مقهور غرب شدهايم!
گفتگو با صادق زيبا كلام
گفتوگو با صادق زيباكلام، جذاب است و لذتبخش، چرا كه از طرح پرسشهاي چالشي استقبال ميكند و هرچه سؤالات برندهتر باشد، او با طراوت و فرح بيشتري پاسخ ميگويد. اين شايد از ثمرات حضور در متن سياست باشد، چرا كه او هم استاد علوم سياسي دانشگاه تهران است و هم حضوري فعال در سياست ايراني دارد. با اين استاد علوم سياسي و شايد بتوان گفت فعال سياسي، در باب وضعيت علوم سياسي در ايران گفتوگو كرديم؛ گفتوگويي كه در آن همكاران خود را به باد انتقاد ميگيرد. * اگر موافق باشيد بحث را از يك مبدا تئوريك خاص آغاز كنيم، همانطور كه ميدانيم بين فلسفه سياسي و علوم مصطلح سياسي تفاوت است؛ يعني «علم سياست» ذيل بحثهاي فلسفي قرار دارد. با توجه به اين ريشه فلسفي، ميتوان وضع علوم سياسي در ايران را مورد توجه قرار داد. به نظر ميآيد عدم تئوريزه شدن فلسفه سياسي مرتبط با هستيهاي اجتماعي ايران، باعث شده كه علوم سياسي در ايران هم ماهيتي آنوميك داشته باشد. شما چه نظري داريد؟ من سؤال شما را با شرح اين امر كه اساسا علوم سياسي چيست؟ پاسخ ميدهم، تا بعدا به وضعيت ايران بپردازيم. من اگر بخواهم واضح مسائل را شرح و بسط دهم، بايد ابتدا از ماهيت علوم سخن بگويم. فيالمثل ما چيزي به نام «پزشكي» به صورت مستقل نداريم. طي يك دوره 7-6 ساله بحثهايي سر كلاس درس مطرح ميشود. ممكن است من در مواجهه با شاخههاي گوناگون اين رشته، آنها را با شيمي و فيزيك مرتبط بدانم. واقع مطلب اين است كه پزشكي تشكيل شده از يكسري علوم و دانشها است و همين حكايت در مهندسي برق و... وجود دارد و آنها مجموعهاي از علوم سيالات و نور و مكانيك هستند. با اين وصف بايد بگويم علوم سياسي هم همين وضعيت را دارد و در واقع از چند حوزه مشخص تشكيل شده. يكي از اين حوزهها فلسفه سياسي است كه اصل بحث در آن اين است كه چه نوع حكومتي مطلوب است و چه كسي بهتر است حكومت كند. اين سادهترين تعريف فلسفه سياسي است. حوزه دوم، ذيل جامعهشناسي معنا مييابد كه جامعهشناسي سياسي ناميده ميشود و به ما ميگويد چگونه جامعه فيالواقع استوار ميماند. در اين شاخه توجه ميشود به نهادها و بنيادهاي قدرت سياسي. در اينجا ما ديگر وارد بحثهاي فلسفي نميشويم و درك ميكنيم كه در عمل، حكومت چگونه اعمال قدرت ميكند. حوزه سوم علوم سياسي بحثهاي متدولوژيك و معرفتشناسي است كه مسائل مختلفي در آن بحث ميشود و بالاخره در حوزه چهارم، ما براي فهم و تبيين رويدادهاي سياسي تلاش ميكنيم؛ رويدادهايي كه در طول تاريخ يك كشور رخ ميدهد. اين امر در همه جاي دنيا صادق است و بخش مهمي از دروس علوم سياسي هر كشور مرتبط با تحولات سياسي آن جامعه است. در ايران هم تا قبل از انقلاب فرهنگي همين وجه وجود داشت اما بعد از انقلاب فرهنگي دروس ديني مانند فقه سياسي و ديپلماسي نبوي(ص) و حكومت و سياست در تشيع و اسلام و... به مجموعه علوم سياسي اضافه شد. در انقلاب فرهنگي، اعتقاد بر اين امر بود كه بنياد علوم سياسي «غربي» است و از آنجا كه ما انقلاب اسلامي سامان دادهايم، نبايد علوم سياسي غرب محور در دانشگاههاي ما تدريس شود و بايد علوم سياسي اسلامي تدريس شود. اين باور، باوري قوي بود و در آن موقع خود من هم با تمام وجود اعتقاد داشتم كه مقولهاي به نام علوم سياسي اسلامي وجود دارد و بايد سرفصلهاي آن را از حوزه علميه اخذ كنيم. ولي گذشت زمان حداقل به من ثابت كرد كه چيزي به نام علوم سياسي غربي يا علوم سياسي مسيحي و يهودي و ماركسيستي و «علوم سياسي اسلامي» نميتواند وجود داشته باشد؛ علوم سياسي، علوم سياسي است، همچنان كه «فيزيك» فيزيك است. ما ميتوانيم بگوييم نظر اسلام يا فقيهان اصولي و عالم اخباري در باب مسئله حكومت و سياست و انسان چه چيزي است. اتفاقا در غرب همين وجوه سامان يافته است. ما در علوم سياسي، آن بخشي كه مربوط به فلسفه سياسي ميشود، يعني فلسفه سياسياي را كه فلاسفه شرح و بسط دادهاند؛ بررسي ميكنيم، يعني ما ميگوييم افلاطون در پاسخ به اين سؤال كه چه نوع حكومتي مطلوب است ميگويد: حكومت«فيلسوف -شاه» مطلوب است يا جان لاك كه ميگويد، انسان با مجموعهاي از حقوق طبيعي متولد ميشود و مطلوبترين حكومت، حكومتي است كه حقوق طبيعي او را لگدمال نكند. ما در غرب«فلسفه سياسي غربي» نداريم بلكه در غرب، ماركس و هابز و ماكياولي و جان استوارت ميل داريم. در غرب ميگويند نظر ماركس يا لاك يا... در باب حكومت اين است يا اين نيست؛ در اين صورت ما ميتوانيم در مورد آراء شهيد مطهري و شهيدصدر و علامه نائيني و مرحوم شيخ فضلالله نوري بحث كنيم. * شما در ميزگردي با خانم دكتر اعواني، گفته بوديد كه كار ما در ايران اين شده است كه طوطيوار از آراء هابرماس و ماركس سخن بگوييم. عطف به همين سخن شما و همين مسائلي كه طرح كرديد، پرسش ما مشخصا اين است كه پيش فرض فلسفي و معرفتي علوم سياسياي كه شما از آن سخن ميگوييد، چيست؟ بسيار خوب، سر بحث اصلي خودمان ميرويم! من پرسش شما را كاملتر طرح ميكنم «وضعيت علوم سياسي در ايران طي سال 2009 چگونه است؟» پاسخ من خلاصه و صريح اين است: «علوم سياسي در ايران فوقالعاده عقب مانده است.» براين اساس، اولين پرسش اين است كه به شدت عقبمانده بودن علوم سياسي در ايران بايد ملاك و معيارهايي داشته باشد و آن ملاكها چيست؟ من در اين باب به تفصيل سخن خواهم گفت. البته شايد اگر شما همين سؤال را با يك استاد ديگر در همين دانشكده علوم سياسي دانشگاه تهران طرح كنيد به شما بگويد آقاي دكتر زيبا كلام طبق معمول حرف مفت زدهاند و علوم سياسي در ايران فوقالعاده پيشرفته است! بنابراين من استدلالها و براهين خود را طرح ميكنم؛ اول آنكه من معتقدم «علم، در ايران بنا به دلايل تاريخي عقب مانده است؛ علم به معناي شعب معرفتي مشخص. * يعني چه علم طبيعي و چه علم انساني؟ بله، «علم» در معناي دقيق ساينس در ايران عقب مانده است. بهرغم تمام دسته گلهايي كه ما براي خود ميفرستيم، «علم» در ايران نميتواند فراتر از بنيادها و حدو حدودهاي ديگر جامعه ايران باشد؛ يعني حد علم در ايران با حد اقتصاد و توليد و حد مسائل ايران همخواني دارد. اين امر را شما در عقبماندگي توليدات صنعتي ايران هم ميبينيد اما براي تحليل وضعيت علومسياسي بايد به سراغ علومانساني عام برويم. البته من معتقدم نميشود جامعهاي در طب و پزشكي و مهندسي پيش رفته باشد اما در حوزه علوم انساني عقب مانده باشد. براي اينكه علوم شاخهها و ميوههاي يك تنه كلي هستند، هيچ ترديدي ندارم كه ما به همان وجهي كه از ديگر كشورها در مورد علوم طبيعي عقب هستيم، در علوم انساني هم همين وضعيت را داريم با اين تفاوت كه عقبماندگي در علوم كاربردي را ميشود رصد كرد و اندازه گرفت، اما در علوم انساني اين امر امكان ندارد. * به طور مشخص فارغ از اين سطح نازل علم كه بر آن تاكيد داريد، من پرسشم اين است كه شما چه دليل معرفتياي را براي اين عقبماندگي مطرح ميكنيد؟ عنقريب خواهم گفت. در حوزه علوم انساني و از جمله علوم سياسي، نديدن عقبماندگي دليل بر عدم آن نيست. من در اين باب چند شاخصه ارائه خواهم داد تا زواياي اين امر براي شما مكشوف شود. ما در دنيا يك سري فصلنامههاي معتبر بينالمللي داريم... . * همان ISI معروف را ميگوييد؟ حالا شما از اين لغت صرفنظر كن چرا كه قضيه «سياسي» ميشود! ما يك سري فصلنامه داريم كه اگر كسي حرف نويني را در فلسفه سياسي و تحولات گذشته داشته باشد و اگر نسبت به يك موضوعي كه قبلا وجود داشته، سخن نويي را مطرح كرده باشد ميتواند در آنها مطرح كند. سؤال من از شما اين است، شما فكر ميكنيد ما ظرف 70سال گذشته يعني از 1313 كه دانشگاه داشتهايم، از اساتيد علوم سياسي دانشگاههاي ايران چند مقاله در اين ژورنالها به چاپ رسيده است؟ * اطلاع دقيقي ندارم، شما رقمي را ميتوانيد ذكر كنيد؟ من اگر به شما بگويم نزديك به صفر، ممكن است حرف مرا باور نكنيد. اين امر فقط در علوم سياسي نبوده است. در علوم تربيتي و تاريخ و جامعهشناسي هم وضع همين است. بنابراين من شاخ در نميآورم وقتي كه به اين حقيقت پيميبرم كه ما توليد نظريه در علوم سياسي نداريم چرا كه از حال و روز علم در ايران تا حدي مطلعم. * يعني نظريهپردازي در علومانساني ما تعطيل است؟ از اين بالاتر، ما نه تنها در اين 70-60 سال كه دانشگاه داشتهايم، نتوانستهايم نظريهپردازي داشته باشيم، بلكه حتي در مورد تحولات جامعه خودمان هم حرفي ارائه نكردهايم. ببينيد، در اين كشور اتفاقي افتاد به نام انقلاب اسلامي. اين انقلاب در حبشه يا گينه بيسائو كه رخ نداده در همين ايران حادث شده است. شما جستوجو كنيد كه جامعهشناسان ما و اساتيد علوم سياسي چند اثر قابل قبول در اين باب نوشتهاند. من در دانشگاه تهران، انقلاب اسلامي را تدريس ميكنم و شرمنده شما هستم كه ميگويم، منابعي كه من به دانشجويان معرفي ميكنم، آثار متفكران خارجياي است كه ما آنها را ترجمه كردهايم. آثاري از آبراهاميان و نيكيكدي و... . به همان دليلي كه توليدات علمي و تحقيقات ما در علوم سياسي هرگز در حد و اندازهاي نيستند كه در ژورنالهاي بينالمللي چاپ شوند، به همان دليل، آثاري كه در باب انقلاب اسلامي در 30 سال اخير چاپ شده است در حدي نيست كه به دانشجويان بگويم از آن به عنوان منبع درسي استفاده كنند. وقتي كه اساتيد علوم انساني تا اين حد راجع به تحولات كشور خودمان عقيم و نازا هستند چه توقعي داريد، راجع به تحولات عراق و پاكستان و... كار كرده باشند. اين يك ضعف بنيادي علمي است. * بسيار خوب، اين «بنياد علمي» از كجا پديد ميآيد؟ پرسش من از آغاز اين گفتوگو بر همين امر استوار است. من عرض كردم در ابتداي صحبت كه علم در ايران عقب مانده است. * من فراتر از اين امر مدنظرم است. فيالمثل اگر آلن تورن در باب انقلابها از «اصل تاميت» سخن ميگويد، همان را معلم جامعهشناسي انقلاب ما هم ميگويد. يا مسئله «ترميدور» كه ميگويند انقلابها دچار آن ميشوند را اساتيد ما گرتهبردارانه اخذ ميكنند و بعد از دانشجو ميخواهند در انقلاب اسلامي در پي دوران فروكش كردن شور انقلابي باشند. سؤال من اين است كه... من الان خدمت شما عرض ميكنم. شما مرز علت و معلول را مخدوش ميكنيد. يكي از دلايل اساسي كه باعث ضعف علوم انساني در ايران است آثار و منابع ماست كه يا ترجمه شدهاند يا تاليف هستند. اكنون يكي از مصيبتهاي ما منابع فارسي علوم سياسي است. دانشجويان سال اول و دوم علوم سياسي مشكل عظيمي را براي فهم اين منابع دارند، براي اينكه اين «انشاها» را كه همكاران من نوشتهاند، خودشان هم ترديد دارم كه فهميدهاند چه نوشتهاند! كسي كه انگليسي ميداند وقتي يك پاراگراف متن تخصصي علوم سياسي را ميخواند، كاملا معني گزارهها را ميفهمد. ولي ممكن است فهم نكند كه قضيه از چه قرار است. حال تصور كنيد كه مثلا من وقتي متني ترجمه ميكنم، در حالي كه معني گزارهها را ميدانم، ولي نفهميدهام نويسنده منظورش چيست. من همان را تحتاللفظي ترجمه ميكنم و تحويل دانشجو ميدهم. «مترجمين پولي» كه به كنار! به نظر شما آنان معني متن را فهم كردهاند؟ آن وقت دانشجوي نگونبخت ما بايد اينها را بخواند. نتيجه منطقي اين است كه دانشجو متن را «حفظ» ميكند، امتحان ميدهد، ليسانس ميگيرد، يك سري معدود هم فوق ليسانس ميگيرند و عده معدودتري هم دكترا ميگيرند و استاد ميشوند! * من هنوز جواب اين پرسش بنياديام را نگرفتهام. من سؤالم اين است كه غرب افلاطون، ارسطو، پوپر و هيدگر دارد، من ايراني هم ملاصدرا، خواجه نصير، سهروردي و... دارم كه در فلسفه سياسي هم سخن دارند حال دانشمندان علوم سياسي ايران تا به حال مراجعهاي به آنها داشتهاند؟ بعد از انقلاب بودهاند كساني كه به اين بزرگان رجوع كردهاند اما يك اشكال اساسي وجود دارد و آن اين است كه ما در علوم سياسي، مقهور غرب شدهايم و به همين دليل خودمان نتوانستهايم فكر كنيم و شهامت انديشيدن نداشتهايم. برجستهترين اساتيد علوم سياسي ما تمام هنرشان اين است كه «مترجم» اند و فرق صادق زيبا كلام كه خيلي معروف است اين بوده كه بگويد هابرماس، لاكاتوش، پوپر و... چه گفتهاند. در اين ميان حساب آنهايي كه نفهميدهاند كه قضايا چيست و تحتاللفظي ترجمه كردهاند به كنار. در غرب، ما ماركسشناس و هابرماسشناس و جان لاك شناس داريم، يعني در حقيقت استاد علوم سياسي مانند طلبههاي حوزه علميه قم كه ميروند راجع به آشيخ مرتضي انصاري سالها مطالعه ميكنند و بر آثار آنها «حاشيه» ميزنند، ميرود راجع افلاطون آن قدر مطالعه ميكند كه بتواند او را نقد كند و بگويد در كجا قدرت استدلالياش قوي است و در كجا نيست. ما در ايران فقط «مترجم» آثار داريم كه باسوادترين هم هستند. ما كجا در 70سال اخير در علوم سياسي كسي را داشتهايم كه بگويد «من» اينگونه فكر ميكنم؟ دوستان فقط ترجمه ميكنند و انتقال ميدهند. * انديشه سكولار اين وسط چه نقشي داشته است؟ من با آثار شما آشنا هستم، شما بحق از تفوق گرايشهاي چپ در تاريخنويسي و معرفتشناسي ايران انتقاد كردهايد، حال تفسير عرفي از يك سري رخدادهايي كه تفكر قدسي در آنها نقش داشته است را چگونه تحليل ميكنيد؟ در علوم سياسي ما هنوز برخي دنبال آن هستند كه بگويند جمع دين و سياست، توتاليتاريسم ميآورد. وقتي كه از خودمان شهامت انديشيدن و توليد فكر نداريم، اين مسائل طبيعي است. ما هنوز بلد نيستيم ديوار بسازيم، آن وقت ميگويي چرا ساختمان عظيم نميسازيم؟ ما اشكال اساسيمان اين است كه اگر يك صاحبنظر غربي مطلبي را بگويد ما همان را دهان به دهان و دست به دست انتقال ميدهيم و در آن مداقه نميكنيم كه اين حرف درست است يا غلط. چون يك غربي اين سخن را گفته است و اساتيد ما آن را قاب ميگيرند و دانشجو هم آن وقت از چه كسي تأسي ميگيرد؟ او وقتي ميبيند من در مقابل يك صاحبنظر غربي كه فلان حرف را راجع به ايران زده اينطور كرنش ميكنم، ديگر چه جاي انديشيدن باقي ميماند؟ اينچنين است كه آن وقت كسي به اسم «نيكي كدي» پيدا ميشود كه ميگويد: انقلاب ايران در نتيجه روند مدرنيزاسيون پهلوي بوده است و حرفش هم در بست پذيرفته ميشود، آن وقت من زيبا كلام كه ميگويم انقلاب ايران نتيجه اين مسئله نيست، آنچنان جريانات اطراف من قوي است كه مرا منكوب ميكند و بيسواد معرفي ميشوم. دانشجويي كه رساله فوقليسانس دارد، ميگويد كه ميخواهم نگاه كدي و ساختارگرايان يا فوكو را راجع به انقلاب ايران بررسي كنم. كسي هم جرأت نميكند كه بگويد يعني چه اين حرفها. حال شما بگو كه زيبا كلام ميگويد انقلاب اسلامي نتيجه استبداد شاه بوده است، كسي اهميت نميدهد، اما اگر نيكي كدي گفته بود، ميشد يك مشرب فكري. من البته نميگويم در غرب هيچ خبري نيست، خير! بحث من اين است آيا ما شهامت انديشيدن از خود داريم يا خير؟ * پرسش آخر من در باب آثار خود شماست. شما كتابهاي خودتان را جداي از علوم سياسي در ايران ميبينيد يا بخشي از همين روند كه در باب آن توضيح داديد؟ من آثار خود را كاملا جدا از روند موجود ميدانم. من در ماه 7-6 مقاله را داوري ميكنم براي چاپ در نشريه دانشكده علوم سياسي دانشگاه تهران. مثلا مقالهاي كه راجع به مشروطه، هيچ رفرنسي به كتاب «سنت و مدرنيته» من نداده است. در حالي كه آن كتاب حرف اساسياش اين است كه چرا تلاشهاي اصلاحطلبانه عصر قاجار به ثمر نرسيد، از باب كنجكاوي هم كه شده بايد به آن كتاب نظري افكنده شود. من ميبينم كه نوشتههاي من اصلا مورد ارجاع قرار نميگيرد. دليلش به سؤال شما برميگردد. چرا كه گفتمان من خارج از متن موجود است، مثل نوازندهاي كه در يك اركستر، متفاوت مينوازد. من نه حرفي را كه يك غربي گفته رد ميكنم، چون غرب ستيز نيستم و در عين حال مقهور غرب هم نيستم و معتقدم خودمان بايد فكر كنيم؛ نگاه من شايد متاثر از برخي وجوه در غرب باشد، اما تلاش ميكنم كه طرح كنم و نگاهي متفاوت را ارائه دهم و قالبي فكر نكنم و سخن فلان غربي برايم وحي منزل نباشد.
دیدگاه تان را بنویسید