امام عارفان
گفت و گو با دكتر هادي وكيلي مدرس حوزه و دانشگاه از جمله مهمترين ابعاد شخصيتي امام راحل، بعد عرفاني ايشان است. امام راحل عرفان اسلامي را از جمله منابع مهم و كارآمد فكري ميدانستند و خود نيز همچون يك صاحبنظر در عرصه عرفاننظري ظاهر شدند. پس از رحلت امام، تحقيقات بسياري با محوريت شناخت نظريات عرفاني ايشان از سوي استادان حوزه و دانشگاه انجام گرفته است و دكتر هادي وكيلي از جمله اين محققان است. دكتر وكيلي، داراي تحصيلات عالي حوزوي و دكتراي عرفان اسلامي از دانشگاه، استاد حوزه و دانشگاه و عضو هيات علمي پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي است. آنچه ميخوانيد مشروح مصاحبه جامجم با ايشان است. امام در عرفان نظري بيشتر متاثر از كدام يك از عرفاي اسلامي است؟ به طور كلي امام خميني(رض) را از جمله شارحان و مفسران انديشه ابن عربي و جزو پيروان مكتب اكبري ميتوان به شمار آورد. اكثر آثار و مكتوبات عرفاني امام از جمله مصباحالهدايه و شرح دعاي سحر و تعليقات نفيس ايشان بر شرح فصوص قيصري بر اين مطلب گواهي ميدهند. البته اين آثار علاوه بر اينكه مبين تسلط كامل ايشان بر مباني عرفان اكبري است، نيز نشاندهنده استقلال راي وي در مباني و مسائل گوناگون عرفان نظري اسلامي است. بنابراين، امام را نبايد يكسره سرسپرده اين مكتب و تابع صرف و مقلّد محض ابن عربي و اتباع و شاگردان او دانست، زيرا امام در بسياري از مباحث عرفان نظري و عملي داراي تحقيقات و نوآوريهاي شگفتانگيز و ابداعات فكري خاص خود است. وي همچنين هرجا لازم ديده با استفاده از احاديث صحيح شيعي و نصوص اهلبيت به تقرير مباني و مسائل عرفاني پرداخته و به اين ترتيب به بازخواني مباحث سنتي عرفاني اقدام نموده است. در اين ميان، تاثر ايشان از مرحوم عارف كامل آيتالله شاهآبادي بويژه در تعليقات و ديگر آثار عرفاني، مويد تاثير عميق سنت تفكر شيعي بر ايشان به شمار ميآيد. گفتني است كه حضرت امام در سنين حدود 27 سالگي آثار كلاسيك عرفاني مانند شرح فصوص قيصري و مصباحالانس فناري را از محضر پرفيض آيتالله شاهآبادي به درس آموخته و پس از آن به نوشتن تعليقات خويش بر اين دو اثر اقدام نموده است. حضرت امام در اين تعليقات وديگر آثار خود جابه جا از استاد خويش به بزرگي ياد ميكند و با نقل لطايف كلام عارف شاهآبادي و تحسين آنها، در واقع دين خويش را به نكتهسنجيهاي عارفانه اين استاد، ادا مينمايد. امام در شرح و تفسير آراء ابن عربي بيشتر متاثر از كدام يك از شارحان است؟ به اعتراف جمهور محققان و صاحبنظران، از ميان چند صد شرحي كه تاكنون بر فصوص الحكم ابن عربي نوشته شده است، شرح قيصري را به لحاظ نظم و نسق مباحث و مقدمه عالمانه و ممتِّع وي بايد از بهترين و آموزندهترين شرحهاي فصوص دانست. از همينرو همانگونه كه قبلا يادآور شديم، امام اين شرح را به تمام و كمال نزد آيتالله شاهآبادي به درس خوانده و سپس مورد تعليقهنگاري خويش قرار داده است. در اين تعليقات كه در واقع، حكمِ شرح و نقدي بر انديشههاي ابن عربي و اتباع وي را دارد، امام ضمن توضيح لطايف و ظرايف پيچيده و عميق عرفاني گاه به ايضاح و توضيح تعقيدات لفظي و معنوي متن فصوص، گاه به طرح پيشنهاداتي براي تقريري جديد از مباحث و مسائل مطروحه و گاه به نقد و خرده گيري از ديدگاههاي ابن عربي، قيصري، عارف شاهآبادي و ديگر فحول عرفان نظري پرداخته است. از اين رو طبيعي است كه امام با توجه به خصائل و اوصاف شرح قيصري، از ميان شارحان ابن عربي، ديدگاههاي قيصري را به طور خاص مطمح نظر و محل توجه قرار داده و آنها را در خور امعان و موشكافي و نقد و ارزيابي يافته است. ارزش تعليقات امام بر شرح فصوص را در مقايسه با ساير تعليقات و شرحها بر فصوص چگونه ارزيابي ميكنيد؟ سنت تعليقه نويسي و حاشيه نگاري بر متون پيچيده و پرمغز بيترديد از سنتهايي است كه هم تاريخي طولاني دارد و هم در گسترهاي وسيع از علوم و معارف اسلامي از فقه و اصول تا كلام، فلسفه و عرفان جريان داشته است. در اين سنت كه بنا به تعاليم اوليه معلمان و مدرسان همين علوم و بر مبناي توصيه مشهور عليكم بالمتون لا بالحواشي روشي است مختص به درس آموختگان و آبديدگان كورههاي دانش و معرفت، هر محققي به دلخواه و به مقتضاي اهدافي مشخص اقدام به نگارش تعليقات و حواشي خود بر آثار علمي رايج و متون كلاسيك زمان ميكند. در مجموع ميتوان اهداف گوناگوني براي تعليقهنويسي بر شمرد كه از آن جملهاند: 1- ايضاح تعقيدات لفظي و معنوي و گشودن گرههاي دلالي از متن اصلي 2- ارائه تقريري نوين و تدويني دقيقتر از مباحث اصلي متن 3- بازنمايي لطايف پنهان و تنبيهات نهفته در متن 4- ارزيابي، سنجش و نقادي ايدههاي مطرح در متن 5- نظريهپردازي و نوآوري بنيادي در مباحث و تغيير ساختار يا ريختار آنها يا تبديل آرايش وچينش مباحث و مسائل مورد بحث در متن شكي نيست كه پرداختن به همه اين اهداف و تامين حداقلي آنها در مجالي اندك و در ظرف بياني موجز، آن هم به روش تعليقهنويسي و حاشيه نگاري صرف نظر از اينكه محققانِ تعليقهنويس با پيروي از اين روش در نگارش باورها و آراء خود، عملا خويش را در حاشيه مينشانند، از صدر به ذيل ميآيند و تعليقاتشان دورتر و كمرنگتر از متن اصلي ديده ميشود كاري بس دشوار است. بخصوص هدف اخير كه خود مجالي واسع و پرداختي مستقل ميطلبد. با اين حال و با كمال شگفتي حضرت امام در تعليقات خويش بر شرح فصوص و مصباح به خوبي از عهده تامين اهداف مزبور برآمده است. نثر اين تعليقات سخته و پخته و سنجيده و در عين قليل اللفظ و كثيرالمعني بودن، لطيف، ذوقي، ابتكاري، نوآورانه و توام با روشنبيني و شهامت علمي بينظيري است و لذا هر گاه فرصت را مغتنم ديده به نقد و آسيبشناسي قيصري يا ابن عربي يا عارف شاهآبادي پرداخته و هرجا مجال يافته به طرح نكات ابتكاري و آراء اختصاصي خويش اقدام نموده است. از قضا اوج اين تعليقات را بايد در همين بخش نقادي و ابداعات نظري امام مشاهده كرد كه در حدود 80 تعليقه يعني ثلث تعليقات ايشان بر شرح فصوص قيصري را شامل ميشود. امام درتعليقات خود بر شرح فصوص و مصباح هرگاه فرصت را مغتنم ديده به نقد قيصري يا ابنعربي يا عارف شاهآبادي پرداخته و به طرح آراء اختصاصي خويش اقدام كرده است فهم و دريافت امام از عرفان ابن عربي چه مميزههايي نسبت به مفسرين ديگر از جمله قيصري دارد؟ در مجموع ميتوان به مميزههايي چند از قبيل اين موارد اشاره نمود: 1- حريت فكري به گونهاي كه بيمجامله و تعارف هر جا لازم دانسته به نكتهگيري از ابن عربي يا عارف شاهآبادي پرداخته و در عين توجه به آراء آنان و رعايت ادب و اداي كمال احترام به ايشان، اما مقام پژوهش عرفاني و منزلت تحقيق علمي را فرو نگذاشته و بالاخص تحت تاثير اعتقاد شارحان ابن عربي از جمله قيصري كه به عصمت ابن عربي قائلند، قرار نگرفته و هفوات و ترّهات آنان را بخصوص در بحثهاي مربوط به ولايت و نبوت، كشف و گوشزد نموده است. 2- رعايت روششناسي فهم و طرح مباحث كه در بسياري از مواضع امام را به ايراد نقد و اشكال بر قيصري وا ميدارد. گفتني است كه بنابر ديدگاه خاص امام كه خود آن را مطابق با ذوق احلي و مشرب اهالي عرفان ميداند، بر محققان لازم و فرض است كه پيش از طراحي ذهني و تدوين زباني مطالب و مسائل عرفاني، معارف را از واسطه فيض حق حضرت رسالت پناه و آل اطهرش اخذ كنند و آنگاه راه مكاشفه و مسير شهود را طي كنند تا به كشف نقشه تجليات حق بر قلوب سالكان و آفاق كائنان، نائل گردند وگرنه جز بحث صرف و درس حرف، نصيبشان نخواهد شد. توصيه امام در بسياري از تعليقات و آثار خويش به رعايت ادب مع الحق و مع الرسول و اهل البيت در تقارير، تعابير و تعاليم نيز در همين راستا قابل توجيه ميباشند. 3- پيوستگي و انسجام در ديدگاه كه از مميزات خاص امام است به طوري كه مجموع آراء و نظرات ايشان در همسويي با هم و مكمل يكديگر به نظر ميرسند و مباني ثابتي همواره گوشزد ميشود. احاطه امام بر اصول و فروع مباحث به گونهاي است كه در برخي موارد، بين اقوال گوناگون و ظاهرا متعارض جمع و وفاق برقرار ميكند و ميان آنها سازگاري ايجاد مينمايد. از سوي مقابل، همين توانايي باعث ميگردد كه امام را نسبت به كشف تعارضات و تناقضات ابن عربي و شارحان او كامياب و موفق بيابيم. با توجه به اينكه شما پژوهشي در تطبيق آموزههاي منطق فازي و عرفان امام خميني داشتيد، چه ويژگيهايي از عرفان امام را مطابق با آموزههاي منطق فازي ميدانيد؟ البته بحث از منطق فازي و رابطه آن با مباحث و تفكر عرفاني، فرصتي مناسب و مجالي واسع ميطلبد اما در عين حال در اينجا مايلم به اين نكته اشاره كنم كه اينجانب در مقالهاي با عنوان الهيات فازي)fuzzy theology( كه در يكي از شمارگان مجله متين به چاپ رسيد، به يكي از موارد نادر از تفكر فازي در ديدگاه امام كه به مساله تنزيه و تشبيه در الهيات توحيدي اختصاص دارد پرداختهام. ماجرا از اين قرار است كه امام در يكي از تعليقات خويش كه در فص نوحي آورده است ضمن نقد ديدگاه عارف شاهآبادي و قيصري در خصوص اين مساله به بازخواني لطايف نهفته در تعابير ابن عربي در باب تنزيه و تشبيه و درهم تنيدگي اين دو مقوله در ذهن و قلب و ضمير انبيا پرداخته و در قالب منطق فازي هرچند نه با اين نام به گره گشايي دراين باب ميپردازد. با توجه به تمايل امام در پارهاي از مواردِ آثار خويش به درنورديدن منطق ارسطويي و ترك منطق دو ارزشي و گرايش به جمع اقوال به جاي گزينش يكي يا طرح ديگري، به نظر ميرسد كه پارادايم مزبور يعني فازي انديشي ولو به صورتي ناخودآگاه در ضمير شريف معظم له حضور و تاثير داشته است. ميزان تاثير قرآن و حديث در عرفان نظري امام تا چه حد است؟ شكي نيست كه حضرت امام، ميراث دار سلف صالحِ فقيهان متشرع و فيلسوفان مفسر و متكلمان نص پژوه و در نوع خود افضل متاخرين من جميع الجهات و برخوردار از اكثر علوم و فنون ديني و مصداق آنچه خوبان همه دارند تو يك جا داري به شمار ميآيد. ايشان علاوه بر احراز مراتب فقه و زعامت و حيازت معارف فلسفي،كلامي و عرفاني از منبع وحي و نصوص نوراني و غني اهل بيت كه در يك كلام همانا ثقلين اكبر و اصغر يعني قرآن و سنت سيراب شده بل از مفسران عرفاني تراز اول عصر خود محسوب ميشوند. از اين رو آثار ايشان، مشحون از معارف قرآني و تعاليم نبوي و ولوي بوده هرجا از مطالب و معارف عرفاني را نيز شايسته و بايسته يافته با آيات و روايات معلل يا مدلل ساخته بل از آنها الهام رباني گرفته و بر ممشاي شامخ اولياي الهي دين و ائمه طاهرين مشي كرده است. بر اين بيفزاييد تتلمذ امام در محاضر اعاظمي از جمله آيت الله شاهآبادي و توجه بارز به قاضي سعيد قمي و ديگر اكابر معارف و تعاليم شيعي كه مذاق عرفاني وي را مصبوغ و مسبوق به نصوص ديني نموده است. ارتحال امام(ره) را هیچکس باور نمیکرد چقدر زود دیر شد امام را به آزمایشگاه بردند. جواب آزمایش و آندوسکوپی را که دکتر دید، گفت: «امام خونریزی معده دارد؛ دو تا زخم. بیماری داشت زود پیش میرفت. زخم بزرگ، جداره معده را نازک کرده و غدد لنفاوی کنار معده هم بزرگ شده. چارهای جز جراحی نی
دیدگاه تان را بنویسید