قاصدك! هان چه خبر آوردی؟
مرضيه رسولي: پس از درگذشت پرويز مشكاتيان هنرمندان بسياري سكوت خود را شكستند و از او گفتند.
«شهرام ناظري» كه براي اجراي كنسرت در آمريكا به سر ميبرد، به مهر گفت: كار، خلاقيت و آثار برخي هنرمندان پس از گذشت ايام همانند يك مُهر حضور و بروز او را تثبيت ميكنند و مشكاتيان در زمره اين افراد بود. مشكاتيان بيبديل بود و صحبت كردن درباره او سهل و ممتنع است. به قول مولانا «آفتاب آمد دليل آفتاب» و در اينجا بايد گفت مشكاتيان، مشكاتيان است چرا كه هر چه بخواهيم در باره تواناييها و بالندگي هنرش حرف بزنيم آخرش در انتخاب واژه، كلام و القاي معني كم ميآوريم. «محمدرضا شجريان» پيامي را از آمستردام كه براي برگزاري كنسرت به آنجا رفته است منتشر كرد: «من مرگ هنرمندي چنين را باور ندارم. پرويز مشكاتيان در قلب و ذهن ما زنده است.» «درويشرضا منظمي» استاد دانشگاه و نوازنده كمانچه كه در كانون چاووش با مشكاتيان همكار بود در يادداشتي نوشت: گرچه ارتباط نزديك من با مشكاتيان كمتر از «ياحقي» و «ميرزاده» بود ولي از جويا شدن حال وي هيچ وقت غافل نماندم. هر كدام گله از بيوفايي ياران
داشتند و من هر بار در پاسخ اين اشعار را از سرودههاي خود براي آنها ميخواندم: «اي زنده فرصت طلب مرده پرست/ اين خصلت پست چيست كه در ذات تو هست/ تا زنده حيات است شوي دشمن ذاتش/اين مرثيهها چيست در مرگ و مماتش» خداوند روح و روانشان را شاد گرداند زيرا با نواهاي فوقالعاده تاثيرگذار خود روح هزاران انسان را شاد ميكردند. « سعيد فرجپوري» نوازنده كمانچه كه مدتي در گروه عارف ساز ميزد، گفت: با توجه به شناخت و رابطه دوستي كه با مشكاتيان داشتم اين را ميگويم كه او از بيتوجهي به موسيقي و موسيقيدانها از سوي برخي مسئولان بسيار دچار رنجش شده بود؛ عاقبت نيز همين موضوع باعث شد تا آرام آرام از صحنه فعاليتهاي موسيقايي كنارهگيري كند. جامعه ما بسيار زود پرويز مشكاتيان را از دست داد؛ او 54 سال داشت و اين سن و سال براي يك هنرمند اوج پختگي دوران هنري او محسوب ميشود اما در مورد مشكاتيان اين فرصت از جامعه ايراني گرفته شد تا ما براي هميشه با چنين حسرتي سر كنيم. «حسن ناهيد» نوازنده ني گفت: همكاري و آشنايي من با مشكاتيان حدود 40 سال ادامه پيدا كرد كه آخرين همكاري ما به آخرين كنسرت مشكاتيان در آبان 86 باز ميگردد كه بعد از آن
نه ايشان ديگر كاري انجام داد و نه من به دليل بيماري فعاليتي داشتم. اما با اين وجود قطعا آثار ارزشمند اين هنرمند كه بخشي از آنها با خوانندگاني چون شجريان و بسطامي بوده هرگز از ياد و خاطره دوستداران هنر موسيقي پاك نخواهد شد. مشكاتيان همواره در پي كسب رضايت مخاطبان بود و در طول 40 سال آشنايي و همكاريام با پرويز مشكاتيان هرگز نديدم كاري را سمبل كند و شايد همين روحيه او باعث شد تا نبوغ ذاتياش در موسيقي بيش از ديگران آشكار شود. روحش شاد و يادش گرامي باد. «ميلاد كيايي» كه خود نوازنده سنتور است نيز گفت: مشكاتيان باعث تحول در سنتورنوازي شد. در فاصله سالهاي 40 تا 45 كه اردوهاي هنري در رامسر برگزار ميشد نوازندگاني كه در شهرهاي خود به مقام اول رسيده بودند در آنجا حضور پيدا ميكردند. من به واسطه اينكه دو سال در اين اردوها در سنتور نوازي اول شده بودم به عنوان مشاور هنري اردوهاي هنر شركت ميكردم ؛ براي اولين بار مشكاتيان را سال 42 در اين اردوها ديدم. نوجواني بسيار محجوب، كمحرف و مودب بود كه در كارش ديسيپلين خاصي داشت. مشكاتيان آن سال به عنوان نماينده نيشابور آمده بود و مقام اول را هم كسب كرد؛ جز مشكاتيان افراد
ديگري مانند محمدرضا لطفي، مجتبي ميرزاده، محمد موسوي و خيليهاي ديگر نيز بودند كه بعدها به عنوان بزرگان موسيقي ايران مطرح شدند. آن دوران را ميتوان دوراني طلايي براي كشف استعدادها نام گذاشت چرا كه اردوهاي هنري زيربناي شكلگيري استعدادهاي خوبي مانند مشكاتيان را فراهم آورد تا بعدها جامعه از محصول آنها استفاده كند. «حميدرضا نوربخش» كه اين اواخر خواننده گروه عارف بود، گفت: مشكاتيان خالق بهترين تصنيفهاي سه دهه گذشته بود. من در مسافرت بودم كه خبر درگذشت پرويز مشكاتيان را شنيدم و بلافاصله به طرف تهران حركت كردم؛ در طول مسير بازگشت مدام هنرمندان بسياري تماس ميگرفتند و از اين اتفاق با حالت شوك ابراز تاثر ميكردند. چنين عكسالعملي نشان ميدهد كه مشكاتيان در جامعه هنري ايران از جايگاه ويژهاي برخوردار بوده طوري كه همه را دچار شوك كرده است. او در نوازندگي سنتور تحول بسياري ايجاد كرد و باعث شد تا جذابيتهاي ديگري از اين ساز نمايان شود؛ در زمينه آهنگسازي نيز چه در موسيقي با كلام و چه در حوزه موسيقي بيكلام آثارمشكاتيان ماندگار و شنيدني است. همچنين به جرات بايد گفت تصنيفهايي كه او طي سه دهه گذشته ساخته جزو بهترين
تصنيفهاي بعد از انقلاب است. «هوشنگ كامكار» آهنگساز هم گفت: نميدانم چرا در اين 10 - 15 سال گذشته مشكاتيان ديگر مانند گذشته كار نميكرد و اين براي همه آنهايي كه او را ميشناختند بسيار ناراحت كننده بود اما خبر ناگهاني درگذشتش به يكباره همه ما را دچار شوكي بزرگ و باورنكردني كرد. وقتي برادرم (اردشير) خبر فوت مشكاتيان را تلفني به من داد آنقدر شوكه شده بودم كه نميتوانستم صحبت كنم و فكر ميكنم اين واكنش اكثر هنرمندان و بهخصوص اهالي موسيقي بود كه ايشان و آثارشان را ميشناختند. سابقه آشنايي ما به زماني باز ميگردد كه در چاووش همكار بوديم. اما شايد اين جالب باشد كه سالها قبل يك روز عازم كرج بودم كه قطعه زيبايي را به نام «چهار مضراب خزان» از مشكاتيان در راديو شنيدم؛ آنقدر اين قطعه زيبا و تاثيرگذار بود كه من با هر زحمتي كه بود بالاخره توانستم شماره تلفن او را گير بياورم و به خاطر ساخت چنين كار زيبايي به او تبريك بگويم. بعد از آن نيز با برادرانم نزد ايشان رفتيم و براي انجام چند كار مشترك با هم صحبت كرديم كه نتيجهاش برگزاري يك كنسرت مشترك شد. «داريوش پيرنياكان» نوازنده تار هم مشكاتيان را «اعجوبه» ساز «سنتور»
ناميد: پرويز را از 13 سالگي ميشناسم چرا كه منزل خواهرم در نيشابور مقابل منزل پدري مشكاتيان بود و من چون به منزل خواهرم ميرفتم با پرويز دوست شدم ؛ او ويولن و سنتور مينواخت و من هم تار پدرش را بر ميداشتم و با هم كار ميكرديم. اين آشنايي و دوستي ما در دانشگاه و بعد در مركز حفظ و اشاعه موسيقي سابق ادامه يافت و بعدها نيز در برگزاري چندين كنسرت با هم همكاري داشتيم. پرويز بعد ازخروجش از گروه چاووش، عارف را تشكيل داد كه من هم در اين گروه بودم و به اتفاق گروه عارف بود كه اولين سري تور كنسرت را به خوانندگي استاد شجريان در سال 1365 در اروپا برگزار كرديم و اثر دستان در چهارگاه نيز مربوط به همين دوران است. بعدا يك دوره ديگر هم در سال 67 در كشورهاي اسكانديناوي كنسرت داشتيم كه همه اين برنامهها سرشار از خاطرات خوشي است كه از پرويز دارم. داوود گنجهاي نوازنده كمانچه گفت: من و مرحوم مشكاتيان در مركز حفظ اشاعه نيز در زمان مديريت دكتر «صفوت» از آموزشهاي «نورعلي برومند» بهرهمند شديم و خاطرات بسيار خوشي از آن زمان و همچنين از زمان اجراي كنسرتها در گروه بهاري دارم. «حسين عليزاده» به نيشابور رفت و در مراسم خاكسپاري پيكر
مشكاتيان كنار مقبره عطار شركت كرد. او گفت: حضور امروز مردم نيشابور نشان داد كه مشكاتيان در چه مقامي قرار دارد. ايكاش اين اتفاق كه امروز افتاد، الگويي باشد براي ايران كه هر كسي در هر لباسي و هر شخصيتي در اين مراسم شركت كرد. شايد 30سال بود كه به موسيقي اينگونه احترام نگذاشته بودند. پرويز مشكاتيان با بازگشت به نيشابور اين روز را زنده كرد. او در مراسم تشييع پيكر مشكاتيان هم گفته بود: «با پرويز از دوران نوجواني زندگي كرديم و باور نخواهيم كرد كه امروز اين زندگي از دست رفته است. او روح خود را فشرده كرد تا عصاره وجودش اهميت يابد. پس ما با او وداع نميكنيم زيرا شما به عنوان پشتيبانان موسيقي دل ما را گرم نگه ميداريد تا ما راه خود را ادامه دهيم. موسيقي بايد حرف خودش را باز كند و در اين مملكت زنده بماند و اگر شما نبوديد شايد اين موسيقي تا امروز خاموش شده بود.» اما «محمدرضا درويشي» كسي كه تنظيم كارهاي مشكاتيان را براي اركستر سمفونيك انجام داد. در مراسم تشييع پيكر مشكاتيان گفت: خيلي از موسيقيدانان نسل ما خانهنشين هستند و خيليها فرصت هنرنمايي ندارند. زيرا وقتي صحنه را از هنرمند بگيرند، دق مرگ خواهد شد. در اين
مراسم «همايون شجريان» كه به نمايندگي از خانواده شجريان در جمع حاضر بود، گفت: «از خودم چيزي ندارم كه قابل تقديم كردن به پرويز مشكاتيان باشد. اما، يكي از قطعات خودش به نام «قاصدك» را به او تقديم ميكنم. «قاصدك! هان چه خبر آوردي/ از كجا و ز كه خبر آوردي / خوش خبر باشي اما/ گرد بام و در من بيثمر ميگردي / انتظار خبري نيست مرا / نه ز ياري نه ز ديار و دياري باري...» «داريوش پيرنياكان» نوازنده تار هم مشكاتيان را «اعجوبه» ساز «سنتور» ناميد: پرويز را از 13 سالگي ميشناسم چرا كه منزل خواهرم در نيشابور مقابل منزل پدري مشكاتيان بود و من چون به منزل خواهرم ميرفتم با پرويز دوست شدم. او ويولن و سنتور مينواخت و من هم تار پدرش را بر ميداشتم و با هم كار ميكرديم. اين آشنايي و دوستي ما در دانشگاه و بعد در مركز حفظ و اشاعه موسيقي سابق ادامه يافت و بعدها نيز در برگزاري چندين كنسرت با هم همكاري داشتيم.
طاهره رحيمي: «عارف به خاطر يک نوازنده منحل نميشود. زيرا نام يك گروه را تفكر حاكم بر گروه تعيين ميكند نه نوازنده آن...» اين را پايهگذار و سرپرست گروه موسيقي عارف حدود چهار سال قبل عنوان کرد، زماني که يکي از نوازندگان سابق گروه به انتقاد از «عارف» و «سرپرستي» آن پرداخته بود. حدود 10 روز از درگذشت «پرويز مشکاتيان» ميگذرد و نه فقط وضعيت نوازندگان آن بلکه سرنوشت خود گروه هم در ابهام قرار دارد.گروهي که پرويز مشکاتيان 32 سال قبل آن را پايهگذاري کرد و به احترام «عارف قزويني» آن را عارف ناميد. اساسيترين سوال اين است که «عارف» به کدام راه خواهد رفت و آيا پس از درگذشت بنيانگذار و سرپرست گروه، عارف ميتواند بار ديگر به اجراي برنامه بپردازد؟ چراکه مشکاتيان آنقدر زود و ناگهاني اعضاي گروه و علاقهمندان موسيقي ايراني را ترک کرد که حتي نتوانست قول برگزاري کنسرتي را با اين گروه در سال 88 که پيش از اين وعده داده بود، عملي کند. قول حضور دوباره عارف در سال 88 که آخرين اجرايش را دو سال قبل به سرپرستي مرحوم مشکاتيان به روي صحنه برده بود، تنها وعدهاي نبود که با مرگ سرپرستش ناتمام ماند. چرا که حسرت حضور تمام اعضاي هسته اوليه گروه عارف بهخصوص خواننده آن «محمدرضا شجريان» و اجراي آثاري همچون «دستان» و «دود عود» هنوز هم بر دل موسيقي دوستان مانده بود و هر دو هنرمند در زمينه اجراي آثاري مشترک صحبتهايي کرده بودند. آثاري که بسياري معتقدند پس از قطع همکاري اين دو، هيچ يک نتوانستند اثري شبيه آنها توليد کنند. اما حکايت جمع شدن دوباره «عرفاي قديم» در کنار هم براي هنرمنداني که سالهاست به راه خود رفته اند، به اين آساني نيست و حکايت ديگري دارد. اگرچه مشکاتيان، شجريان و کامکارها و ديگران نيز جداگانه نسبت به تشکيل دوباره گروه و اجراي مجدد ابراز تمايل کرده بودند، خود مشکاتيان هم در يکي از مصاحبههايي که بعد از آخرين کنسرتش انجام داد، عنوان کرده بود:« درباره همکاري با آقاي شجريان همچنان كه پيش از اين گفتم، در حال انجام است و نسبت به آن خوشبين هستم. ولي اجراي مشترك با ديگر اساتيد را بايد به عهده زمان گذاشت. مثل معروفي است كه ميگويد: 10 درويش در گليمي بخسبند و دو پادشاه در يك اقليم نگنجند.» پس از کنسرت شجريان با گروه «آوا» در سال 86 و مراسم آشتيکنان اين دو استاد و جشن خانه موسيقي 87 همکاري اين دو هنرمند و اجراي «عارف» با ترکيب اوليهاش جديتر شد. اگرچه خود مشکاتيان تاکيد داشت که چنين اجرايي نيازمند برنامهريزيهاي دقيق است.
درباره پرويز مشكاتيان كه رنج ها و آرزوهاي مردمش را در هنر خويش بازتاباند قافله عمر عجب ميگذرد *همراه شو عزيز كين درد مشترك، هرگز جدا جدا درمان نميشود.يكبار ديگر هم ناچار شديم، بهرغم ميل باطني براي قبول اين حقيقت تلخ، ساعت 9 صبح در كنار تالار وحدت جمع شويم. هميشه ايستادن كنار اين ساختمان در روز و با هواي روشن وحشت انگيز است چون فقدان يك موسيقيدان ديگر را بيان ميكند. كمي گذشت و چهرههاي آشنا و سرشناس زياد شدند: حسين عليزاده، همايون شجريان، محمدرضا درويشي و... هر كدام سخني گفتند بهجز همايون كه زبان تاثيرگذار هنر را انتخاب كرد و با خواندن شعر «قاصدك» از اخوان ثالث عمق اندوهش را بيان كرد. استاد آواز ايران هم كه براي برگزاري تور كنسرت در خارج از كشور به سر ميبرد، غم فقدان اين هنرمند را در بيانيهاي چنين نوشت: دلي از ما ولي خراب ببرد رفت و ديگر نه بر قفايش نگاه «خبر درگذشت پرويز مشكاتيان را در بهت و اندوهي سخت شنيدم. هنوز باور ندارم كه ما را تنها گذاشته است. پرويز مشكاتيان براي روزگار ما نغمههاي بسيار پرداخت و ياد آن سالها را با هنر خود در حافظه ما ثبت كرد. موسيقي او در فراز و نشيب روزگار همراه ما بود، با محنت ما گريست، با شاديهاي ما شادي و با شور و اميد ما همدلي كرد. در آثار او صداي قلبي را ميتوان شنيد كه براي وطن و آزادي ميتپد. كمتر هنرمندي را توان آن است كه رنجها و آرزوهاي مردمش را در هنر خويش بازتاباند و ترجمه صادق و راستين زمانه خود باشد. پرويز يكي از اين اندكشماران است، موسيقيداني كه ذوق تصنيفسازيش، مهارت گروهنوازيش، لطافت شاعرانهاش و تعهدش به آرمانهاي مردم، خاطره او را در هنر ايران زمين ماندگار خواهد ساخت. من مرگ هنرمندي چنين را باور ندارم. پرويز مشكاتيان در قلب و ذهن ما زنده است.» پرويز مشكاتيان 24 ارديبهشت 1334 در نيشابور بهدنيا آمد و چهار مهر 1388 دوباره در آنجا به منزل ابدي خود بازگشت. تنها شش سال داشت كه فراگيري موسيقي را شروع كرد و از همان ابتدا با سنتور، سازي كه عمري با آن زيست. ابتدا حسن مشكاتيان، پدرش، وظيفه آموزش ساز به او را برعهده گرفت و بعد از آن اساتيد بزرگي مثل: حبيب سماعي و ابوالحسن صبا اين راه را ادامه دادند. سومين دهه زندگي او، پربارترينشان بود و به همين دليل بسيار صراحتا و تلويحا مورد انتقاد قرار ميگرفت كه چرا همين رويه را بعد از آن ديگر ادامه نداد. او در جواب به اين پرسشها، معمولا با خونسردي ميگفت: «يك وقت هست كه شما در يك دههاي پركارهستيد. انگيزه داريد. برعكس در يك دهه سكوت ميكنيد. اين دلايل صرفا شخصي نيست. يك هنرمند كه نميتواند در يك جامعه زندگي كند و جدا از جامعه باشد. اين بدين معنا نيست كه ميگفتند: هنر براي مردم يا به گفته مايكوفسكي «هنر سفارش جامعه است.» چون راه مايكوفسكي را خيليها رفتهاند و نامي از آنها نماند. نميتوان گفت كه هنراز جامعه سفارش ميگيرد.اما از جامعه آبستن ميشود. يعني انگيزهها، موقعيتهاي سرايش، بينش و گزينش در فضايي است كه زندگي ميكند. براي همين هنر تابعي است از زمان و مكان.» مشكاتيان، همان طور كه خود ميگويد، هميشه در متن جامعه و در كنار مردم كشورش بود. او همكاري با راديو را از سال 56 زير نظر هوشنگ ابتهاج (ه. الف. سايه) شروع كرده بود. در سال 57 او به همراه گروهي ديگر از هنرمندان موسيقي و با همكاري گروههاي عارف و شيدا موسسه چاووش را شكل داد كه حاصل آن انتشار برخي از ماندگارترين قطعات موسيقي سنتي در سالهاي 57 تا 62 بود. اين هنرمند زمان انقلاب هم يكبار ديگر همبستگي خود با ملت ايران را ثابت كرد و همراه با محمدرضا شجريان آثار جاودانهاي خلق كردند كه « رزم مشترك» از جمله آنهاست. پس از اين دوره هم همكاري او با شجريان ادامه پيدا ميكند كه نتيجه آن آلبومهاي سرعشق (درماهور) بيداد (دستگاه همايون) بر آستان جانان (در شور و بيات ترك)، نوا (مركب خواني در دستگاه نوا)، دستان (در دستگاه چهار گاه) است كه تا ابد در حافظه شنيداري مردم اين مرز و بوم باقي ميماند و نيز اجراي كنسرتهاي برون مرزي به همراه شجريان در كشورهاي اروپايي كه تا سال 1366 به طول انجاميد. مدتي بعد، اين همكاري درخشان متاسفانه به هم خورد و بزرگترين قرباني اين ماجرا هم موسيقي دوستان ايراني شدند. بعد از آن او با خوانندگان ديگري، مثل: شهرام ناظري (آلبوم لاله بهار)، علي جهاندار (آلبوم صبح مشتاقان)، عليرضا افتخاري (مقام صبر)، ايرج بسطامي) موسم گل، افشاري مركب، مژده بهار، وطن من). علي رستميان و حميد رضا نوربخش (كنسرت گروه عارف)، همكاري كرد. اين نوازنده سنتور، كتابهايي هم از خود به جا گذاشته است، كه از ميان آنها ميتوان به: «بيداد: دونوازي سنتور»، «پيروزي: چهارگاه»، «گلآوا: قطعاتي براي سنتور» و «۲۰ قطعه براي سنتور» اشاره كرد. مشكاتيان از همان كودكي كه در اردوهاي رامسر شركت ميكرد، هميشه مقامهاي ممتاز را به دست ميآورد. سال 1353 در دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران قبول شد و همزمان به آموزش رديف ميرزا عبدالله نزد نور علي خان برومند و رديف موسيقي سنتي نزد دكتر داريوش صفوت پرداخت. در سال 1356 در آزمون باربد كه به ابتكار استاد نورعلي برومند برگزار ميشد شركت كرد و به همراه پشنگ كامكار مقام اول در رشته سنتور را كسب كرد و نيز به همراه داريوش طلايي مقام ممتاز در رديف نوازي را به دست آورد. او همچنين در فستيوال موسيقي «روح زمين» در لندن شركت كرد و مقام نخست اين جشنواره را از آن خود كرد. اين هنرمند در سالهاي اخير كمي مهجور شده و از دنياي موسيقي فاصله گرفته بود: از سال 1376 اجراهاي صحنهاي و انتشار آلبوم را متوقف كرد و تا تابستان سال 84 كنسرتي در كشور اجرا نكرد. در تابستان 84 وي به فكر تجديد ساختار گروه عارف و شيدا برآمد كه حاصل آن اجراي كنسرتي در تالار كشور با صداي شهرام ناظري بود. آخرين كنسرت مشكاتيان در پاييز سال 86 يعني دو سال قبل در تالار بزرگ كشور برگزار شد. به دليل كمرنگ شدن حضورش، مشتاقان پيگيرانه در انتظار خبرهاي جديد از كارهاي آيندهاش بودند كه صبح دوشنبه 30 مهر 1388 آخرين خبر از او همه را بهت زده كرد: « پرويز مشكاتيان بر اثر نارسايي قلبي در منزل خود در سن 54 سالگي در گذشت.» * بخشي از شعر «رزم مشترك» از چاووش 7 منبع: تهران امروز
دیدگاه تان را بنویسید