نمی دانم نظریه پرداز اقتصادی دولت نهم کیست
گفتگو با طهماسب مظاهری
درست يك روز پس از اظهارات احمدينژاد درباره آنكه انحلال سازمان ايده شهيد رجايي بود، به سراغ طهماسب مظاهري ميرويم تا شنونده روايت او از ماجرا باشيم. نقش طهماسب مظاهري در آن دوران غيرقابل كتمان است. به گفته او محمدتقي بانكي در چكش زدن ايدههاي مديران انقلاب با نظرهاي كارشناسي نقشآفرين بوده است و در جريان كامل ماجرا قرار دارد. با او به گفتوگو مينشينيم تا ماجرا را براساس آنچه بوده روايت كند، اما مظاهري در لابهلاي سخنان خود گريز به طرحي ميزند كه دوران خاتمي براي اصلاح ساختار تيم اقتصادي دولت ارائه كرد. اما نتيجهگيري سخنان او به يك كلام ختم ميشود. انحلال سازمان به نفع توسعه مملكت نبود. براي اين نتيجهگيري سوالي پيش آمد. او در سال اول اين دولت قائممقام وزير اقتصاد بود و در سال سوم رئيس كل بانك مركزي و ظاهرا تيم اقتصادي دولت موافق با اين نوع عملكرد نبوده است، بنابراين نظريهپرداز دولت نهم چه كسي است كه نظراتش به چنين تصميمهايي منجر ميشود. مظاهري لبخندي تحويل ميدهد و ميگويد: «نميدانم.» سازمان برنامه در بسياري از كشورهاي توسعهيافته، نهادي براي توسعه به حساب ميآيد و هسته مركزي اين روند را زمينهسازي و طرحريزي ميكند. اما در ايران قبل از انقلاب رويكرد مقامات رسمي به اين سازمان طرحريزي برنامههاي عمراني بود. اين نگاه بعد از انقلاب چگونه تغيير يافت؟ سازمان برنامه نهادي است كه در تنظيم سياستهاي مالي دولت نقش اساسي دارد در قانونهاي قبل و بعد از انقلاب اين جايگاه براي سازمان تعريف شده است. به بياني ديگر تقسيمبندي كه براي تفكيك وظايف نهادهاي مديريتي در حوزه اقتصاد وجود دارد بدينگونه است كه سياستهاي مالي در معناي بودجهاي آن برعهده سازمان برنامه است. نظام بانكي متولي سياستهاي پولي به حساب ميآيد و بحث بازار سرمايه، سرمايهگذاري، خصوصيسازي و بيمهها در وزارت اقتصاد و دارايي خلاصه ميشود. با اين دستهبندي بايد سازمان برنامه را سنگر تنظيم سياستهاي مالي و بودجهاي توصيف كرد. هرگاه اين سازمان قوي بوده توانسته اين وظيفه را به خوبي انجام دهد و با منضبط كردن سياستهاي مالي در خدمت توسعه مملكت باشد و اگر زماني ضعيف شود عكس اين روند حركت ميكند. پس اگر اين نگاه بوده دليل اتخاذ تصميمهايي كه منجر به تعطيلي سازمان شد و امروز عدهاي از آن به عنوان ايده انحلال الهام گرفتهاند چه بود؟ در اول انقلاب اصلا بحث انحلال سازمان برنامه و بودجه مطرح نبود. اما آقاي خير سازمان برنامه را تعطيل كرد تا... من در جريان كامل اين قضيه بودم البته آقاي بانكي هم از اين مساله اطلاع دارند و ميتوانيد از طريق آقاي خير هم ماجرا را پيگيري كنيد چون ايشان آدم صاف و صادقي است و حتما آنچه در ذهنشان بوده به شما خواهد گفت. ماجراي تعطيلي با چه هدفي انجام شد؟ من از زاويه خودم داستان روايت ميكنم آقاي خير نامهاي تهيه كرده بودند و آن را براي آقاي رجايي ارسال كردند در نامه به آقاي رجايي پيشنهاد داده بودند كه متناسب با تحولات بعد از انقلاب نياز است سازمان برنامهنيز سازماندهي شود. برداشتي كه من از نامه آقاي خير داشتم و هميشه دنبال آن بودم بحث رفع مغايرتها و همپوشانيها با ديگر دستگاهها بود. در واقع همپوشانيهايي كه بين سازمان برنامه و وزارت اقتصاد در رابطه با بودجه كل كشور بود رفع شود. چون بخشي از بودجه كه به معاونت هزينه برميگردد در وزارت اقتصاد و بخشي در سازمان برنامه است. به طوري كه يك امر واحد در دو سازمان انجام ميشود و اين مساله همواره مشكلات خاص خودش را داشته است. در آن زمان براي اصلاح كار سازمان برنامه و بودجه پيشنهاد اين بود كه ما لازم است تمهيداتي قبل از اصلاح صورت دهيم. پيشنهادي كه آقاي خير به عنوان رئيس سازمان به آقاي رجايي در مقام رئيس دولت ارائه كردند اين بود كه سازمان براي مدت محدودي كه زير يك ماه در نظر گرفته شده بود تعطيل شود و تغيير ساختاري با آرامش صورت گيرد. آقاي رجايي هم به آقاي خير اجازه دادند اين كار صورت گيرد بنابراين بحث انحلال مطرح نبود. انحلال بار قانوني خودش را دارد و در آن دوره چنين بحثي به صورت مكتوب، پيشنويس و شفاهي اصلا مطرح نبود. پيشنهاد تعطيلي سازمان براي تغيير ساختارها در فضايي آرام بود. چه شد كه سازمان مجددا احيا شد؟ وقتي آقاي رجايي قبول كرد براي مدت كوتاهي سازمان برنامه تعطيل شود بعد از يك زمان بسيار كوتاه كه به كمتر از 10 روز ميرسيد فهميد كه برنامه مدوني براي اصلاح سازمان برنامه وجود ندارد و فقط براي بخش تعطيلي سازمان فكر شده است. شهيد رجايي وقتي ديد براي اصلاح و سازماندهي سازمان برنامه فكري صورت نگرفته تصميم گرفت هم سازمان برنامه را راه بيندازد و هم رئيس آن را تغيير دهد. آقاي بانكي به جاي آقاي خير آمدند؟ بله، اينگونه بود كه آقاي بانكي كه در دوره آقاي خير به عنوان معاون فعاليت و كار بودجه سال 60 را انجام ميدادند عهدهدار تصدي سازمان برنامه شدند. البته بايد اين را هم اضافه كنم كه در آن زمان فقط ظاهرا سازمان برنامه تعطيل بود چون رئيس سازمان معاونان، انجمن اسلامي و... بر سر كار خود حاضر ميشدند آقاي بانكي در آن دوره كارهاي مربوط به بودجه 60 را كه به صورت 2 دوازدهم بود تنظيم ميكردند، آقاي دكتر باهنر بهعنوان معاون طرح و برنامه بر سر كار خود هر روز حاضر ميشدند. اگر اشتباه نكنم آقاي قندهاري معاون امور استانها بود كه مرتب ميآمد من هم تازه به سازمان وارد شده بودم و در آن دوره به آنها كمك ميكردم. سپس معاونان، رئيس و برخي ديگر به سازمان ميآمدند و اينگونه نبود كه كامل تعطيل شود. بلكه تعطيلي سازمان برنامه اقدام تاكتيكي براي انجام اصلاحات بود اما وقتي آقاي رجايي فهميد پشت اين كار طرح پخته و كارشناسي نيست طاقت نياورد و دستور داد سازمان احيا شود. آقاي بانكي كه آمد كار به چه شكل پيش رفت؟ آقاي بانكي روند اصلاح را در حين انجام كار عملياتي كرد، سازمان برنامه متناسب با نظر مديران انقلاب اصلاح شد و حاصل راهاندازي مجدد آن نيز تدوين بودجه 2 دوازدهم براي سال 60 بود. كارها با احيا سازمان پيش رفت اگرچه در سال 59 بودجه به اين شكل نوشته شد اما تقويت سازمان به ارائه لايحه بودجه سال 61 در موعد زماني منجر گشت. در آن زمان مهلت زماني ارائه بودجه براساس قانون برنامه و بودجه، پنجم دي ماه بود. سازمان برنامه توانست براي اولين بار بعد از انقلاب در سال 60 چنين كاري را انجام دهد. البته دولت شهيد رجايي در آن زمان نبود؟ خير بعد از دولت شهيد رجايي، آقاي مهدويكني براي مدتي آمدند و بعد هم كه مهندس موسوي انتخاب شدند اما بهرغم اين همه تغييرات، سازمان برنامه توانست در سالهاي بحراني وظايف خود را در موعد زماني انجام دهد به طوري كه در دولت آيتالله مهدوي كني كه عمر آن بسيار محدود بود جلساتي گذاشته شد براي آنكه لايحه بودجه در موعد زماني و بدون تاخير به مجلس ارائه شود. در آن زمان در حالي كه شرايط مملكت از يك طرف به لحاظ انقلاب دستخوش تغيير بود و از طرف ديگر جنگ هم بر ما تحميل شده بود چنين كار مهمي صورت گرفت حتي سال بعد دولت پيشنهاد داد مهلت زماني بودجه تغيير يابد و يك ماه به عقب كشيده شود يعني از 5 دي به 5 آذر تغيير كند كه با نظر مجلس چنين كاري صورت گرفت و تقويم مهلت زماني ارائه بودجه در قانون اصلاح شد و به 5 آذر تغيير يافت و از سال اصلاح دولت هر سال بودجه را در راس موعد مقرر به مجلس ارائه ميداد و هيچ تاخيري نداشت. مثل الان نبود كه در شرايط صلح، نبرد و جنگ و وفور درآمد دولت نميتواند لايحه را ببندد و همه را با خير ارائه كرده است. سازمان برنامه مقتدر توانست در دوره جنگ كار بودجه را با قدرت و بدون هيچگونه تاخيري پيش ببرد. علاوه بر بودجه لايحه اول، برنامه توسعه هم براي دوره 62 تا 67 تهيه و به مجلس ارائه گشت گرچه اين لايحه از سوي نمايندگان تصويب نشد اما پايه برنامه اول توسعه براي سالهاي 67 تا 71 شد. بنابراين در آن دوران براي توسعه ميانمدت كشور نيز سازمان توانست فكر كند و اين اقدام كمي نيست. چنين دستاوردهايي ثمره احيا سازمان برنامه با نظر شهيدان رجايي و باهنر بود. اصلا ايدهاي براي انحلال سازمان برنامه مطرح نبود بلكه صحبت بر سر اصلاح بود كه براي همه دستگاهها وجود داشت و محدود به آن زمان هم نميشود. به روز بودن دستگاهها امروز هم موضوعيت دارد. اما كار درستي نيست كسي كه سازمان برنامه را منحل كرده براي توجيه كاري كه انجام داده كه از نظر من غلط بود ايده آن را به ذهن شهيد رجايي كه اكنون در قيد حيات اين دنيا نيست بچسباند. شهيد رجايي هماكنون در ميان ما حضور ندارد كه از خود دفاع كند بنابراين صحيح نيست كار نپخته و كمعمقي را كه حاصلش امروز مشاهده ميشود به ايشان نسبت داد. حاصل انحلال سازمان برنامه امروز چيست؟ فقط يك مورد آن اين است كه امروز يعني در ماه دوم سال بودجه سال 88 كه سال جاري به حساب ميآيد بلاتكليف است و هنوز بودجه نداريم. بر چه اساسي ميگوييد؟ خود دولت اعلام كرده آقاي برقعي معاون برنامهريزي را با اختيار تام مسوول رفع كسري بودجه كرده است. در ماه دوم سال اعلام شده بودجه، 8 هزار و 500 ميليارد تومان كسري دارد در حالي كه من معتقدم كسري بيشتر از اين حرفهاست. در اول سال بودجه تكليف مشخصي ندارد اين نتيجه چهa سياستي است غير از انحلال سازمان ميتوان به گونهاي ديگر آن را ترجمه كرد. به همين دليل تاكيد ميكنم براي توجيه اين كار كمعمق، مطالعه نشده و به واسطه تصميمگيري فردي نبايد از شهيد رجايي هزينه كرد چنين رفتاري به لحاظ تاريخي، علمي و اخلاق سياسي كار درستي نيست. من تقريبا مطمئن هستم آقاي احمدينژاد چنين حرفي را نزده اما اگر چنين سخني را گفته است حرف دقيقي نيست. اميدواريم در دولت آينده شرايطي فراهم شود كه ما صاحب يك سازمان فكور، داراي توان كارشناسي و قوي براي برنامهريزي و بودجه مملكت داشته باشيم. ايدهآل به چه شكلي است؟ ايدهآل هميشه آن بوده كه بخشهاي مربوطه به بودجه عمومي دولت تحت لواي يك سازمان باشد يعني ماليات به گمرك، خزانه، بودجه عمومي، بودجه شركتهاي دولتي و جمعداري اموال دولت تحت نظر يك سازمان با هر عنواني باشد. اين سازمان مسووليت مالي دولت را در اختيار دارد. مثل الان نباشد كه ماليات در يك وزارتخانه باشد بودجه در يك سازمان ديگر. چنين ايراداتي وجود داشته اما راهحل آن انحلال سازمان برنامه نبود. بلكه بايد با اصلاح روندها يك وزارت خزانهداري در كنار سازمان برنامه شكل ميگرفت. سياستمالي و بودجهاي در يك جا باشد، سياستهاي پولي در بانك مركزي تنظيم شود و آنچه كه شامل سرمايهگذاري، بيمه، حسابرسي و بازار سرمايه است در زمره سياستهاي اقتصادي قرار گيرد در تمام دنيا اينگونه است. يعني بايد سه سياست مستقل اما مكمل هم باشند. منظور از استقلال چيست؟ منظور از استقلال اين است كه يكي بر ديگري تسلط نداشته باشد، اگر ميگوييم بانك مركزي مستقل باشد به اين معناست كه سياستهاي مالي بر سياستهاي پولي تسلط نداشته باشد بهگونهاي كه كسري بودجه دولت را از طريق بانكها تامين كنيم يا بانكها موظف به برآورده شدن برخي وعدههاي دولت شوند. بنابراين استقلال به معناي حركت براساس اصول علمي است. اين سه نهاد بايد مكمل هم نيز باشند يعني بيگانه با هم نباشند بلكه در تعامل باشند مثل دو فورواردي كه در يك بازي فوتبال براي رسيدن به گل يك و دو ميكنند، سياستهاي پولي، مالي و اقتصادي هم بايد اينگونه باشند مثل باقري، دايي و عزيزي كه با پاس به هم به استراليا گل زدند. اين روش ميتواند ما را از دستگاهي كه متولي بودجه مملكت باشد برخوردار كند. روش دولت نهم اينگونه نشان داده ميشود؟ در روش اين دولت سازمان منحل شد و اكنون واحدي را كه معاونت نام آن گذاشتهاند با چالشهاي جدي روبهرو است. توان كارشناسي اين معاونت تحليل رفته است، بسياري از كارشناسان آن پراكنده شدهاند بهطوري كه سازمان انسجام كارشناسي خود را از دست داده است. سازمان دچار روزمرگي شده است و كارشناساني هم كه ماندهاند برايشان كسي رسالت فكر كردن قائل نيست و به آنان فرصت داده نميشود فكر كنند. چنين كاري در نهايت به ضرر مملكت است. برگردم به بحث تاريخي، آيا آقاي رجايي نگاه سازمان را غير ديني ميدانست و به دنبال آن بود كه سازمان را بر پايه انديشه ديني مجددا پيريزي كند؟ وقتي مردم انقلاب كردند و جمهوري اسلامي جايگزين نظام شاهنشاهي شد بهطور طبيعي انتظار اين بود كه در همه دستگاهها نه فقط سازمان برنامه ارزشهاي انقلاب حاكم شود و توسعه با يك مبناي ارزشي ناشي از انقلاب همراه باشد و هماكنون اين مساله جاري است و تمام مسوولان بهدنبال ايجاد يك نظام اقتصادي منبعث از اصول انقلاب و اسلام هستند اما براي شفاف شدن، بحث بايد منظور از ارزشهاي اسلامي تعريف شود. يكي از مباني ارزشهاي اسلامي عقل، علم و صداقت است اين سه عنصر اساس ثابت ارزشهاي اسلامي را تشكيل ميدهند. نميتوان در انجام رفتاري بر مبناي عقل، علم و صداقت عمل نكرد بعد ادعاي آن را داشت كه اسلامي و ديني عمل شده است. اگر اين بيان منظور شما از ارزش ديني است پاسخ مثبت است. بله آقاي رجايي، باهنر و مهندس موسوي بهدنبال آن بودند كه در ابتداي انقلاب با در نظر گرفتن اين سه عنصر ارزشهاي اسلامي را پياده كنند اما اگر كسي در انجام كاري عقل، علم و صداقت را كنار گذاشت خلاف ارزشهاي اسلامي عمل كرده است. آيا به واسطه اينكه سازمان را آمريكاييها پايهريزي كرده بودند آقاي رجايي معتقد بود سازمان آمريكايي است؟ تا آنجا كه خود من ديدم چنين چيزي نبود. سازمان برنامه كه اصلا آمريكايي نبود بلكه برنامهها و بودجههاي كشور را مينوشت. البته طبيعي بود كه در دوره قبل از انقلاب و سپس اين سازمان بايستي خود را با ارزشهاي شاهنشاهي هماهنگ ميكرد اما اگر تاريخ اين سازمان دقيق مطالعه شود خواهيد ديد كه در همان دوره برخي رئيسان سازمان كه استقلال عمل داشتند چشم بسته تابع سياستهاي محمدرضا شاه نبودند و به همين دليل البته خيلي زود بركنار شدند. اتفاقا سازمان برنامه در برخي مقاطع جلو شاه ميايستاد و تا جايي كه ميتوانست جلو بلندپروازيها را ميگرفت اما طبيعي بود كه در آن ساختار بايد از سياستهاي كلي تبعيت كند. سياستهاي كلي ايراد داشت چه ارتباطي به سازمان برنامه دارد. منظور اين است كه چون سازمان را آمريكاييها پايهگذاري كردند تفكر آمريكايي دارد؟ آمريكاييها خيلي چيزها را پايهگذاري كردند بايد از آن استفاده نشود موبايل و اينترنت هم اختراع آنهاست بايد كنار بگذاريم. فاكس براي اولينبار در ارتش آمريكا مورد استفاده قرار گرفت چون آنها ساختهاند نبايد از آن بهره ببريم. سازمان يك نهاد برنامهاي است فرق دارد؟ فرقي ندارد يك طرف بحث ابزار و ظرف قرار دارد طرف ديگر بحث محتوا. اگر ايده ايجاد ظرفي براي اينكه بتواند براي مملكت فكر كند و در جهت عملياتي شدن آن برنامهريزي شود از طرف مستشاران آمريكايي ارائه شد نميتوان گفت چون آنها ارائه كردهاند بايد حذف شود بلكه بايد محتوا را اصلاح كرد. نهاد ابزار و ظرف است محتوايي كه ما توليد ميكنيم مهم است. اگر خودمان امكان بهتري داريم بسيار خوب است كه آن را جايگزين كنيم اما وقتي چنين چيزي وجود ندارد صحيح نيست در غياب آن ظرفي را كه از گذشته به دست ما رسيده بشكنيم. چنين رفتاري مثل اين است كه چشم خود را روي خدمات موبايل و اينترنت به دليل آمريكايي بودن آن ببنديم و از آن استفاده نكنيم. بعد از بازگشايي مجدد سازمان آقاي رجايي در جلسات چگونه با سازمان برخورد ميكرد؟ در دوره محدود خدمتگزاري ايشان و در جلساتي كه ما خدمت ايشان بوديم با قاطعيت از سازمان حمايت ميكرد. اصرار داشت كار تهيه بودجه دقيق انجام شود و به ما تضمين داد كه حمايت قاطع خواهد كرد. در نتيجه حمايتهاي ايشان بودجه كه در سال 59 و در آن شرايط بودجه به صورت 2 دوازدهم نوشته وقتي سازمان موفق شد بودجه اضطراري سال 59 را نيز بنويسد بودجهاي كه پيشبيني كرده بود اگر شرايط سخت شد چگونه بايد با چالشها مقابله كرد جالب آنكه تشويقكنندگان اصلي چنين كاري شهيدان رجايي و باهنر بودند اگر تشويق آنها نبود نهتنها بودجه اضطراري تدوين نميشد بلكه بودجه 2 دوازدهم هم تبديل به سال نميشد اما حمايتهاي آن دو بزرگوار اين دو دستاورد را رقم زد. جالب است بدانيد كه شهيد رجايي بيشترين التفات را به نظرهاي سازمان داشت براي كارشناسان سازمان ارزش قائل ميشد و حرف آنان را با دقت گوش ميكرد. به همين دليل من آن بزرگوار را از داشتن نگاهي منفي به سازمان برنامه مبرا ميدانم. شما در لابهلاي سخنان خود اشاره كرديد بحث انحلال سازمان برنامه ريشه تاريخي ندارد و مدنظر شهيد رجايي نبوده از منظر كارشناسي هم چنين رفتاري را رد كرديد و به زيان توسعه عنوان كرديد اما در دولتي اين كارها صورت گرفته كه شما براي مدتي قائممقام وزير اقتصاد بوديد و براي مدتي هم رئيسكل بانك مركزي. ميشود بگوييد نظريهپرداز اقتصادي اين دولت كيست كه چنين تصميمهايي براساس آن صادر ميشود؟ نميدانم!
دیدگاه تان را بنویسید