جنگ آب
نفت تنها منبع طبيعي نيست كه براي عراقيها حايز اهميت است. كمتر از يكماه قبل بود كه مقامات ارشد دولت عراق اعلام كردند آب جاري در رودخانه فرات به يمن همكاري تركيه، همسايه شمالي عراق كه ميزبان سرچشمههاي اين رود است حدود 50 درصد در قياس با سال گذشته ميلادي افزايش يافته است. بينالنهرين زماني به واسطه رودهاي سرشار از آب دجله و فرات خاستگاه تمدنهاي متعدد بود. به همين دليل عراق هميشه از ساير همسايگانش از منابع آبي بيشتري برخوردار بوده است. تنها مشكل مهار و ذخيرهسازي آب اين دو رود بهويژه براي سالهاي خشكسالي چون دو سال گذشته بوده است با اين حال ضعف ساختاري براي مديريت منابع آبي موجب شده عراق برخلاف سالهايي نهچندان دور در گذشته كه سيلابها، دشتهاي پهناور را زير آب ميبرد اكنون براي تامين آب كشاورزي و شرب خود به همسايگانش متكي باشد. زمامداران عراق براي تامين آب مورد نياز مردم اين كشور نه به اشغالگران و نه به همسايگان شرق و غربشان چون ايران، اردن و سوريه كه به تركيه در شمال اتكا دارند كه با ساخت سدهاي متعدد موفق به ذخيرهسازي آبي شده كه از سرچشمههاي فرات سرازير ميشود. اين ماجرا چندان بيشباهت به اتكاي تركيه به روسيه براي تامين منابع انرژي نيست. چند سالي است كه نجواهايي پيرامون منازعه انرژي در منطقه به گوش ميرسد و روسها هر از چندگاهي در فصل سرما شيرهاي گاز صادراتي خود را ميبندند تا به اقمار پيشين اتحاد جماهير شوروي يادآوري كنند بايد احترام برادر بزرگتر خود را نگاهدارند. در چنين شرايطي چرا كمتر پيش ميآيد كه مردم در مورد مخاطرات بالقوه بروز جنگ بر سر منابع آبي سخن بگويند؟ شايد يكي از دلايلش اين است كه بحران آب در خاورميانه هنوز به نقطه جوش خود نرسيده و برخلاف منابع انرژي كه هميشه به فساد مالي پيوند خوردهاند منابع آبي لااقل تاكنون جنجالآفرين نبودهاند. رسانهها هم توجه خاصي به معضل آب نشان نميدهند. در حالي كه فيلمهاي متعدد ساخته شده كه به نوعي حول محور نفت و گاز دور ميزنند صنعت فيلمسازي فعلا انگيزهاي براي پرداختن به معضل آب ندارد. فيلمهايي چون سيريانا به بررسي زدوبندهاي پيچيده پس پرده سياست انرژي در خاورميانه ميپردازد اما هنوز هيچ فيلمي در مورد تعامل كشورهاي منطقه بر سر آب و البته اختلافاتشان بر سر اين ماده حياتي ساخته نشده است. بيتوجهي به بحران آب در خاورميانه را نبايد معادل فراموشي اين بحران تلقي كرد. موضوع كمبود آب دههها قبل دستمايه فيلمي فراموش شده در سينماي تركيه بود كه همين اواخر به همت بنياد سينمايي مارتين اسكورسيزي بازسازي شده و اكنون به طور رايگان بر روي اينترنت قابل مشاهده است. اين فيلم به فاصله كوتاهي پس از كسب خرس طلايي فستيوال بينالمللي فيلم برلين در سال 1964 ميلادي توقيف شد. «تابستان خشك» به كارگرداني متين اركسان، فيلمساز ترك با گذشت 4 دهه اكنون مقارن با زماني كه زمامداران خاورميانه به شكلي جديتر در برابر معضل كمآبي قرار گرفتهاند بار ديگر در كانون توجه قرار گرفته است. آنچه در مورد اين فيلم جلب توجه ميكند علاوه بر دقت در به تصوير كشيدن شيوه زندگي روستانشينان تركيه، پرداختن به سوژهاي است كه با گذشت 4 دهه هنوز هم به قوت خود باقي است. در داستان ساده اين فيلم زندگي دهقاني به تصوير كشيده شده كه براي حفظ چشمه آبي كه در زمين او واقع شده است با تمام وجود تلاش ميكند. او با نگاهي سنتي و با توجه به معضل كمبود آب سرسختانه با تقسيم آب اين چشمه با مالكان زمينهاي مجاور مخالفت ميورزد در حالي كه سعي دارد به استفاده از شيوههاي نوين در زراعت روي بياورد. اين فيلم به شكلي تحيرآور به طرح 2 مشكل جدي جامعه تركيه يعني تقابل سنت و مدرنيته و معضل كمآبي كه البته ميرود دامنهاش به فراسوي مرزهاي تركيه كشيده شود، ميپردازد. داستان با ماجراي دو برادر زارع شروع ميشود. عثمان، برادر بزرگتر اصرار دارد آب چشمه اول مزرعه آنها را سيراب كند و اگر آبي ماند به مناطق پايين دست برود. حسن، برادر كوچك معتقد است بايد آب روان باشد و همه از آن به سهم مساوي بهرهمند شوند با اين حال از خواست و اراده برادر بزرگتر متابعت ميكند. فيلم لايه به لايه به مجادله 2 برادر و اختلاف نظرشان با ساير زارعان ميپردازد. روستاييها معتقدند آب در واقع متعلق به هيچكس نيست و هيچگاه در طول تاريخ بشر منابع آبي به نفع يك شخص يا حتي يك ملت ضبط نشده است. در نقطه مقابل عثمان بر اين باور است هر كس كه مالك زميني باشد كه منبعي آبي در آن قرار گرفته باشد مالك آب آن نيز هست. آنچه بيش از همه بيننده را تحت تاثير قرار ميدهد اين كه فيلم يك دهه قبل از آن كه تركيه شروع به ساختن سلسله سدهايي براي مهار منابع آبي خود كند، ساخته شده است. دولت تركيه در دهه 1980 ميلادي اقدام به ساخت دهها سد براي به خدمت گرفتن نيروي آب و به حداقل رساندن وابستگياش به منابع انرژي خارجي كرد. پروژه جنوب شرق آناتولي تا سال 2013 ميلادي تكميل خواهد شد و علاوه بر تامين نياز منابع آبي بخش كشاورزي سهم قابل توجهي از برق مصرفي كشور را تامين ميكند. سد ايليشو كه عمليات ساختش از سال 2006 ميلادي بر روي سرچشمههاي دجله آغاز شده است پس از آبگيري هزاران روستايي ترك را بيخانمان ميكند و يادمانهاي تاريخي زيادي را به زير آب ميبرد. دامنه تاثير اين سد بر وضعيت زندگي مردم به فراسوي مرزهاي تركيه هم ميرسد و همه زارعان عراقي در شمال اين كشور را با مشكل مواجه خواهد كرد. تركيه لااقل از اين منظر تهديدي براي عراق و سوريه است. به همين دليل اصلا اغراقآميز نخواهد بود اگر گفته شود منطقه آبستن منازعه بر سر ذخاير آبي است. كافي است واقعيتهاي منطقهاي بر فيلم «تابستان خشك» انطباق داده شود. اگرچه همسايگان تركيه براي تامين آب مورد نياز خود به منابع آبي اندكي كه از كوههاي اين كشور سرچشمه ميگيرد، اتكا دارند در اكثر موارد منافع اين سه كشور با هم همخواني ندارد. سازمان ملل براي حل منازعات آبي «معاهده بهرهبرداري از منابع آبي غيرقابل كشتيراني» را تدوين كرده است كه دست بر قضا تركيه حاضر به امضاي آن نيست. در هر حال بدون پشتوانه حقوقي هم به نظر ميرسد همه طرفها اهميت موضوع را بخوبي درك ميكنند. اگر طرفهاي ذينفع بر سر منابع آبي به اتفاق نظري مسالمتآميز دست پيدا نكنند تكليف منابع محدود آبي خاورميانه از طريق جنگ و منازعه مسلحانه تعيين خواهد شد. جنگ لفظي سران آسياي ميانه بر سر بحران آب سران پنج كشور آسيايميانه اخيرا براي نجات درياچهي آرال از خشكيدن در قزاقستان گردآمدند ولي اين نشست بر سرتقسيم آب رودخانههاي فرامنطقهاي به جنگ لفظي انجاميد و بحران آب همچنان لاينحل باقي ماند. درياچه آرال بزرگترين فاجعهي زيستمحيطي آسياي مركزي است. روند خشكشدن اين درياچه ، كمآبي رودخانهها و بويژه پيامدهاي زيانبار زيستمحيطي مشكلاتي هستند كه اين كشورها دچار آن شدهاند ولي كارشناسان محلي يادآور ميشوند كه سران دولتهاي آسيايميانه بهجاي مشكلات زيست محيطي درباره سهم بيشتر از آب منطقه بحث و جدل ميكنند. به گزارش ايرنا، درهمايش صندوق بينالمللي نجات آرال كه اخيرا در آلماتا برگزار شد قرقيزستان و تاجيكستان در مقابل تركمنستان، ازبكستان و قزاقستان صفآرايي كردند. دراين همايش قرار بود سران دولتهاي آسيايمركزي به مشكل خشك شدن درياچه آرال بپردازند ولي آنها ترجيح دادند پيرامون موضوع تقسيم آب رودخانهها صحبت كنند. اسلام كريماف، رئيس جمهور ازبكستان، آشكارا در مقابل تاجيكستان موضعگيري كرد و يادآور شد تركمنستان، قزاقستان و ازبكستان و همچنين بانك جهاني، بانك آسيا و اتحاديهاروپا و ديگر سازمانهاي بينالمللي متفقالقولاند كه ساختن نيروگاهها بر روي رودخانههاي منطقه خطرناك است و به تقسيم ناعادلانهي آب اين رودخانهها خواهد انجاميد. رهبر ازبكستان تاكيد كرد كه جامعه جهاني از موضع ازبكستان پشتيباني ميكند. در نقطه مقابل تاجيكستان و قرقيزستان كه مشكلات انرژي دارند، بر سر استفاده بيرويه آب ابراز نارضايتي كردند و درخواست كردند كه كشورهاي مصرف كننده بايد هزينه استفاده از آب را بپردازند. در حال حاضر مسئله تقسيم آب رودخانههاي فرامنطقهاي يكي از بزرگترين چالشهاي كشورهاي آسياي مركزي به حساب ميآيد و اينك به جنگ لفظي بين سران اين كشورها تبديل شده است. منبع: جام جم
دیدگاه تان را بنویسید