سريعالقلم: فضای باز انتقاد ضروری است
طلبهها با هم جدل ميكنند، افراد روحاني با همديگر حدود و ثغوري دارند كه اقشار ديگر جامعه ما ندارند و اين نشان ميدهد كه در جامعه روحانيت، اصول فكري و فرهنگي وجود دارد .
ایسنا: گفتوگو درباره فرهنگ سياسي ايران، سهل ممتنع است؛ موضوعي كه در ابتدا سهل مينمايد، در عمل بسيار دشوار است. سخن از فرهنگي است كه ميراثدار تاريخي است كه در عرصههاي ادبي و علمي، پيشينه درخشاني دارد، اما در عرصه سياست، روزهايي را به ثبت رسانده كه بسياري از تحليلگران در تحليلش واماندهاند. به منظور بررسي و شناخت بيشتر رفتارهاي انتخاباتي مردم ايران با دكتر محمود سريعالقلم - كه همه رفتارهاي انتخاباتي مردم ايران را در فرهنگ سياسي ايران ريشهدار ميداند- به گفتوگو پرداخته است. سريعالقلم با تاكيد بر اينكه براي فهم وضع فعلي خودمان در كشور به درك عميق تاريخ خود نياز داريم، سابقه تاريخي ايران را در حوزه سياست در مقايسه با حوزههايي مانند عرفان، معماري و هنر ضعيف دانست و گفت:« موضوعاتي مانند تحمل، تحمل آرا و ديدگاههاي مختلف، احترام به آرا در جامعه ما جديد است و نزديك به نيم قرن بيشتر نيست كه احترام گذاشتن به آراي ديگران، پذيرفتن ديدگاههاي مختلف، داشتن رهيافتهاي گوناگون به موضوعات اجتماعي و سياسي در ايران مطرح شده است. به همين ترتيب، مسائل ايران در دوره تكاملي سير ميكند و اتفاقاتي كه در كشور ما ميافتد در يك سير خطي تاريخي رو به تكامل است.» سريعالقلم درادامه گفت:« آينده را مثبت ميبينيم و فكر ميكنم آنچه رخ ميدهد مقتضيات رشد است. مبناي نظري حكومت در ايران، در طول تاريخ عشيرهيي بوده است.عشيرهاي ميآمد و اعضاي عشيره حاكم قبلي را به قتل ميرساند و حاكم ميشد. از اين منظر اگر به نظريههاي علم سياست بپردازيم، حكومت ملي در تاريخ ايران نداشتهايم. هر رشتهاي و هر معرفتي براي خود واژگاني دارد، من از مهندسين و اطبايي كه متن را ميخوانند خواهش ميكنم، اگر معناي Nation-state را دقيق نميدانند، آنچه در ذهن دارند نبافند. اين لغت براي ما دانشجويان علم سياست معناي خاصي دارد. به اين معنا، حكومت ملي در ايران نداشتهايم و مقدمات حكومت ملي در واقع در ايران بعد از انقلاب اسلامي شروع شده است؛ انتخابات در حال رشد، رقابت نسبي در كشور، طرح ديدگاههاي مختلف و حوزههاي متنوع قدرت را پس از انقلاب داشتهايم. به لحاظ علمي و نظري نيز بسياري از پايهها و استوانههاي حكومت ملي بعد از انقلاب در ايران به وجود آمده است و قبل از آن تنها به صورت پراكنده و ناپايدار بوده است؛ از اين رو راهي طولاني در پيش داريم. موضوعات سياسي مثل موضوعات مهندسي نيستند كه بدانيم سدي را كه ميسازيم سه سال بعد به اتمام ميرسد يا مثل جراحي نيست كه آزمايشاتي انجام و عمل صورت گيرد و شخص هم دوره نقاهت را بگذراند و تمام شود. موضوعات علوم انساني و به ويژه علوم سياسي، فرآيندي هستند. يك ملت ممكن است نزديك به يك قرن طول بكشد تا به صورت رواني و نهادينه شده و نه صرفا به صورت حقوقي و قانوني تحمل آراي را در وجود خود ايجاد كند.» سريعالقلم با بيان اينكه نهادينه شدن احترام به آراي ديگران، زمان ميبرد، گفت:« اكثريت افراد در حوزههاي اجرايي و فكري جامعه كه تحمل آراي مختلف را ندارند، شناخت عميقي از خود هم ندارند، يعني اگر آراي مختلف را نميپذيريم به اين دليل است كه عمدتا در دواير غريزي زندگي ميكنيم؛ اگر افراد كينهتوزي و حسادت و غيبت و سخنچيني و تخريب ميكنند، همه مشتقات غريزي انساني است؛ اين حوزهها نفساني است و اگر كسي به درجه تكامل انديشه برسد، متوجه ميشود كه اصلا امكانپذير نيست دو نفر مثل هم فكر كنند و اين خلاف قوانين خلقت است.» وي زيبايي و عظمت جامعه را در تفاوت انسانها دانست و ادامه داد: « اگر تاريخ عملكرد ائمه شيعه را مبنا قرار دهيم، آنها هم به تفاوت آرا اعتقاد داشتند و احترام ميگذاشتند و حتي با دشمنان خودشان بسيار محترمانه برخورد ميكردند، چه برسد به افرادي كه در دايره خودشان بودند و متفاوت ميانديشيدند.» اين استاد دانشگاه در ادامه احزاب كشور را وابسته به اشخاص دانست و درباره نوع حركت جامعه به سوي تحزب، گفت:« اين فرآيند نيازمند زمان است و بسيار طولاني هم خواهد بود. بايد صبور باشيم و كار فرهنگي، آموزشي و رسانهيي انجام دهيم. عنصر محركه در ايجاد فرهنگ رقابتي و فرهنگ تحمل در حوزه سياست غيردولتي بودن اقتصاد يك كشور است و همه تحولات از آنجا آغاز ميشود.» وي ادامه داد:« از نظر حرفهيي و تخصصي، رفتار انتخاباتي معطوف به احزاب است. در كشورهايي كه انتخابات هست، اگر بخواهيم بر اساس متون تخصصي علم سياست و تجربيات دنيا بحث كنيم، مردم بايد به برنامه به جاي فرد راي دهند. تا زماني كه مردم عادت نكردهاند به برنامههاي يك نفر راي دهند، حتما در رفتارهاي انتخاباتي مشكل خواهيم داشت و فراز و نشيبهاي قابل توجه سينوسي را طي خواهيم كرد؛ زيرا به هر حال هيچ جاي دنيا نبايد از شهروندان انتظار داشت درباره افراد به شناخت عميق برسند.» سريعالقلم افزود:« در ايران به فرد راي داده ميشود كه البته از منظر تاريخي، مرحلهاي از رشد است؛ زيرا هنوز به فرد راي ميدهيم، با اين وجود نسبت به گذشته كه هيچ انتخاباتي در كار نبوده، قطعا اوضاع بهتري است. لغتهاي مردم، افكار و انتظارات مردم، حقوق مردم، حقوق شهروندي و... واژگاني هستند كه حداكثر 50 سال است در ايران مطرح شده است؛ البته در دوره مشروطه در حلقههاي فكري و روشنفكري هم مطرح شد؛ اما به صورت عمومي نيم قرن بيشتر نيست كه مطرح شده است. قبل از آن منظورشان از مردم، بيشتر رعايا بود و مردم حكم رعيت داشتند، در تاريخ يك پادشاه داشتيم كه مركز ثقل جهان بود و تعدادي اشراف و خان كه در كل 500 نفر در جمعيت 20 ميليوني ميشد، بقيه همه رعيت بودند. ما درباره چنين كشوري صحبت ميكنيم؛ البته در كشورهاي صنعتي و غربي نيز چه توسعه اقتصادي و چه توسعه سياسي، جنبه تدريجي و تكاملي داشتهاند. توسعه امري فرآيندي بوده است. در كشورهاي در حال توسعه مثل ما توسعه اقتصادي و سياسي با برنامه جلو ميرود اما در جوامع توسعهيافته كسي براي اين روندها برنامهريزي نكرد، تحولاتي روي هم انباشته و حادث شد اما توسعه در كشورهاي در حال توسعه به شكل برنامه است. با اين حال همين كه اين اتفاق افتاده، امري مثبت است كه الان هر كس كه در ايران متولد شده است، حق راي دارد.» وي تاكيد كرد: « نكته اساسي براي انتخاب داشتن برنامههاي مختلف براي مديريت كشور است. بايد افراد را در قالب احزاب و برنامهها تعريف كنيم كه نيازمند آموزش است و زمان ميبرد. بخشي از جامعه اين مساله را درك كرده است، اما آموزش عمومي در كشور ندارد و هنوز افراد كليدي هستند. راه را شروع كردهايم اما هنوز راه طولاني در پيش داريم. وضعيت امروز ما رو به تكامل است؛ البته با نرخ سرعت دنيا در تحولات به طور مقايسهاي عقب هستيم.» وي در ادامه با تاكيد بر اهميت بلوغ سياسي گفت:« ما نبايد برش بزنيم بلكه بايد فرآيندي به وضعيت خودمان نگاه كنيم. رفتار انتخاباتي به آموزشهاي طولاني نياز دارد تا مردم به سمت برنامه و انديشه رقابتي در جامعه بروند. بايد درنظر گرفت در بيشتر كشورهاي صنعتي، احزاب بعضا چند قرن تاريخ دارند و زمان برده است كه آنها به اينجا رسيدهاند و تبعا ما نيز بايد به سمت نظام حزبي حركت كنيم و از فرد به برنامه منتقل شويم.» اين استاد دانشگاه مناظره ميان كانديداها را به وجود آوردنده فضاي مناسب انتخاباتي در كشور دانست و افزود:« بايد فضايي ايجاد كنيم كه كانديداها در موضوعات مختلف با هم مناظره كنند. ما مناظره بين كانديداها در حوزههاي فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي، زنان، جوانان، آموزش و پرورش، آموزش عالي، سياست خارجي، امنيت اجتماعي و امنيت ملي داريم. در آن زمان ما يك درجه بلوغمان بالاتر ميرود و مردم ميتوانند، تفاوتها را ببينند، اين آفت بسيار بزرگي بوده است كه هر كسي براي خود صحبت ميكند اما كانديداها حتي در شهرستانها، دانشگاهها، فرهنگسراها و... بايد بيايند و مناظره كنند تا مردم رقابت را ببينند و آن جاست كه مردم رشد ميكنند و كانديداها را با برنامههاي مختلف براي مديريت جامعه انتخاب ميكنند؛ البته كانديداها ممكن است همپوشاني داشته باشند؛ كما اينكه در انتخابات آمريكا، كلينتون و اوباما با هم همپوشاني داشتند و به صورت تنگاتنگي با هم رقابت كردند و نتيجه اين انتخابات نشان داد كه اگر خانم كلينتون هم نامزد حزب دموكرات ميشد، عملا به رياست جمهوري ميرسيد. فرقي نميكرد، مردم ميخواستند به انديشههاي متفاوت راي دهند.» دكتر سريعالقلم درباره موانع رشد بلوغ سياسي و رشد و توسعه رفتار انتخاباتي گفت: « اول اينكه اقتصاد ما دولتي است؛ يعني فعاليت اقتصادي و مسووليت معاش مردم نزد دولت است و اين بزرگترين آفت رشد جامعه است. اين رشد اجتماعي، اقتصادي و سياسي است؛ بنابراين تا زماني كه اقتصادمان دولتي است و بالاي 70 درصد در دست دولت است، ما در حوزههاي فرهنگي و سياسي رشدمان ضعيف خواهد بود. ضعف طبيعي است؛ زيرا دولت به لحاظ منابع مالي نياز به مردم ندارد. مانع دوم توسعه، فرهنگي است. تاريخ عميق انباشتهشدهي فردي داريم. حركت از فرد به طرف سيستم و به طرف قاعده زمان ميبرد. حتي آرام آرام به سمتي ميرويم كه زنان در جامعه بتوانند مشاغل را بر عهده داشته باشند و تحصيل كنند تا به ايفاي نقش اجتماعي برسند. اين حركت در جامعه ما جديد است. به لحاظ فرهنگي نگاه ما بايد به جامعه عوض شود. در بحثهاي تخصصي علم سياست، تفكيكي بين جامعه و نهاد دولت داريم. اين تجربه دنياست كه جامعه بايد احساس كند ميتواند متفاوت از دولت باشد، يعني در جامعه بايد فضاهاي تنفسي وجود داشته باشد.» سريعالقلم در ادامه فضاي باز انتقاد را بسيار ضروري دانست، گفت:« حتي درميان بعضي تحصيلكردههاي جامعه، اگر حرفي متفاوت بزنيد، با شما برخورد ميكنند؛ اما در جامعه روحانيت ايران، ظرفيت تحمل آراي مختلف به مراتب بيشتر از گروههاي ديگر در جامعه ماست. طلبهها با هم جدل ميكنند، افراد روحاني با همديگر حدود و ثغوري دارند كه اقشار ديگر جامعه ما ندارند و اين نشان ميدهد كه در جامعه روحانيت، اصول فكري و فرهنگي وجود دارد كه در بخشهاي ديگر جامعه كه متخصص و به اصطلاح خودشان مدرن شدهاند و تحصيلات عاليه دارند، تحمل آراي مختلف وجود ندارد. با احتياط به عنوان يك دانشجو، ميگويم كه ما هنوز جامعه تشكيل ندادهايم. جامعه بايد رنگارنگ باشد؛ زيرا انسانها متفاوت هستند و ما همديگر را تحمل ميكنيم، انسانها فكر ميكنند اختيار و حقوق دارند؛ به رنگها، غذاها و مباني فلسفي مختلف علاقهمند هستند. تلاقي اين تفاوتها، جامعه را زنده ميكند و به طرف رشد ميبرد.» وي افزود:« وجود نظام حقوقي براي تشكيل يك جامعه اهميت دارد؛ بايد نظام قوي حقوقي حكومتي داشته باشيم تا همه در سر جاي خود، حدودشان را بدانند. تجربيات مشابه زيادي در دنيا داريم؛ بنابراين براي توسعهيافتگي هم بايد در بخش فرهنگي و هم در بخش اقتصادي كار كنيم.» اين استاد دانشگاه در ادامه درباره تاثيرگذاري مذهب بر رفتارهاي انتخاباتي گفت:« جامعه ما جامعهاي مذهبي است و ابراز عقايد مذهبي، جزئي از فضاي باز فكري و رقابتي است؛ كمااينكه در بسياري از كشورها تشكلهاي مذهبي و ديني هم در كار سياسي نقش دارند. انجمنهاي خيريه فعاليت ميكنند، كانديدا ارائه ميدهند و از كانديدا حمايت ميكنند. تنها مهم است كه مردم به سطحي از آگاهي برسند و ببينند كدام حزب و گروه و انديشه در كشور بهتر ميتواند مديريت كند. ما در يك دوره تكامليم و از آنجا كه يك جامعه مذهبي هستيم، اينها را مشكل نميدانم. بايد اجازه دهيم، همه اين روندها در كشورمان رخ دهد و گرايشهاي مختلف مذهبي در كار سياسي شركت كنند. همه اينها باعث رشد جامعه ميشود.اگر از لغت واجب براي شركت مردم در انتخابات استفاده شود، خوب است. تا آنها به انتخابات بيايند و در آن شركت كنند. اگر بخشهاي ديگر جامعه هم تشكل پيدا كنند و با رهيافت ديگري در همين انتخابات شركت كنند، به لحاظ تاريخي، تكاملي مشاهده خواهد شد و ممكن است 30 سال ديگر انتخابات در ايران به شكل ديگري باشد، حزبي يا برنامهاي يا رقابتيتر باشد و اينها خود فرازهاي رشد است.» سريعالقلم با تاكيد بر اينكه الگوي ديني با الگوي عقلاني تضادي ندارد، گفت:«علماي مذهبي در روندهاي جامعه ايران نقش داشتهاند. بالاخره مراجع نقشي مهم در ايران دارند و هميشه داشتهاند و خواهند داشت. اگر بخشي از جامعه آراي مراجع را آراي خود ميداند، اين واقعيت جامعه ايراني است. اينها بخشهايي از جامعه ما هستند، بايد اجازه دهيم جامعه در انتخابهاي خود آزاد باشد.» اين استاد دانشگاه در ادامه به ميزان تاثيرگذاري قشر دانشگاهي بر آراي مردم اشاره كرد و گفت:« آگاهي مردم در ايران، ارتباط كمي با دانشگاه دارد. اين يك واقعيت است كه بايد آن را پذيرفت. دانشگاه و دانشگاهيان در ايران مثل اكثر كشورها، دايرههاي تاثيرگذاري بسيار محدودي دارند و بيشتر بر روي طيف تحصيلكرده جامعه اثر دارند. بافت جامعه ما، مذهبي است و در واقع اتفاقي كه در كشور ما بايد بيفتد، در ميان مراجع، دانشگاهيان، نخبگان، دانشگاهيان، هنرمندان و تمام گروههاي موثر در جامعه اين است كه ما مصالح كشور را در اولويت قرار دهيم، اين اتفاق بايد بيفتد.» سريعالقلم در ادامه گفتوگوي خود با خبرنگار ايسنا درباره تفاوتهاي رفتار انتخاباتي مردم گفت: « رفتارهاي بسيار متفاوت عامه مردم در انتخابات، تابع اين است كه ما تشكيلات حزبي و سياسي در كشور نداريم كه به جامعه آموزش دهد. ما تشكيلات حزبي نداريم و مبارزات انتخاباتي ما در ايران عملا دو سه هفته بيشتر در حوزه رياست جمهوري نيست و پارلمان هم كمتر است. بخشي عمده از اين رقابتها هم تلويزيوني است و كمتر پيش ميآيد تا يك كانديدا واقعا بتواند در شهري كوچك در مدرسهاي با دانشآموزان صحبت كند، در كارخانهاي با كارگران حرف بزند و نظرش را براي مردم مطرح كند. در واقع انتخابات ما، به شكل انتخابات از راه دور است.» وي با تاكيد بر لزوم وجود رقابت رسانهاي در ايران افزود:« اگر اقتصاد غيردولتي شود به طور طبيعي رقابت رسانهاي رخ خواهد داد. اگر در جامعه ثبات باشد و ما ايرانيها اين قدر نگران آينده نباشيم كه چه اتفاقي ميخواهد بيفتد، به رقابت رسانهيي نزديك ميشويم. وقتي ثبات باشد همه كارها صورت ميگيرد. لازم است دولت از حوزههاي مختلف در ايران جدا باشد. الان دولت در ايران تعيين ميكند كه بهترين كتاب سال چيست. در حاليكه اين اقدام با مباني علم و عقل سازگاري ندارد و حتي يك رسانه دولتي تعيين ميكند كه چهرههاي ماندگار چه كساني هستند؛ در حاليكه در حوزه هنر، هنرمندان بايد جمع شوند و اين كار را كنند، در حوزه فلسفه، هم فلاسفه ايران جمع شوند و بگويند اين فرد زحمت كشيده و ما به اجماع رسيدهايم كه اين فرد چهره ماندگار در فلسفه است. اينكه يك نهاد دولتي، بهترين مورخ ايران را انتخاب كند، ارزش علمي ندارد و يك امر تشريفاتي است.» دكتر سريعالقلم در پايان سخنان خود به نقش اخلاق در انتخابات اشاره كرد و گفت:« اخلاق در گفتارهاي اجتماعي در ايران اهميت دارد. البته من ميتوانم با اطمينان قابل توجهي عرض كنم كه كشوري را در دنيا سراغ ندارم كه به اين درجه از اخلاق در آن صحبت شود. حتي در كشورهاي اسلامي مثل مصر، عربستان، پاكستان، تركيه و... به قدري كه در كشور ما حرف از اخلاق زده ميشود، آن جاها نيست. ما خيلي حرف از اخلاق ميزنيم اما به طور شگفتانگيزي آنچه درباره اخلاق ميگوييم، در رفتارهاي ما انعكاس محدود دارد و اين خيلي موضوع مطالعاتي خوبي است كه چطور ذهن ما مثل منظومه مستقلي براي خود عمل ميكند و رفتارهاي من ايراني نوعي هم در دنياي ديگري است و من بين اين دو در هيات فيزيكي و وجودي خود ايرانيام نتوانستهام ارتباط برقرار كنم و اين يك واقعيت است. به نظر من اخلاق خوب است و حتما در سياست كاربرد دارد؛ اما زماني اخلاق را ميتوانيد در سياست نهادينه كنيد كه سياست ابتدا جنبه حقوقي و رويهاي پيدا كند و بعد هم ميتوانيد اخلاق را به آن اضافه كنيد. به مدد اخلاق، حقوق سياسي را نهادينه كنيد و آن عملي است كه جامعه بگويد من مسائل را مراعات ميكنم، به خاطر اينكه قانون ميگويد و اينجا اخلاق رفتاري ميشود. اخلاق در اجتماعات چه سياسي و چه غير آن، بدون سوار كردن اتاقكهاي حقوقي امكانپذير نيست. حقوق بسيار مهم است.
دیدگاه تان را بنویسید