نام خیابانها؛ فرهنگی یا سیاسی؟
بیشتر این خیابانها و کوچهها حتی اگر از مصوبه شورای شهر هم برای نامگذاری پیروی نکنند، مدرک شناسایی و عنصر اصلی پیوند دهنده هویتهای فردی هستند که در آن خیابانها سکونت دارند. بیشتر این کوچهها و معابر بزرگترین بهانه برای شهروندان به حساب میآیند تا به واسطه آنها حوادث تاریخی و فرهنگی در ذهن مردم تداعی شود و این در حالی است که بررسی نام و نشانه تمام این خیابانها و معابر از مدتها پیش در دستور کار شورای شهر تهران قرار گرفته است تا شاید خیابانهای تهران برای نخستین بار در تاریخ ایران دارای شناسنامه شوند و اسامی آنها دیگر به این راحتیها در معرض تغییر و تحول قرار نگیرد. خیابانهای تهران از سالها پیش در بینظمی مزمنی از نظر نام و نامگذاری غوطهورند. ساختار غیراصولی شهرسازی در تهران از زمان آغامحمدخان قاجار تا به امروز به همین شیوه توسعه یافته است. در این میان بعید نیست که نامگذاری خیابانها و معابر نیز دچار بینظمی شده باشد. شهری که قانون بلدیه آن پس از گذشت حدود یک قرن و نیم از پایتخت شدنش به تصویب رسیده، شهری است سرشار از کوچهها و خیابانهایی که اعضای شورای شهر فعلی، آنها را از نظر نامگذاری عاری از ثبات لازم میدانند و به همین دلیل به تعیین و تغییر نام این خیابانها و معابر پرداختهاند. آغاز این تغییر و تحولها اردیبهشت 1358 و مصادف با تشکیل شورای نامگذاری شهرداری در دولت موقت بود که تا اواخر سال 1359 ادامه پیدا کرد و طی آن 500 نام از میان اسامی خیابانهای تهران تغییر پیدا کردند و در این میان تنها معدود خیابانهایی از معابر اصلی مانند کریمخان زند، سهروردی، دماوند، بهارستان، راهآهن و خراسان بر همان نامهای سابق باقی ماندند. پس از جنگ هم بخش اعظمی از خیابانهای شهر تهران به نام شهدای جنگ 8ساله ثبت شد و به این ترتیب تحول بزرگ دیگری رقمخورد که نام خیابانهای شهر را بیشاز پیش یکسان میکرد. انتخاب نام برای خیابانها پشتوانه مطالعاتی ندارد اگرچه نامگذاری خیابانها و کوچهها در مجموع یک امر محلی بوده و توسط شهروندان صورت میگیرد اما برخی از کارشناسان شهری بر این باورند که در شهرهای بزرگی چون تهران نامگذاری خیابانها دخالت شورای شهر را نیز در برمیگیرد. دکتر علی نوذرپور کارشناس شهری در این باره به فرهنگ آشتی میگوید: «این طبیعی است که شورای شهر در پایتخت بزرگی چون تهران در نامگذاری خیابانها و معابر دخالت کند. اما این مانع از این واقعیات نمیشود که در نامگذاری این معابر باید تعلقات فرهنگی و تاریخی مردم را درنظر گرفت». به گفته این کارشناس شهری اسمی که برای کوچهها و خیابانهای شهر انتخاب میشود حتی اگر به صورت مستقیم توسط شورا انتخاب شود، باید متناسب با ریشههای فرهنگی و تاریخی و هویتی مردم باشد و از تعلقات آنها تاثیر بگیرد. به همین دلیل جنبه محلی پیدا کردن نامگذاری معابر شهری مسئلهای است که این کارشناس به عنوان یک ضرورت بر آن تاکید میکند. تغییر نام خیابانهای تهران که در دستورالعمل شورای این شهر قرار گرفته است به اعتقاد کارشناسان حوزه میراث فرهنگی و شهری باید بر اساس هویت تاریخی تهران صورت بگیرد. در همین راستا برخی تغییر بیرویه نام خیابانهای پایتخت را مورد انتقاد قرار میدهند و بر این باورند که نامها سندهای تکرار ناشدنی یک شهر محسوب میشوند و در صورت تغییر بیرویه آنها هویت تهران نیز از بین میرود. از سوی دیگر به نظر میرسد که نامگذاری و تغییر نام خیابانها و معابر تهران بر اساس یک روش مطالعاتی صورت نمیگیرد. همانگونه که نوذرپور در این رابطه میگوید: «به هر حال شورای شهر برای این کار چارچوب خاصی دارد اما من ندیدهام که این چارچوب بر اساس یک روش مطالعاتی به دست آمده باشد. به عبارت دیگر من در این زمینه تحلیلی ندیدهام شاید به این دلیل که مسئله نامگذاری خیابانها در تهران جز در یکی دو مورد در گروه مسائل حساسیتبرانگیز قرار نگرفته است». خیابانهای بیشناسنامه و تغییرات پیدرپی در نامگذاری چندی پیش ایتالیاییها بهانهای به دست شورای شهر تهران دادند تا آنها را با تهدید تغییر نام خیابان ایتالیا مواجه سازد. همین که اعضای شورای شهر تهران از تصمیم مقامات شهری در ایتالیا در راستای نامگذاری یکی از خیابانهای شهر رم به نام 18 تیر باخبر شدند رئیس این شورا از تغییر نام خیابان ایتالیا در صورت اتخاذ چنین تصمیمی از سوی ایتالیاییها اطلاع داد. شاید همین رفتارها و اتفاقهای مشابه در رابطه با مخالفت اعضای شورا با نامگذاری خیابانی به نام دکتر مصدق بزرگترین دلیل این ادعا باشد که عملکرد شورای شهر تهران در سالهای اخیر در راستای نامگذاری خیابانهای پایتخت بیشتر جنبه سیاسی داشته است. با این همه نوذرپور با طبیعی ارزیابی کردن این مسئله میگوید: «اینگونه تبادلها در زمینه نامگذاری خیابانها و معابر اتفاق میافتد. برای مثال در سئول خیابانی به نام تهران وجود دارد که وقتی فلسفه نامگذاری آن را پرسیدیم گفتند به این دلیل نام تهران را بر آن گذاشتهاند که از شاه ایران به خاطر پرداخت وامی کلان به کره قدردانی کنند. به این ترتیب مسئله نامگذاری خیابانها در کلانشهرها لاجرم از یک نگاه سیاسی نیز سرچشمه میگیرد». دکترمحمد رازینی کارشناس ارتباطات نیز در این رابطه با نوذرپور همعقیده است و میگوید: «انتخاب نام برای خیابانهای تهران اقدامی فرهنگی است و نباید آن را سیاسی تلقی کرد». با این همه تاکید میکند که تغییر نام خیابانها به صورت گسترده و بدون برنامهریزی مطالعاتی دقیق در مدت زمانی نه چندان طولانی نشانههای هویت بخش مناطق چندصد ساله شهر را از بین خواهد برد. در چنین شرایطی اعضای کمیته نامگذاری شورای شهر تهران از پیگیری طرح تغییر نام خیابانها و معابر تهران خبر میدهند در حالی که بخشی از نامگذاری معابر نیز به مناطق واگذار شده و اسمهای منتخب باید تنها برای تائید به شورای شهر ارجاع داده شوند. شاید خیابانهایی که تا به امروز هیچ الزام قانونی برای نامگذاری آنها وجود نداشته و فلسفه انتخاب اسم برای آنها یک مسئله پیشپاافتاده تلقی شده است از این پس دارای نام و نشانههایی بشوند که به عنوان یک سند ماندگار آنها را از گزند تغییر و تحولات بیرویه در امان بدارد. هرچند که کمتر میتوان به ثبات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جامعه و تاثیر آن بر نامهای شناسنامهای این خیابانهای هنوز مستند نشده امیدوار بود.
میدانیم که بخش قابلتوجهی از فعالیتهای این دوره از شورای شهر به نامگذاری خیابانها اختصاص پیدا کرده است. حتی برخی، کمیسیون نامگذاری را از فعالترین کمیسیونهای شورای شهر در دوره فعلی عنوان میکنند و در حالی که هنوز بخش زیادی از معابر
تهران در نامگذاری از مصوبه شورای شهر برخوردار نیستند فعالیت این کمیسیون را از نظر کیفی مورد انتقاد قرار میدهند. شما به این انتقاد چگونه پاسخ میدهید؟ بحث نامگذاری معابر شهری در واقع حکم شناسنامه شهر را دارد و ما وظیفه داریم اسم خوبی برای این معابر انتخاب کنیم چرا که اسامی در معابر شهری باید نمایانگر سابقه تاریخی، فرهنگی و تمدن دینی یک شهر باشد. یعنی وقتی یک فرد غریبه وارد شهر میشود باید بدون اینکه یک شهر را بشناسد بتواند از روی اسامی خیابانها به حادثههای تاریخی و افتخارات مربوط به آن شهر پیببرد. به همین دلیل ما فکر میکنیم نامگذاری خیابانها از اهمیت بسیاری برخوردار است. حالا ممکن است بعضیها به این مسئله معتقد نباشند. همانطور که سابق بر این نامگذاری خیابانها از مصوبه خاصی پیروی نمیکرد. یعنی چه زمانی؟ پیش از به رسمیت شناختن شوراها نامگذاری خیابانها از هیچ مصوبهای پیروی نمیکرد اما با تثبیت موقعیت شورای شهر در نظام حاکمیتی، کمیسیونهای مختلف این شورا هم مجال فعالیت پیدا کردند و از همان زمان شناسایی معابر و کوچههای تهران آغاز شد تا به این مسئله پی ببریم که اسامی آنها بر اساس چه هویتی انتخاب
شدهاند. آئیننامهای که در شورا برای نامگذاری معابر و خیابانها تصویب شده است چه مسائلی را در اولویت قرار میدهد؟ هدف اصلی ما در نامگذاری کوچهها و معابر استفاده از مشارکت مردم است. شهروندان از این مسئله که میتوانند در نامگذاری خیابانها و معابر مشارکت داشته باشند استقبال میکنند؟ بله. ما پیشنهادهای زیادی در زمینه تغییر نام و یا نامگذاری خیابانها و معابر داریم. برای مثال درباره محله قلعه مرغی؛ پیشنهادهای متعددی داشتیم که طی آنها شهروندان خواستار تغییر نام محله بودند. به طور حتم شما در کمیته نامگذاری به هویت تاریخی و فرهنگی اسم معابر توجه میکنید. اگر شرایطی پیش بیاید که درخواست و پیشنهاد شهروندان برای نامگذاری یا تغییر نام معابر هویت آن معابر را از بین ببرد شما چه تصمیمی اتخاذ میکنید؟ در این شرایط ما سعی میکنیم از طریق کمیتهای که در محلهها تشکیل شده است با مردم و پیشنهاددهندگان گفتوگو کنیم تا آنها دلایل مخالفت کمیته نامگذاری را بدانند. معیارهای شما در انتخاب اسم برای معابر چیست؟ اسمی که انتخاب میشود باید ریشه در زبان فارسی داشته و تلفظ آن برای مردم راحت و روان باشد. همینطور این اسم
میتواند به شخصیتهای تاریخی سرزمینمان تعلق داشته باشد. درباره عملکرد کمیته نامگذاری این انتقاد مطرح است که عملکرد این کمیته بیشتر سیاسی است تا فرهنگی. مثلا درباره چالشی که بر سر تغییر نام خیابان ایتالیا به وجود آمد، اعضای شورا این ایده را مطرح کردند که اگر ایتالیا بر اساس آنچه که گفته شده است نام 18 تیر را بر یکی از خیابانهای شهر رم بگذارد شورای شهر تهران نیز نام خیابان ایتالیا را تغییر خواهد داد. اجازه بدهید وارد بحث خیابان ایتالیا نشوم. چرا؟ چون مایل هستم عملکرد کمیته نامگذاری را فارغ از مسائل سیاسی بررسی کنیم. من هم میخواهم همین اتفاق بیفتد. برای همین شاید بهتر باشد که شما به عنوان رئیس کمیته نامگذاری به این انتقاد پاسخ بدهید که عملکرد شما بیشتر سیاسی است تا فرهنگی. نامگذاری خیابانها و معابر در کشور ما سیاسی نیست اما رفتارهای مردم در هر کشوری نمیتواند فارغ از حوادث سیاسی شکل بگیرد. مثلا اگر در یک کشور همسایه مسلمان، برای مردم آن اتفاقی بیفتد که لازم باشد ما با آنها همدردی کنیم به طور حتم یکی از شکلهای همدردی میتواند نامگذاری یکی از خیابانها به نام آن واقعه در کشور همجوار باشد. پس به این
ترتیب عملکرد شما با مسائل سیاسی بیارتباط نیست؟ خیر. بیارتباط نیست. اما در مجموع کمیته نامگذاری عملکردی فرهنگی دارد. اگرچه این مسئله را نمیتوانیم فراموش کنیم که در این عملکرد فرهنگی باید به تمام مسائل تاریخی و سیاسی توجه نشان بدهیم و بر اساس آنها حرکت کنیم. در حال حاضر چند درصد معابر تهران بر اساس مصوبه شورای شهر نامگذاری شدهاند؟ تنها 20 درصد آنها. یعنی 80 درصد معابر بدون مصوبه شورا نامگذاری شدهاند و باید مورد بررسی و اصلاح قرار بگیرند. بیشترین فعالیت کمیته نامگذاری برای نامگذاری خیابانها و معابر در کدام منطقههای تهران صورت میگیرد؟ با توجه به اینکه ما در تهران مناطق تازهساز بسیاری داریم به ویژه در منطقههای 22 و 5، بیشترین معابر فاقد نام در سطح شهر ما در این مناطق قرار دارند و به همین دلیل کمیسیون باید در نامگذاری آنها فعالتر باشد.
سعید سادات نیا * شهروندان بزرگترین عنصری هستند که برای شهر ارزش ایجاد میکنند. اما پس از آنها حس تعلق به مکان میتواند در ایجاد ارزشهای فرهنگی برای شهر مهم ارزیابی شود. حس تعلق به مکان، کیفیت و هویت فضای شهری در کنار سایر عناصر موجود در شهر ارزشهایی را برای این محیط به وجود میآورد که میتواند حاوی یک فرهنگ و یک خاطره باشد. چرا که هر مکانی در شهر دربرگیرنده مجموعهای از حوادث و اتفاقاتی است که در بسیاری از موارد نشانه شکلگیری آن فضا و تاریخ ایجاد آن هستند. در فلسفه اخیر آلمان لغتی وجود دارد که به زبان فارسی «جاهستی» ترجمه شده است. یعنی همان حس تعلق به مکان که یکی از ویژگیهای فضای شهری به شمار میرود. در بررسی تاریخی و فرهنگی که درباره شهرها و مکانهای تاریخی و فرهنگی کهن صورت گرفته است یکی از مهمترین ویژگیهای این فضاها اسم آنها عنوان میشود. اسم فضاهای شهری و تاریخی و فرهنگی مشابه اسم انسانها حاوی معنای خاص خود بوده و میتوان بر اساس آن
ریشههای فرهنگی آن سرزمین را شناسایی کرد. به گفته دیگر میتوان بر اساس نام مکانها تعلق آنها را به اقوام مختلف و تاریخهای پیشین بررسی کرد و ارزشهای تاریخی مربوط به آنها را شناخت. به همین دلیل حفظ نام مکانها به ویژه آنهایی که از سابقه تاریخی و هویتی فرهنگی برخوردارند بسیار مهم به نظر میرسد. بر این اساس مهم است که ما بتوانیم اسم مکانهای مختلف شهری را به صورت اولیه خود حفظ کنیم چرا که ارزشهای موجود در برخی اسامی دارای هویت غیرقابل بازسازی بوده و جایگزینی درباره آنها ممکن نیست. اسامی مکانها حتی در کتابهای تاریخی و مذهبی نیز از اهمیت برخوردار است. در کتابهای مذهبی از جمله تورات اسامی متعددی از مکانهای مختلف تاریخی و کهن وجود دارد که با استخراج آن اسامی میتوان به دلایل وقوع برخی اتفاقهای مهم در آن مکانها پی برد. به همین دلیل تغییر نام این مکانها نوعی دخالت در مسائل فرهنگی به شمار میرود و ما از این حق برخوردار نیستیم که در مسائل فرهنگی به شیوهای غیرکارشناسانه دخالت کنیم. یکی از مهمترین مسائلی که در شهرسازی و جامعهشناسی مدرن بر آن تاکید میشود مثلثی است که در یک راس آن دولت قرار دارد و در
راسهای دیگر مردم و خردمندان و اندیشهورزان حضور پیدا میکنند. اهمیت وجود این مثلث در شهرسازی و جامعهشناسی شهری از این جهت است که هریک از این رئوس باید در جایگاه خود قرار گرفته و از دخالت در امور دیگری خودداری کند. این در حالی است که در 30 سال اخیر به دلیل ضرورتهای انقلابی که پس از انقلاب به وجود آمد دولتمردان این حق را برای خود قائل شدند که در حیطه اختیارات مردم و خردمندان حرکت کنند. حاصل این دخالتهای ناخودآگاه و بدون نیت سوء، تهران به هم ریخته و مغشوشی است که در بسیاری از موارد حتی محلههای قدیمی و کهن آن قابل تشخیص نیستند و بر اثر تصمیمگیریها و برنامهریزیهای غیرکارشناسی تمام هویت خود را از دست دادهاند. برای مثال شما دیگر نمیتوانید اثری از محله سنگلج در تهران بیابید چرا که تغییراتی که در آن صورت گرفته بسیار عمیق است و هویت تاریخی و فرهنگی این محله را مخدوش کرده است. به همین دلیل و در راستای مدیریت نامگذاری مکانهای شهری به نظر میرسد که ما به یک ارگان تعریف شده نیاز داریم. ارگان و نهادی که حق بررسی نام خیابانها را بر اساس هویت تاریخی و فرهنگی آنها دارا باشد و با مطالعه و تحقیق به اینگونه
تغییرات در نامگذاری خیابانها بپردازد. * کارشناس مسائل شهری
اما شاید سرنوشت خیابان جردن نیز بیشباهت به سرنوشت این دو خیابان نباشد. اگرچه تغییر نام این خیابان بدون سر و صدا اتفاق افتاد و جای خود را به بلوار آفریقا داد اما این خیابان دست کم در شیوه نامگذاری و تغییر نام با خیابان ایتالیا شباهتی غریب دارد. با این تفاوت که ایتالیا هنوز در مصونیت این تغییر نام قرار دارد مگر اینکه مقامات شهر رم بار دیگر مسئله نامگذاری خیابان 18 تیر در پایتخت ایتالیا را مطرح کنند. خیابان جردن که نام دکتر ساموئل مارتین جردن رئیس کالج آمریکایی تهران (دبیرستان البرز) را با خود یدک میکشید بعدها به آفریقا تغییر نام داد. با این همه نام و
خاطره دکتر جردن به عنوان بانی و سازنده دبیرستان البرز و مدرسه دخترانه آمریکایی تهران همچنان یک نام ماندگار است. دکتر جردن، در سال ۱۳۱۹ هجری خورشیدی از ایران رفت. او پس از بازگشت به آمریکا، در سال ۱۳۲۳ هجری خورشیدی، دوباره به ایران آمد و مورد استقبال شاگردان و مریدانش قرار گرفت. او ایران را وطن دوم خود مینامید و همواره از آن به نیکی یاد میکرد. وی در سال ۱۳۳۳ هجری خورشیدی، در ۸۱ سالگى در آمریكا در گذشت. در سال ۱۳۲۶ هجری خورشیدی نیز مراسمی به یاد او و برای بزرگداشت او در تالار دبیرستان البرز برگزار شد و نیمتنه سنگی وی را که استاد ابوالحسن صدیقی تراشیده بود، در کنار در ورودی آن نصب کردند. این پیکره بعدا به کتابخانه دانشگاه صنعتی امیرکبیر منتقل شد. از میان این سه نام شاید جنجال برانگیزتریشان ایتالیا بود و صبورترینشان دکتر مصدق؛ با وجود این هر سه این خیابانها در تاریخ نامگذاری خیابانهای تهران یک ویژگی مشترک دارند و این خاطره مشترک چیزی نیست جز ماندگاری در تاریخ نامگذاری معابر پایتخت.
دیدگاه تان را بنویسید