به آثار تاريخي شوند ولي متاسفانه ميراث فرهنگي زنجان تهديد و تطميع را بهترين ابزار براي نگهداري از آثار تاريخي و مردان نمکي برگزديده و با دلسوزان با غرض ورزي و تهديد برخورد مي کند. به هر حال اينکه در جانمايي طرحهاي اجرايي يا تعيين حريم بناهاي تاريخي اشتباهي صورت گيرد موضوعي نيست که به سادگي بتوان از کنار آن گذشت زيرا مي تواند ميراث تاريخي ملتي را به خطر اندازد. در اين موضوع مسئولان يک بار گفته اند مجوز صدور اين تعداد واحد تجاري خارج از حريم بناست و بار ديگر آنها را در حريم بنا دانسته اند. در مورد مردان نمکي و نحوه نگهداري آنان نيز گزارش ديگري در دست تهيه است که به مسائل خاص اين آثار باستاني خواهد پرداخت. به رغم طرح مسائل ياد شده با مسئولان ميراث فرهنگي استان زنجان هيچ يک از مسئولان و کارشناسان اين سازمان حاضر به ارائه توضيح در اين خصوص نشدند و مصاحبه با مهر را ممنوع اعلام کردند، اما مهر موضوع ياد شده را با پيگيري خواهد کرد.
دیدگاه تان را بنویسید