سياست اخلاقگرا
دکتر محمدباقر قاليباف
سالروز ارتحال بنيانگذار انقلاب اسلامي حضرت امام خميني(ره)، يكي از تلخترين روزها در ذائقه، جان و فكر مردم شريف ايران و همه آزادگان جهان است بيشك بايد بيش از هر زمان ديگري ياد و خاطره امام، شهدا و فرزندان امام عظيمالشأن آيتالله شهيد سيدمصطفي و مرحوم حاج سيداحمد آقا و همه كساني را كه دلشان براي امام و انقلاب ميتپيد و امروز در ميان ما نيستند، گرامي بداريم. در آستانه انتخابات رياستجمهوري بر آن شدم به بهانه اين رخداد بزرگ ضمن دعوت از تمامي آحاد مردم شريف ايران براي حضور در صحنه، نكاتي پيرامون اخلاق و سياست را يادآوري كنم. ارزشهاي اخلاقي در حيات فردي و جمعي بشر نقش بسزا و مهمي برعهده دارند. بنيادي بودن اخلاق در حيات بشر بهگونهاي است كه تأثير آنرا ميتوان در همه حوزهها و بهويژه ساحت سياست بهعينه مشاهده كرد. ارزشهاي اخلاقي و رعايت آنها در حيات سياسي موجبات تفاهم، تساهل، تعامل، احترام به حقوق ديگران و... خواهد شد و از طرف ديگر بيتوجهي به ارزشها و هنجارهاي اخلاقي در عرصه سياسي باعث ايجاد و رشد استثمار، خودبنيادي، فرصتطلبي، از بين رفتن حقوق و آزاديهاي فردي و جمعي و... ميشود. نوع تلقيها از ارتباط ميان سياست و ارزشها و آرمانها، تأثيري مستقيم روي انديشه و عملكرد سياسي ما خواهد داشت و ازاينرو هر رويكردي نسبت به اخلاق، بايدها و نبايدهاي آن و اعتقاد به رعايت كردن يا رعايت نكردن آنها داشته باشيم، روي انديشه و عمل سياسي ما تأثير مستقيم دارد. در طول تاريخ، اين پيوند و رابطه همواره دستخوش دگرگونيها و ديدگاههاي گوناگوني بوده است. گاهي در پيوند ميان اين دو، سياست دست بالاتر را پيدا كرده و اخلاق به ابزاري در دست آن تبديل ميشود و گاهي نيز برعكس، اخلاق هدف و آرمان اصلي بوده و سياست خود را ملزم به رعايت و اعمال هنجارها و چارچوبهاي اخلاقي ديده است. پيوند و رابطه از نوع اول همواره بهعنوان نمونهاي از سياستورزي و حكمراني نامشروع و نادرست مورد نكوهش و رد و طعن انديشمندان و نخبگان بوده است. چنين رابطهاي هم اخلاق را از درون تهي ساخته و آنرا از ساختارهاي گوناگون جامعه حذف ميكند و هم سياست را به ورطه ابتذال، خشونت و استبداد ميكشاند، اما رابطه نوع دوم يعني «اخلاقمداري سياسي» يا «سياست اخلاقي» همواره بهعنوان مصداق بارز حكومت مشروع و صحيح، مورد تأكيد و توجه بوده است و تمام تلاش نخبگان و انديشمندان ايجاد چنين پيوندي براي بهوجود آمدن جامعه و حكومتي آرماني بوده است. برتري اخلاق و ارزشها و هنجارهاي راستين انساني نسبت به ساير مقولهها جايگاه ويژه و برتري را در اديان آسماني و بهخصوص دين مبين اسلام از آن خود كرده است. پيامبر بزرگ اسلام مهمترين رسالت خود را تكريم «اخلاق و فضايل انساني» ميداند. درحقيقت اخلاق محوريترين مقولهاي است كه ساير شئون اجتماعي و سياسي اسلام را به حول خود معنا و مفهوم ميبخشد. از ديدگاه اسلام «سياست و حكومت فاضله» جز از مجراي اخلاق و ارزشهاي اسلامي امكانپذير نيست و البته مهمترين وظيفه چنين حكومتي نيز بازتوليد هنجارهاي الهي و اسلامي در جامعه است. انقلاب اسلامي نيز كه الهام گرفته از احكام و آرمانهاي ناب اسلامي است خود به محوريت اخلاق شكل گرفت و ازاينرو مأموريت اصلي خود را ايجاد و گسترش اخلاقيات در تمامي سطوح و شئون جامعه ميداند. حضرت امام خميني(ره) بنيانگذار انقلاب اسلامي از آغاز درصدد نهادينه كردن اخلاقگرايي بهخصوص در عرصه سياسي جامعه بوده است و ازاينرو ايجاد نظام مردمسالاري ديني گامي مهم و حياتي در جهت اخلاقي كردن سياست و جامعه بهشمار ميرود. نظام مردمسالاري ديني جمهوري اسلامي ايران با حفظ و ترفيع كرامت انساني بهعنوان يكي از اركان اصلي نظام اسلامي، مهمترين زمينه تبلور آرمانها و اخلاقيات اسلامي و انساني است. سياست اخلاقگرا وجه سازنده و ساختاري نظام مردمسالار ديني بهشمار ميرود و ازاينرو علاوه بر آنكه محور برنامهها و عملكرد اين نظام است، خود آرمان و هدف متعالي آن نيز محسوب ميشود. درحقيقت اهتمام بهمقوله سياست اخلاقي هم شيوه نيل به آرمانهاي بلند نظام اسلامي محسوب ميشود و هم نيل به كمال مطلوب سياست اخلاقمحور، كه خود يكي از آرمانهاي متعالي نظام اسلامي است. يكي از مهمترين عرصههاي سياستورزي كه نوع مواجهه سياستورزان با اخلاق را بيش از ساير عرصهها نشان ميدهد، عرصه «رقابت و مبارزه بر سر كسب قدرت سياسي» و كنترل و دستيابي بر مصادر حكومتي است. اين عرصه بهدليل حساسيت و ويژگيهاي خاص خود همواره آسيبپذيرترين عرصه در مواجهه با اخلاق سياسي بوده و ازاينرو نيازمند گسترش و اعمال اخلاقيات سياسي در بالاترين سطح خود در اين عرصه هستيم. در اين عرصه نحوه و شيوه مواجهه ما با رقيبان و نيز ابزارهاي بهكار گرفته شده از طرف ما در اين مواجهه به بهترين نحو نشانگر ميزان تعهد و پايبندي ما به اصول و ارزشهاي اخلاقي در عرصه سياستورزي است كه البته اين خود ريشه در نگرشها و ديدگاههاي كلي ما نسبت به انسان و كل جهان هستي دارد. در يك عرصه رقابتي سالم، سياستورزي اخلاقمدار حكم ميكند كه همواره حقوق متقابل رقيبان را مدنظر داشته و با رد و نفي هر نوع تهمت و دروغپراكني و ترور شخصيت، احترام به موقعيت فردي و اجتماعي افراد را سرلوحه خويش قرار دهيم. فرد و گروهي كه در عرصه كنش سياسي خود را مقيد به رعايت اخلاق سياسي نميبيند به بهترين نحو به جامعه و افكار عمومي نشان ميدهد كه براي ارزشها و هنجارهاي اصيل و راستين انقلاب و نظام هيچگونه اهميت و جايگاهي قائل نيست. چنين فرد و گروهي با اعمال اين روشهاي تخريبگرايانه و ضداخلاقي به مردم در جامعه پيام ميدهد كه به هيچ عنوان از شايستگي آن، كه مورد اعتماد مردم قرار گرفته و به مصادر حكومتي تكيه زند برخوردار نيست. تجربه سالهاي گذشته و ادوار مختلف انقلاب صحت اين قضيه را نشان داده و بر همگان آشكار ساخته كه افكار عمومي بهخوبي از ماهيت جريانها و افراد فرافكن و تخريبگر و هنجارستيز آگاهي داشته و همواره اين گروهها و افراد را مورد خشم و شعور انقلابي خويش قرار داده و آنها را در عرصه سياسي جامعه منزوي ساخته است. در فضايي آكنده از صداقت، افراد، گروهها و مسئولان خود را متعهد به انجام و رعايت اموري ميدانند كه بر زبان جاري ساختهاند. در چنين وضعيتي امكان انتخاب واقعي و آگاهانه از سوي مردم نيز بيشتر فراهم خواهد شد، زيرا افراد و گروهها صرفا بر مبناي تواناييهاي واقعي خود به بيان مسائل و ارائه راهحل خواهند پرداخت و از دادن وعدههاي توخالي و عاري از حقيقت خودداري ميكنند. براي ايجاد فضاي سالم سياسي و نيز حركت در مسير پيشرفت و ترقي، همه كنشگران عرصه سياسي بايد خود را متعهد به حرفها و وعدههاي خود بدانند كه در اين صورت يا از دادن وعدههايي كه قادر به عمل كردن به آن نيستند، خودداري ميكنند و يا اينكه با تمام توان در عمل به وعدههاي خود ميكوشند. همه بايد توجه داشته باشيم كه براي حذف رقيبان و غلبه بر ايشان اصول و ارزشهاي بزرگ انساني و اسلامي را قرباني و نابود نسازيم. اگر ما با استفاده از راه و روشهاي غيراخلاقي رقيب خود را شكست داده و رسوا كنيم بازنده اصلي خود ما خواهيم بود. چنانكه اميرالمؤمنين عليبن ابيطالب(ع) ميفرمايد: «الغالب بالشر مغلوب» (نهجالبلاغه، كلمات قصار)، يعني كسي كه از راه شر به پيروزي دست يابد درحقيقت مغلوب است. در نظام مقدس جمهوري اسلامي بهعنوان تنها نظام مردمسالار ديني در جهان، كارگزاران و مسئولان امور بايد داراي بالاترين ميزان از معيارهاي والاي اخلاق اسلامي باشند. تنها در اين صورت است كه ميتوان انتظار داشت ايشان در حوزههاي اجرايي و مديريتي نيز عدالت اخلاقي را رعايت كنند. «كارگزاران نظام الگوها و نشانههاي نظام هستند» و ازاينرو بيش از ديگران بايد ملزم به رعايت اصول اخلاقي باشند. شهيد مظلوم آيتالله بهشتي از بزرگاني است كه به الگوسازي اعتقاد و تأكيد شديد و مستمر داشتند و آنرا نياز دائمي و بسيار مهم انقلاب و نظام جمهوري اسلامي ايران ميدانستند. شهيد بهشتي تأكيد داشتند: «حكومت نمونه اسلامي آن حكومتي است كه حكومتكنندگان آن، تشنه قدرت نباشند و ما روي اين اصل تكيه فراوان داريم... بزرگترين علت موفقيت انساني كه ميخواهد كمك كار انسانهاي ديگر در خودسازي باشد، اين است كه خود اين انسان، الگويي باشد برخوردار از كمالاتي كه دوست دارد ديگران بهدست آورند.» (ارزشها در نگاه شهيد بهشتي، ص 114). ايشان در جاي ديگر گفتهاند: «بگذاريد رفاقتها، بگذاريد رابطهها، هرگز نتوانند صداقتها و ضابطهها را بهخطر بيندازند، زيرا كه عدالت اجتماعي، عدالت اخلاقي، عدالت اقتصادي، عدالت معنوي در جامعه تنها و تنها براساس حاكميت ضابطهها و صداقتها بهوجود ميآيد و نه براساس رفاقتها و رودربايستيها؛ رفاقتها و رودربايستيهايي كه منحرف باشند از معيار صداقتها و ضابطهها و ارزشهاي پذيرفته شده اسلام. اينها براي جمهوري اسلامي ما، خطر و خطرآفرين هستند و بايد از صحنه مسئوليتهاي جامعه ما به كنار روند.» (مجله عروهالوثقي، شماره 98، ص 37 و 38). در خاتمه از تمامي سياستمداران ميخواهم با بهرهگيري از فرايند «اخلاق»، رويكردي ارزشي را در صحنه سياسي ايران بهويژه انتخابات رياستجمهوري داشته باشند و همچنين باز تأكيد دارم كه حضور آحاد مردم در صحنه انتخابات ميتواند بستري براي پيشرفت و تعالي كشور در داخل و نظام بينالملل باشد.
دیدگاه تان را بنویسید