ايران؛پل پيروزی متفقين
شصت و هشتمين سالگرد واقعه شهريور 1320 ايران؛پل پيروزی متفقين
همايون نصرتي: شهريور سال 1320 براي ايران ماه خوبي نبود، چرا كه در اين ماه در حالي كه سه روز از آن گذشته بود، تهران به اشغال قواي متفقين درآمد. از شمال و شرق نيروهاي شوروي وارد ايران ميشوند و از جنوب و غرب هم نيروهاي انگليسي وارد خاك ايران ميشوند. تقريبا مقاومت خاصي در برابر اشغالگران انجام نميگيرد. بهجزمقاومت تنگستانيها در جنوب كه آن هم در برابر انگليسيهاي متجاوز مدتزمان طولاني دوام نياورد. بههرحال در سپيدهدم روز سوم شهريور حمله سراسري به خاك كشوري آغاز ميشود كه خود را در اين جنگ جهاني بيطرف اعلام كرده بود. يورش قواي متفقين با ابلاغيه اسميرنوف، سفير كبير شوروي و سر ريدربولارد، وزير مختار بريتانيا به حسنعلي منصور (نخستوزير وقت) مبني بر حمله قواي دو كشور به ايران شروع شد. اما چرا متفقين تصميم حمله به ايران گرفتند و اينكه چه عواملي باعث اين يورش ناجوانمردانه شد، خود جاي بررسي دارد. آلمان در اول سپتامبر 1939 به لهستان حمله كرد و در اصل اين تاريخ شروع دومين جنگ جهاني در دنيا بود. اما اينكه چرا آلمان آغازگر جنگ جهانياي ميشود كه قريب به 50 تا 70 ميليون نفر را در سراسر جهان به كام مرگ ميفرستد، خود جاي بحث و بررسي است كه در اين مجال كوتاه نميتوان به علل آن بهطور كامل پرداخت، اما به همين نكته بسنده ميكنيم كه هيتلر در سال 1939 به تاريخداني به نام كارل بوركهارت ميگويد: «هرچه من در نظر دارم بر ضد روسيه است، اگر غرب آنقدر احمق است تا اين موضوع را بفهمد، من مجبورم با روسها سازش كنم تا غرب را از طريق نظامي شكست دهم و سپس تجديد قوا كرده و اتحاد شوروي را نابود كنم.» در اصل هيتلر به وعده خود عمل ميكند و غرب را در سال 1940 از پاي درميآورد و يك سال بعد عليه شوروي كه يكي از متحدين خود اوست وارد عمل ميشود. لازم به ذكر است كه هيتلر در تاريخ 23 آگوست 1939 (اول شهريور 1318) پيماني بين آلمان و اتحاد جماهير شوروي منعقد كرده بود كه بر مبناي اين پيمان عملا شوروي بيطرفي خود در مورد هرگونه حمله آلمان به هر كشوري را تضمين كرده بود و شايد همين بيطرفي باعث شده بود هيتلر به خود اجازه دهد كه در اول سپتامبر 1939 (دهم شهريور 1318) به لهستان حمله و جنگي را پايهگذاري كند كه آتش آن روسيه را نيز در بر بگيرد. در اثر حمله آلمان به لهستان در اندك مدتي روسيه نيز بخشهايي از لهستان را كه در همسايگي آن قرار داشت ضميمه خاك خود ميكند. اما اين حركت آلمان براي كشورهاي اروپايي گران تمام ميشود. انگليس و فرانسه جزو اولين كشورهايي هستند كه عليه اين اقدام هيتلر وارد عمل ميشوند و اين عمل آنها باعث ميشود كه جنگ به يكباره سراسر اروپا را در بر بگيرد. جنگي كه شش سال تمام طول كشيد. در فاصله سالهاي 1318 تا 1320 هجري شمسي هيتلر تقريبا در تمام جبههها به پيروزيهاي مختلفي دست پيدا ميكند و شايد اين پيروزيهاست كه باعث ميشود رضاخان به هيتلر و كشور آلمان به چشم يك فاتح بلامنازع نگاه كند. پس براي اينكه بتواند در آينده از اين فاتح فرضي استفاده كامل كند شروع به استخدام متخصصان آلماني براي ايجاد كارخانهها و همچنين تاسيس پروژههاي عمراني از جمله راهآهن و... ميكند. البته بايد به اين نكته نيز اشاره كرد كه دولت ايران از همان لحظهاي كه جنگ در اروپا درگرفت، آشكارا و رسما اعلام بيطرفي كرد ولي عملا بيطرف نماند و همانگونه كه عنوان شد با باز شدن پاي آلمانيها به ايران، به نوعي بيطرفي ايران در بين گروههاي درگير جنگ زير سوال رفت. البته رضاخان درون كابينه نيز بنا بر مقتضيات جهاني (پيروزي آلمانيها) دست به تغييرات گسترده زد و شايد ورود متيندفتري به كابينه يكي از علائم وفاداري رضاخان به آلمان هيتلري بود، چرا كه وي شهرت هواداري از آلمان را داشت، بهطوري كه در اين هواداري تعصب خاصي نيز داشت. روزنامههاي اروپاي غربي اين انتصاب را گامي براي نزديكي هرچه بيشتر رضاخان به دولت وقت آلمان و جلب دوستي آن دولت قلمداد كردند و مطبوعات فرانسوي زبان نوشتند كه رضاخان در باطن ميكوشد ايران از زير بار نفوذ انگلستان كاملا جدا شود. البته دولت ايران در سال 1320 تقريبا قدرت اوليه خود را از دست داده بود. بهطوري كه به عقيده بعضي از مورخان به دولتهايي كه عامل سر كار آوردن رضاخان بودند ثابت شده بود كه ديگر رضاخان آن قدرت اوليه را براي اداره كشور ندارد و شايد به همين دليل است كه شهريور سال 1320، بهعنوان تاريخ انقضاي رضاخان براي حكمراني ايران نيز مطرح است. بههرحال دولت ايران سه روز پس از انتصاب متيندفتري به نخستوزيري بود كه طي نامهاي محرمانه به هيتلر اطلاع ميدهد كه شوروي قصد حمله به ايران را دارد. آنچه كه در نوشتههاي تاريخنويسان مشاهده ميشود اين است كه گفتار متيندفتري در مورد پيروزيهاي آلمان گاهي آنقدر اغراقآميز بود كه حتي شكستهاي آلمان نازي را نيز به صورت پيروزي به رضاخان منتقل ميكرد و همين تلقينهاي او باعث شده بود كه رضاخان نتواند تصميمهاي درستي در مورد متفقين و قواي آنها بگيرد و عدم تصميمگيريهاي اين شاه مستبد باعث شد كه قواي متفقين به سمت ايران روانه شوند. اما در اين بين نبايد از اين نكته نيز غافل شد كه بههرحال متفقين وارد ايران ميشدند. چرا كه ايران يكي از كشورهايي بود كه متفقين ميتوانستند بهراحتي از طريق آن به شوروي در محاصره كمك كنند. چرا كه معابر دريايي وصولي به خليجفارس يعني كانال سوئز، بابالمندب و اقيانوس هند در دوران جنگ جهاني تقريبا در كنترل بريتانيا بودند و از طريق اين راهها و راهآهن ايران و همچنين جادههاي ايران كه در اصل توسط مهندسان آلماني ايجاد شده بودند متفقين ميتوانستند به لشكر شوروي در محاصره كمك كنند. قواي متفقين ايران را بهعنوان يك پل پيروزي ميدانستند و بسيار سادهانگاري است كه تصور كنيم در صورت عدم بيطرفي ايران هم، آنها بهراحتي از اين پل پيروزي چشمپوشي ميكردند اما عمر نخستوزيري متيندفتري طولاني نبود. بعد از هفت ماه وي از نخستوزيري عزل ميشود و حتي بنا به شواهد تاريخي مدتي را نيز در زندان دولت رضاخان بهعنوان زنداني در بند ميماند. اما بعد از وي منصور بر مسند نخستوزيري قرار ميگيرد. رفتار وي در قبال دولتهاي درگير جنگ با رفتار متيندفتري متفاوت است. بسياري معتقدند كه وي بيشتر به سمت آمريكا كه بهتازگي درگير جنگ جهاني شده بود متمايل بود. در تاريخ 28 تيرماه سال 1320 يادداشتي از طرف بولارد نماينده انگليس و همچنين اسميرنوف، سفير روس به وزارت خارجه ارسال ميشود كه در آن از وجود 800 نفر آلماني در تهران اظهار نگراني ميشود. البته اين نگراني در سمت و سوي احساس خطر كودتا عليه دولت مركزي از جانب آلمانيها به ايران منتقل ميشود. پيشنهاد ميدهند كه به صلاح ايران است كه سريعا آلمانيها را از ايران اخراج كند. اين نامه شايد نامهاي است براي مقدمات اشغال ايران، چرا كه چرچيل در خاطرات خود اينگونه ميگويد: «در 11 ژانويه 1941 (20 تيرماه 1320) شوراي وزيران بريتانيا با حضور روساي ستاد موضوع اقدام نظامي عليه ايران را مورد بررسي قرار دادند.» با بررسيهاي خاطرات چرچيل به نكات قابل توجهي خواهيم رسيد و آن، اين است كه براي اشغال نظامي ايران، آمريكا نيز در جريان كامل قرار گرفته بود و در عينحال به قول چرچيل «كمك رساندن به نيروي نظامي اتحاد شوروي مهمترين وظيفه بود و ايران به عنوان نزديكترين راه انتخاب شده بود.» به هر حال ايران در سوم شهريور 1320 مورد تهاجم همهجانبه قواي متفقين قرار گرفت، اما سوالي كه در اين بين شايد در اذهان بسياري از افراد باشد، اين است چرا مردمي كه مورد هجوم روس و انگليس قرار گرفته بودند، مقاومت آنچناني از خود نشان ندادند. در پاسخ اين سوال بايد به اين نكته اشاره كرد كه غير از تسليحات نظامي مهاجمين بايد به عوامل داخلي آن زمان نيز اشاره كرد. رضاخان با استفاده از زور و قدرت خود و با خصلت قلدرمآبي كه از خود نشان داد به سركوب لرها، كردها، قشقاييها، بلوچها و بختياريها پرداخت. گروههايي كه مورد هجوم نيروهاي رضاخاني قرار گرفتند، گروههايي بودند كه در بسياري از برهههاي خطر براي حفاظت از تماميت ارضي كشورمان وارد عمل شده بودند اما عمل شاه وقت ايران در سركوب اين اقوام غيور خود مزيد علت شد بر اينكه اين اقوام نتوانند در برابر هجوم بيگانگان قد علم كنند. شايد تنها مقاومت اصلي، توسط تنگستانيها در جنوب عليه قواي انگلستان بود كه در زمان اشغال ايران توسط قواي اجنبي رنگ و بوي مقاومت هرچند كمرنگي عليه متفقين به خود گرفت. به هر حال با بررسي روزهاي اشغال ايران متوجه ميشويم كه هيچگونه كمكي از جانب دولتهاي ديگر به ايران نشد. به طوري كه حتي خود دولتمردان نيز فرار از منصب را به ماندن ترجيح ميدهند. همانگونه كه حسنعلي منصور نيز با مشاهده بحراني بودن اوضاع تصميم به استعفا ميگيرد. دريافت خبرهاي مربوط به متلاشي شدن لشكرهاي تبريز، رضائيه، گيلان، اردبيل و مشهد سبب شد كه رضاخان طي تلگرافي به روزولت رئيسجمهور وقت آمريكا از او درخواست جلوگيري از پيشرفت قواي روسيه و انگليس را بكند. اما غافل از اينكه خود روزولت نيز يكي از پايههاي اين اقدام غيرانساني بود. قواي متفقين در يورش خود اقدام به بمباران شهرهاي بيدفاع و سربازخانهها كردند. به طوري كه بيشترين اين حملات هوايي توسط قواي شوروي بود. قزوين، رشت و تبريز جزو شهرهايي بودند كه بيشترين حملات هوايي را تحمل ميكردند. در اثر اين حملات ناجوانمردانه نيروي دريايي ايران در خليجفارس و درياي خزر ظرف چند ساعت به كلي نابود شد. بنا بر اسناد تاريخي شمار كشتهشدگان نظامي ايران در اثر حمله قواي انگليس بيش از 500 نفر بود و از طرفي به علت حملات هوايي نيروهاي متفقين نيز تعداد بيشماري از ساكنان شهرها جان خود را از دست دادند. اشغال ايران باعث شد كه تماميت ارضي و حاكميت سياسي ايران پايمال و در عين حال مشكلات فراواني از قبيل قحطي و گراني و كمبود مايحتاج عمومي گريبانگير مردم عادي شود. به طوري كه نان مردم نيز جيرهبندي شده و از طريق كوپن در اختيار آنها قرار ميگرفت. شايد بتوان گفت كه بررسي حضور قواي بيگانه علاوه بر جوانب سياسي و اقتصادي، از جنبه فرهنگي نيز قابل تامل است. تحريكات سياسي موثر بر گروهها و احزاب تازه سياسي كه آشكار و نهان تحت تاثير فكر و مشي سياسي بيگانگان قرار داشتند، به ويژه حزب توده و هواداران آن اوضاع به هم ريخته ايران را وخيمتر كرد. به طوري كه اين احزاب توانستند با استفاده از احساسات پاك و ساده جوانان كشورمان، اشغال ايران را توجيه كرده و حتي در جذب آنان به احزاب خود موفق شوند. آنچه در برهه كنوني به چشم ميخورد اين است كه آنچنان كه بايد و شايد در مورد وقايعي كه در فاصله سوم شهريور 1320 تا 25 شهريور (روز ترك كشور توسط رضاخان) در كشورمان اتفاق افتاده بررسيهاي كاملي صورت نگرفته است. اينكه چگونه فردي به نام فروغي در پنجم شهريور 1320 بعد از حسنعلي منصور، مسند نخستوزيري را به دست ميگيرد و چگونه اين فرد حتي از اشغال كامل قزوين و فجايع قواي شوروي چشمپوشي ميكند شايد مطالعه و بررسي بيشتري را ميطلبد. فروغي فردي است كه مردم به هراس افتاده از حمله شوروي و انگليس را به آرامش و خويشتنداري فراميخواند و وعده ميدهد كه اين روزها نيز بگذرد و كشور به سياق سابق خود طي مسير كند. او آنقدر اشغال ايران را ساده جلوه ميدهد كه هيچگاه مردم جمله معروف وي را فراموش نخواهند كرد كه در مورد اشغال ايران گفته بود «ميآيند و ميروند، حوائجي دارند و به ما كاري ندارند.» اما تاريخ نشان داد كه حوائج نيروهاي اشغالگر آنقدر زياد بود كه چيزي جز نكبت و بدبختي براي مردم كشورمان به جاي نگذاشت. هرچند خود فروغي به خوبي ميدانست كه قصد متفقين براي اشغال ايران چيست. شايد به اين گفته نيز اعتقاد داشت كه «جنگ كشتارگاه كساني است كه همديگر را نميشناسند و به نفع كساني است كه يكديگر را ميشناسند ولي همديگر را نميكشند.»
كنفرانس تهرانمعصومه غفاري: در هفتم آذر ماه سال 1322 شمسي روساي سه كشور بزرگ متفق كه عبارت بودند از: روزولت رئيسجمهور آمريكا، استالين نخستوزير شوروي و چرچيل نخستوزير انگليس به همراه وزراي امور خارجه و دفاع و مشاورين سياسي و نظامي خود در تهران پيرامون تسريع در شكست آلمان مذاكره و گفتوگو نموده و تصميمات مهمي گرفتند. روزولت و چرچيل قبل ازاينكه راهي تهران شوند در قاهره با شركت ژنرال چيانكاي چك اجتماعي تشكيل داده و درباره اوضاع جبهههاي جنگ در خاور دور و نحوه شكست ژاپنيها به تبادل نظر پرداختند. اين سه كشور در سالهاي جنگ دوم جهاني سه كنفرانس مهم در تهران، يالتا و پوتسدام تشكيل دادند و در آنها ضمن طرح نقشههاي جنگي و استراتژي نظامي خود درباره شرايط بين المللي و اوضاع جهان بعد از پايان جنگ و همچنين تقسيم ممالك جهان به مناطق نفوذ، به توافقهايي رسيدند. قسمتي از اين توافقها و قول و قرارها پس از پايان جنگ جامه عمل پوشيد. انتخاب تهران براي تشكيل اجلاس رهبران متفقين، از مصوبات وزيران خارجه آمريكا، انگليس و شوروي در مسكو بود. نشست مشترك «آنتوني ايدن» وزيرخارجه انگلستان، «كاردل هال» وزيرخارجه آمريكا و «مولوتف» وزيرخارجه شوروي در مسكو در اولين روزهاي آبان 1322 در مسكو، مقدمه اجلاس رهبران سه كشور در تهران بود و انتخاب تهران براي برگزاري چنين نشستي، پيشنهاد استالين بود كه با موافقت روزولت و چرچيل مواجه شد. در جريان كنفرانس، چرچيل و روزولت حاضر نشدند به ديدار شاه بروند و با وي تنها در محل سفارت ديدار ميكردند. ديدار استالين با شاه در كاخ مرمر نيز با تلاش و خواهش يكي از اطرافيان شاه بهنام احمدعلي سپهر (مورخ الدوله) از مسئولان سفارت شوروي صورت گرفت. يكي از دوستان سپهردر مورد اين ديدار اينگونه ميگويد: احمدعلي سپهر (مورخالدوله) از افرادي بود كه در سالهاي نخست سلطنت محمدرضا نقش مهمي در زندگي سياسي او بازي كرد، ولي براي مدت كوتاهي. مقارن با «كنفرانس تهران» سپهر به من تلفن زد و گفت: «كار لازمي دارم.» گفتم: الان ميآيم منزلتان. منزل سپهر در پيچ شميران قرار داشت و ساختمان كهنه ولي مجلل و وسيع و با محوطه بزرگ بود. به محض ورود، به من گفت كه از ديشب تاكنون با سفارت روسيه در تماس بوده و به سفارت رفته و با سفير چند ملاقات داشته است. استالين هم در سفارت بوده ولي سپهر او را نديده. سپهر اظهار داشت: «از سفير خواهش كردم به استالين بگويد كه ايشان ديداري با شاه بكند، زيرا حال كه نه چرچيل و نه روزولت به ديدن او نميروند اگر ايشان بروند اثر فوقالعادهاي بر وي خواهد داشت.» سفير مطلب را به استالين اطلاع داد و استالين پذيرفت كه فردا به ديدن شاه برود. سفير به سپهر گفت: «پس به شاه اطلاع دهيد كه آماده پذيرايي باشد. ضمنا از در ورودي محوطه كاخ تا ساختمان،استالين گارد خود را ميگذارد و گارد شاه بايد برداشته شود.» با سرعت مطالب سپهر را به محمدرضا انتقال دادم. او فوقالعاده خوشحال شد و گفت: «اين مهمترين ملاقات من است.» سپس دستورات لازم را به فرمانده گارد داد. پذيرايي به بهترين نحو در درون ساختمان كاخ مرمر انجام شد و طرفين از اين ملاقات برداشت خوبي داشتند؛ اين ملاقات بيش از نيم ساعت به طول انجاميد و چندين عكس دو نفره برداشته شد. محمدرضا هميشه اين محبت استالين را به خاطر داشت، اما اين ملاقات اثري در خروج بهموقع نيروهاي شوروي از ايران نداشت! به هر حال علاوه بر اين با وجود آنكه واشنگتن و لندن، پيشنهاد مسكو را براي تشكيل اجلاس رهبران آمريكا، انگليس و شوروي در تهران پذيرفته بودند ولي به هيچ وجه دولت ايران را در جريان تصميم خود براي تشكيل كنفرانس در تهران، قرار ندادند و حتي از مذاكرات خود در كنفرانس نيز خبري به مسئولان ايراني داده نشد. كنفرانس تهران كه در چهارمين سال جنگ دوم جهاني تشكيل شد تمام وقت خود را صرف طرح نقشههاي جنگي و مراحل بعدي نبرد تا شكست كامل آلمان كرد و حل مسائل مربوط به بعد از حصول پيروزي را به كنفرانس ديگري موكول نمود. كنفرانس تهران كه در دوره دوم كابينه علي سهيلي برگزار شد، از ابتدا تا انتها به صورت محرمانه و بدون انتشار اخبار آن ترتيب يافت. اولين خبر مربوط به اين كنفرانس پس از عزيمت رهبران متفقين به كشورهايشان، توسط سهيلي در جلسه مشترك هيات دولت، نمايندگان مجلس و سران لشكري و كشوري در روز دهم آذر 1322 منتشر شد. سهيلي گفت ابتدا از طريق كاردار شوروي در تهران در جريان برگزاري اين اجلاس در تهران قرار گرفتم. وي افزود: روز چهار آذر استالين و روز پنج آذر روزولت و چرچيل وارد تهران شدند. كنفرانس مشترك آنان روز شش آذر شروع شد. روز هفتم آذر نشست محرمانه آنان در سفارت شوروي جريان داشت، روز نهم اين نشست خاتمه يافت. طي اين جلسات طرح عمليات نهايي براي درهم شكستن نيروي مقاومت آلمانيها تهيه شد. كنفرانس سران سه كشور بزرگ در تهران در اعلاميه پاياني خود كه شامل يك مقدمه، 9 فصل و شش ضميمه بود استقلال و تماميت ارضي ايران را نيز تضمين كردند و تعهد قبلي انگلستان و شوروي را درباره تخليه ايران به فاصله شش ماه بعد از پايان جنگ مورد تاييد قرار دادند ولي امضاكنندگان اين اعلاميه، چندان پايبندي به تعهد خود راجع به ايران نشان ندادند. بدين معني كه پافشاري انگليس و شوروي برسركسب امتيازات نفتي از دولت ايران و بهخصوص اقدام روسها در مشروط ساختن خروج نيروهايشان از ايران به اخذ امتياز نفتي درياي خزر، نقض آشكار حاكميت ملي و تماميت ارضي ايران و نقض تعهداتشان در اعلاميه يادشده بود.آمريكاييها و انگليسيها نيز كه در كنفرانس تهران، اعلاميه استقلال و حاكميت ملي و تماميت ارضي ايران را امضا كردند، به راحتي مايل به خروج از ايران نبودند. درتهران سران سه دولت همواره ميكوشيدند تا درباره اوضاع سياسي جاري در اطراف ميدانهاي نبرد موافقت حاصل كنند اما مذكراتشان گاه و بيگاه به سياست آينده جهان پس از جنگ نيز كشانده ميشد. مهمترين تصميماتي كه در كنفرانس تهران آغاز شد عبارت بودند از: ـ ايجاد جبهه دوم و پياده شدن قواي آمريكايي، انگليسي، كانادايي و فرانسه آزاد در سواحل نورماندي فرانسه در 16 خرداد 1323. ـ ضد حمله بزرگ ارتش سرخ شوروي به نيروهاي آلمان با هدف بيرون راندن قطعي آلمانيها از خاك شوروي در تير 1323. همچنين بزرگترين موفقيتي كه در كنفرانس تهران نصيب استالين شد نزديكي به روزولت و جلب اعتماد او بود كه نتايج خود را در مدت باقيمانده جنگ و كنفرانس يالتا نشان داد. در نهايت اعلاميه مشترك آنان منتشر شد و روز دهم رهبران هر سه كشور از ايران خارج شدند.
نخستوزير هفتماههمتين دفتري پس از پايان جنگ جهاني اول همراه با عمويش دكترمصدق و نظام مافي و فيروز و غفاري نشريهاي بانام مجله علمي ايجاد و منتشر كردند و تا آخرين شماره آن همكاري داشت. شنيده شده است كه دكتر متين دفتري هرگاه خبري از شكست نظامي آلمان در يك جبهه ميشنيد نه تنها آن را دروغ ميدانست بلكه غمزده وخشمگين ميشد و در ملاقاتهاي خود با رضا خان همهاش از پيروزيهاي آلمان ميگفت. مخالفان دكتر متين دفتري گفتهاند كه همين تلقينهاي او باعث ترديد رضا خان از اتخاذ يك سياست درست شده بود كه بالاخره به اشغال نظامي ايران از سوي دولتهاي مخالف آلمان انجاميد. پس از اشغال نظامي ايران توسط انگلستان و شوروي، با اينكه متين دفتري مدتها بود كه ديگر نخست وزير نبود به اتهام هواداري از آلمان و تشويق رضاخان به حمايت از آن دولت از سوي متفقين به دوسال محكوم شد.
دوران پرتنش تاريخ سياسي ايرانبر خلاف ادعاي رضا خان، ارتش شاهنشاهي در همان آغاز حمله روسيه و انگليس كاملا متلاشي شد آناهيد خزير: دلايل غير قابل انكاري وجود دارد كه ثابت ميكند رضاخان با دخالت مستقيم انگليسها بر سركار آمد و دولت احمد شاه قاجار را كه بهدليل ناتواني و بيكفايتي توانايي اداره ايران و اجراي دستورات بيگانگان را نداشت، خلع كرد و سلسلهاي نو را در ايران بنيان نهاد. اما رضاخان به تدريج و بر اثر تحكيم پايههاي ديكتاتورياش، از سياست انگليس رويگردان شد و تمايل خود را به آلمانيها آشكار كرد. در آن هنگام آلمانيها با روي كار آمدن حزب نازي، به قدرتي مسلم در اروپا تبديل شده بودند. سپردن بازرگاني خارجي به آلمانها، استخدام كارشناسان متعدد آن كشور و اجازه به آلمانيهاي نازي براي تبليغ و مخالفت با سياستهاي روس و انگليس، از جمله دلايل آشكار روگرداني دولت ايران از سياستهاي پيشين بود. از سويي ديگر، گرايش به هيتلر و نازيسم در ميان تودههاي مردم ايران كه تحت تاثير پيشروي آلمانهاي نازي در جبهههاي جنگ قرار گرفته بودند، عرصه را براي فعاليت دلخواهانه انگليس تنگ ميكرد. در ايران حمله و پيشروي آلمانها با شادي و خرسندي فراوان روبهرو شد. مردم از سياستهاي مداخلهجويانه روسيه تزاري خاطرات دردناكي داشتند و شكست شورويها را به ديده انتقام تاريخي مينگريستند. از همين رو بود كه به هواداري از هيتلر و اقدامات او متمايل بودند اما در عرصه سياست بينالملل، اتفاقات ديگري در جريان بود. ملاقات «وينستون چرچيل»؛ نخست وزير انگليس با « فرانكلين روزولت»؛ رئيسجمهور آمريكا و تشويق اين كشور براي ورود به جنگ، خبر از اين ميداد كه دولتهاي انگليس و آمريكا، با وجود دشمني با كمونيسم اتحاد شوروي، به نفع آن كشور و بر ضد آلمانها اقدامات مشتركي انجام خواهند داد. اما دشواري كار آنها در اين بود كه كمكرساني به شورويها كه در حلقه محاصره آلمان نازي قرار گرفته بودند، بسيار سخت بود. آنها نه از راه اقيانوس آرام ميتوانستند به شورويها آذوقه و مهمات جنگي برسانند و نه از طريق درياي مديترانه. راه نخست را ژاپنيها مسدود كرده بودند و راه دوم نيز عملا در دست آلمانها بود. اما هنوز روزنه اميدي براي متفقين باقي مانده بود. نگاه آنها متوجه ايران و راهآهن سراسري آن شد. رساندن كمك به شورويها از راه قفقاز و خط آهن ايران، طبيعيترين و باصرفهترين اقدامي بود كه متفقين ميتوانستند انجام دهند. اكنون يك سوال مهم پيش روي دولتهاي متفق وجود داشت، سياست ايران در قبال جنگ پيش آمده چه خواهد بود؟ آيا آنها با كمكرساني به شورويها و در اختيار گذاشتن راهآهن ايران موافقت خواهند كرد؟ يك نكته ديگر نيز وجود داشت. آلمانها ميتوانستند به كمك دولت ايران، منابع نفتي باكوي شوروي را بمباران كنند. به همينگونه دسترسي انگليسيها به ذخائر نفتي جنوب را دشوار سازند. اين كار پيشروي نازيها را تسريع ميبخشيد و غلبه بر آنان را دشوار ميكرد. مساله هنگامي ابعاد حياتيتري به خود گرفت كه دولت ايران بر بيطرفي خود اصرار ميورزيد. پس اشغال ايران و كمكرساني به شورويها بهانهاي نياز داشت. متفقين بهزودي چنان دستاويزي را پيدا كردند، آنها حضور كارشناسان آلماني در ايران را نشانهاي از گرايش دولت ايران به آلمانها تلقي كردند و خواستار اخراج و تسليم تمام اتباع آلمان در ايران شدند. تن دادن به چنين خواستهاي، تقريبا براي دولت ايران ممكن نبود. اخراج كارشناسان آلماني، اقتصاد كشور را فلج ميكرد. حقيقت آن است كه رضاخان به طرز خوشباورانهاي به پيروزي آلمانها اطمينان داشت. افزون بر اينكه «اتل»؛ جاسوس و مامور گشتاپو در ايران، به رضاخان وعده داده بود كه تا كمتر از دو ماه ديگر، آلمانها به ياري او خواهند آمد به شرط آن كه ارتش ايران، در برابر حمله احتمالي متفقين، چند زماني پايداري كند. با اين حساب رضاخان هرگز تصور نميكرد كه دولتهاي روس و انگليس، ايران را مورد تهاجم قرار دهند. اما هواپيماهاي متفقين در روز دوشنبه سوم شهريور 1320 شهرهاي مرزي ايران را بمباران كردند و سپس شهر قزوين را مورد تهاجم هوايي قرار دادند. در ساعت 4 بامداد همان روز بود كه «بولارد»؛ سفير انگليس در تهران و «اسميرنوف» سفير شوروي، يادداشتي را تسليم رضا خان كردند، مبني بر اينكه چون دولت ايران اعتنايي به خواستههاي دولتهاي متبوع آنان نكرده است، ارتش آنان از مرزهاي شمال، غرب و جنوب ايران گذشتهاند و در حال پيشروياند. رو در رويي ارتش ايران با نيروهاي متفقين تنها چند روز به طول انجاميد و جنگ به سرعت خاتمه يافت. اما به سبب مذاكرات دولت ايران با دو كشور متخاصم، آنها از تسخير تهران تا روز 26 شهريور خودداري كردند. در ساعت 8 بامداد 25 شهريور، تانكها و زرهپوشهاي روسي در اطراف فرودگاه مهرآباد مستقر شدند و ساعتي بعد نيروهاي انگليس از قم به طرف تهران حركت كردند و روز بعد تهران به اشغال نظاميان درآمد. هنگامي كه خبر تهاجم ارتش بيگانه به ايران به سرعت پخش شد، مردم توقع داشتند كه ارتش رضا خان در برابر نيروهاي خارجي پايداري كند. در واقع سالياني بود كه رضا خان بر طبل تو خالي نيرومندي ارتشش ميكوبيد و مدعي ميشد كه آنها توان نظامي مقابله با هر تهاجمي را دارند. اما برخلاف ادعاي بياساس او، ارتش شاهنشاهي در همان ساعات اوليه تهاجم روس و انگليس از هم گسيخت و هر فرماندهي به گوشهاي گريزان شد. رضاخان عملا كشور و سلطنت خود را از دست رفته ميديد. در اين هنگام او تنها به فكر نگهداري مقام سلطنت براي پسرش محمدرضا بود. اين كار از توان نخست وزير او، علي منصور (منصور الملك) بيرون بود. رضاخان نياز به مرد باكفايتي داشت كه بتواند با تامين خواستههاي انگليسها و روسها، سلطنت را براي محمدرضا تضمين كند. شاه در ابتدا در نظر داشت مجيد آهي كه زبان روسي را به خوبي ميدانست يا حتي علي سهيلي را كه به روسها نزديك بود، به نخست وزيري برگزيند. زيرا از مداخله ارتش سرخ بسيار بيمناك بود و فكر ميكرد كه آن دو بتوانند روابط تيره را اصلاح كنند اما آهي و سهيلي از پذيرفتن چنين سمتي سر باز زدند. اطرافيان شاه او را متوجه محمد علي فروغي (ذكاء الملك) كردند كه اكنون به فرمان شاه خانهنشين شده بود. رضا خان شخصا به ديدار فروغي رفت و متن استعفاي خود از مقام سلطنت را به او داد و از فروغي خواست كه مقام نخستوزيري را بپذيرد و اقدام او را به اطلاع مجلس و نيروهاي اشغالگر برساند. دير زماني طول نكشيد كه رضاخان پسر خود را به اميد ادامه سلطنت در تهران گذاشت و در روز هشت مهر ماه با خانوادهاش تهران را ترك كرد و به اصفهان رفت. آنگاه به دستور نيروهاي اشغالگر، از راه يزد، كرمان و بندر عباس و پس از 9 روز دريانوردي عازم جزيره موريس در آفريقايجنوبي شد، تا باقيمانده عمر را در تبعيد بگذراند. رضاخان تقاضاي سفر به كانادا كرد اما با درخواست او مخالفت شد او تنها آزاد بود كه اخبار راديو لندن را گوش كند. اين محدوديتها تا امضاي پيمان سهجانبه ميان ايران و انگليس و شوروي (9 بهمن 1320) ادامه داشت. پس از مدتي فرزندان شاه به ايران بازگشتند. در هفتم فروردين، رضا خان را مجبور كردند كه جزيره موريس را ترك كند و او را به ژوهانسبورگ بردند. سرانجام او در روز سوم مرداد 1323 (26 ژوئيه 1944) بر اثر سكته قلبي در همان تبعيدگاهش جان سپرد. بدينگونه دورهاي بحراني از تاريخ معاصر ايران پشت سر گذاشته شد. اگر چه اشغال بيگانگان و مساله ترك خاك ايران از سوي سربازان متفق، از عمدهترين مشكلات دولت ايران باقي ماند و پيامدهاي بسياري بهدنبال داشت. هنگامي كه ايران توسط نيروهاي بيگانه اشغال شده بود و دل هر ميهن دوستي به درد ميآمد، روزي حسين گل گلاب صحنه دردناكي را ميبيند كه يك هموطن او از سربازي انگليسي كتك ميخورد و فحش ميشنود و همان سرباز بيگانه به افسري ايراني نيز كه قصد مداخله داشت، سيلي ميزند. گل گلاب از ديدن آن حادثه چنان منقلب ميشود كه با چشماني اشك بار نزد روحالله خالقي؛ آهنگساز نامدار ايراني، ميرود و با تاثر و اندوه ميپرسد: «كار ما به اينجا رسيده كه سرباز اجنبي توي گوش نظامي ايراني بزند؟» خالقي به او ميگويد: «ناراحتي تاثيري ندارد، بيا كاري كنيم و سرودي بسازيم.» همانجا شادروان گل گلاب شروع به زمزمه شعري ميكند و خالقي موسيقي آن را مينويسد. زندهياد غلامحسين بنان نيز آن را با صداي هوشربا و فراموش نشدني خود ميخواند و در زماني كوتاه سرود «اي ايران» توسط اركستر بزرگ ملي ايران نواخته ميشود و بر سر زبانها ميافتد: «اي ايراناي مرز پرگهر،اي خاكت سرچشمه هنر، دور از تو انديشه بدان، پاينده ماني تو جاودان...» منبع: تهران امروز
دیدگاه تان را بنویسید