فاجعه سخت نزديك است
گفتگو بادکتر عباسعلی تسنيمی
هنوز وارد پژوهشگاه نشدهايد كه ياد بعد از ظهر روزي در ماه گذشته ميافتيد كه ناگهان تهران لرزيد. شهر يكباره شوكه شد. همه از خود ميپرسيدند كه آيا اين يك زنگ خطر نيست؟ درست در همان روز دكتر عباسعلي تسنيمي، رئيس پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله، گفت كه گسل ورامين گسلي غيرفعال بود كه با اين زلزله غول خفته بيدار شدهاست. درست در آستانه مانور سراسري زلزله دوباره آمدهايد به پژوهشگاه بينالمللي زلزله و روبهروي مردي نشستهايد كه ميتواند مثل يك معلم خوب خطرات زلزله را مهربانتر از هركسي به شما گوشزد كند. گفتوگو به درازا ميكشد و از زلزله تهران نيز سخن به ميان ميآيد. از 20 سال فعاليت اين مركز كه اتفاقا اين روزها همزمان با سالگرد تأسيساش هم هست سخن به ميان ميآيد. اما دكتر عباسعلي تسنيمي اينبار خيلي جدي در چشمان حيرت زدهتان خيره ميشود و ميگويد كه «ما هنوز به اهداف برنامههاي كلان كشوري نرسيدهايم و در ضريب ايمني نه تنها نميتوانيم نمره قبولي بگيريم بلكه بايد آماده يك فاجعه باشيم»؛ اين سخن بهت زدهميكند تو را، اين جمله يعني اينكه فاجعه سخت نزديك است. * با وجود نهادهايي مانند مؤسسه ژئوفيزيك تهران، لزوم پايهگذاري پژوهشگاه بينالمللي زلزله چيست؟ زلزله در ايران از دغدغههاي متخصصان كشور است، چرا كه خسارتهاي جاني و مالي بسياري در كشور بهوجود آوردهاست. نخستين گام براي شكلگيري پژوهشگاه، تدوين ضوابطي براي ساختمان بود. اين احساس نياز برآمده از تجارب متخصصان ايتاليايي، ژاپني و بسياري از كشورهاي زلزله خيز ديگر بود. ترديدي نيست كه ناشناختگيهاي زلزله براي ما بسيار زياد است. تصور ما اين است كه سالهاي سال مطالعه و پژوهش در زلزله بايد انجام شود تا به طراز ايمني مناسب دست پيدا كنيم. بنابراين در كنار سازماني مانند مركز تحقيقات ساختمان و مسكن وزارت مسكن و مؤسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران كه مسئوليت ثبت داده و ارائه اطلاعات مربوط به زلزله را داشته و دارد، پژوهشگاه بينالمللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله براي مطالعه و پژوهش در عرصه زلزله در آذر ماه سال 68 به پيشنهاد يونسكو و تصويب دولت تأسيس ميشود. اين مؤسسه در مسير رشد در پاييز سال 78 و براساس مصوبه شوراي گسترش آموزش عالي از مؤسسه بهپژوهشگاه تبديل ميشود. اما علت اصلي وجود چنين سازماني گستردگي كار است. در مساحت وسيع كشور تنها 2مؤسسه نميتوانند موضوع زلزله را پوشش دهند. در 10 سال اخير در حدود 130 زلزله در كشور اتفاق افتادهاست. در اين مدت تعداد 15 تا 20 زلزله به بزرگاي بالاي 5/5 ريشتر رخ دادهاست. براساس مطالعات انجام شده حدودا هر 10 سال يكبار شاهد يك زلزله بالاي 6 ريشتر در كشور بوديم. تعداد زلزلههاي نزديك به 5 ريشتر در طول سال نزديك به 6 زلزله است؛ بنابراين دامنه كار خيلي وسيع است و هرچه تحقيقات بيشتر عملي صورت گيرد، بازهم جاي كار دارد. به همين دليل رشته زلزله در حدود 70سال پيش در سطوح كارشناسيارشد مورد توجه قرار گرفته است. فعاليتهاي جدي در مورد زلزله به 15 يا 20 سال پيش برميگردد. * اما حضور تمامي نهادهاي مرتبط با زلزله، پس از وقوع زلزله است. فعاليتهاي پژوهشي اين مركز در زندگي مردم چه تأثيري ميتواند داشته باشد؟ اول،ا زلزله بارها و بارها آمده و نرفته بلكه بازهم خواهد آمد. نكته دوم اينكه بايد بپرسيم كه در اين كشور زلزلهخيز ما چه كردهايم؟ آيا به جز راه علمي راه ديگري هم هست؟ تجربه نشان داده كه بشر در مواجهه با حوادث طبيعي نبايد فرار كند. بنابراين فرار از حوادث ما را مصون نخواهد كرد بلكه بايد آنها را بپذيريم و علمي برخورد كنيم. فعاليتهاي علمي نيز در زندگي مردم گاه اثر مستقيم دارد، گاه اثر غيرمستقيم. برخي از آثار مستقيم براي مردم مشهود است و برخي مشهود نيست و نياز به زمان دارد؛ مثلا تأسيس رشته مهندسي زلزله در دانشگاهها، آموزشي برخي متخصصان را به همراه دارد و موضوع زلزله بهصورت جديتر وارد خانوادهها ميشود. با اين روش دانش كشور نيز در زمينه زلزله ارتقا مييابد و فارغالتحصيلان در دستگاههاي اجرايي مختلف به كار گرفتهميشوند. اما همچنان براي مردم اين موضوع ملموس نيست، چرا كه اين كاري علمي است و مردم نبايد انتظار داشته باشند كه خيلي زود كار نتيجه دهد. اثر ديگر، اين است كه مسئولان سياسي مانند 15 يا 20 سال قبل به زلزله نگاه نميكنند. هماكنون زلزله و ايمنيسازي در برنامههاي كلان كشور سرفصلي مجزا بهخود اختصاص دادهاست. در برنامههاي كلان كشور بهصراحت ذكر شده كه ايران در پايان سند چشمانداز، كشوري خواهد بود ايمن در برابر زلزله با مردمي آگاه نسبت به اين بلاي طبيعي. * در واقع اين تأثير به خاطر فعاليتهاي پژوهشگاه و نهادهاي مرتبط با زلزله بودهاست؟ بله. توجه دادن و حساس كردن مسئولان و مردم يكي از اقدامات اساسي مراكز مرتبط با زلزله بوده است. خود زلزله يك نوع حساسيت بهوجود آورده و توجه دائمي آن كار سازمانهاي مرتبط بودهاست، بهويژه اينكه مراكز بايد مشخص كنند كه دستگاههاي متناسب روز براي مطالعه زلزله مورد نياز است تا بتوانيم هشدارهاي بهموقع را به جامعه ارائه دهيم. * تنها مراكز علمي ميتوانند اين كار را بكنند. تحقيقات صورت گرفته در موردزلزله از ديگر اقدامات در اين باره بودهاست. وقتي ما قصد تهيه ضوابط و دستورالعمل داريم تا در فرايندهاي ساخت و تهيه مصالح و ديگر فرايندهاي توليدي به كار گرفته شود، بايد مبتني بر دانش روز باشد. مسلما اگر همه كارهاي علمي انجام شود و دستورالعملها به اجرا در نيايد، در واقع ما آب در هاون كوبيدهايم. ولي مسلما نتايج علمي ناشي از تحقيقات ميتواند ما را در تدوين دستورالعملها و استانداردها ياري كند. * آيا پژوهشها تا به امروز توانسته كشور را به اين سمت يعني تدوين آييننامهها و استانداردها پيش ببرد؟ در كشوري مثل ژاپن كه خيلي پيشتر از ما شروع به كار كردند و از نظر علمي نيز جلوتر از ما هستند، هنوز خود را مستغني از فعاليتهاي پژوهشي نميدانند. آنها هر روز مباحث علميشان را بيشتر توسعه ميدهند. اگر انتظار داريم كه نتايج فعاليتهاي پژوهشي را ببينيم مثال سادهاي ميزنيم. بسياري از استانهاي كشور براي فعاليتهاي عمراني نقشه پهنهبندي خطر و ريز پهنهبندي كه در قالب پژوهش انجام ميشود را براي طراحهاي خود بهكار ميگيرند، در كنار اين پژوهشها يكسري تحقيقات بنيادين و كاربردي هم داريم، اما تحقيقات از جنس توليدات كارخانهاي نيست كه محصولي خاص در مدت معين ارائه كند و در خدمت مردم بگذارد. نبايد فراموش كنيم كه ما در كشوري زندگي ميكنيم كه گسلهاي فعال بسياري دارد و اين گسلها در مناطق مختلف كشور توزيع شدهاند. * و عموما در پهنههاي جمعيتي قرار دارند. دقيقا همين طور است. اگر نقشه پهنهبندي خطرپذيري را با نقشه مراكز جمعيتي مورد مطالعه قرار دهيم متوجه ميشويم كه در بخشهايي از كشور كه جمعيت بيشتري حضور دارد، در نقشه پهنهبندي خطرپذيري، مناطق با خطر زياد و خيلي زياد هستند. * يافتههاي پژوهشهاي انجامشده در اين مراكز بهطور كلي چه بودهاست؟ در مراكز پرجمعيت مسلما بايد به بخشهاي ويژهاي توجه شود. بخشي از فعاليت ما در اين مراكز فعاليت آگاهيدهي بود، سپس پژوهشهاي مختلفي انجامشده است. اما نكته كليدي و مهم اين است كه فعالان اقتصادي كمتر به پژوهشهاي انجام شده اقبال نشان دادهاند. كار پژوهشگاه ارائه يافتههاي علمي است، درصورتي كه مراكز توليدي و اقتصادي براي افزايش ضريب ايمني به يافتهها توجه كنند و آن را به كار بندند؛ اما اين اتفاق تا به امروز كمتر رخ داده است. * اما بالاخره بايد يافتههاي مراكز پژوهشي جايي بروز و ظهور يابند. فرايند به كارگيري يافتههاي علمي و پژوهشي در كشور ديده شده است اما بازدهي اين فرايند ما را به وضع مطلوب نرسانده است. امروز ساخت برخي بناها باعث نگراني جديماست. كنترل كيفيت و نظارت دقيق آنطور كه بايد انجام نميشود. ممكن است براي خوشايند مردم حرفهاي خوبي زده شود، اما واقعيت وجودي زلزله تعيينكنندهاست و راستنماي حرفهاي ما خواهد بود. * 20 سال از عمر پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي ميگذرد. با توجه به سند چشمانداز توسعه امروزه ما در كجاي راهيم؟ بهعنوان يك كارشناس چه نمرهاي به اقدامات انجام شده در اين باره ميدهيد؟ واقعيت ايناست كه فعاليت ما براي جلوگيري از وقوع يك بحران خيلي كم بود. با توجه به اهداف سند چشمانداز اگر بخواهم نمرهاي از 20 بدهم، متأسفانه نمره فعاليتهاي انجامشده زير عدد 10 است. و من نگرانم كه حتي با تك ماده هم نتوانيم قبول شويم. ما نگرانيم. چندي پيش زلزلهاي به بزرگاي 4 ريشتر جنوب شرق تهران را لرزاند. همه نگران شدند. ستاد بحران كشور تشكيل شد و مانورهايي نيز قرار شد انجام شود اما متأسفم كه بگويم ما هنوز نتوانستهايم كه مطالعات عميقي در اين بخش انجام دهيم؛ البته چند مطالعه و پژوهش صورت گرفته اما كافي نبوده. اين امر تجهيزات و امكانات و بودجه ميخواهد و از همه مهمتر توجه جدي و عملي مسئولان را ميطلبد. * شايد نكته قابل توجه اين باشد كه در آن روزها شما گفتيد كه انتظار وقوع زلزله از آن گسل را نداشتيد؟ درست است. اما اتفاق افتاد. درست مثل بم. در بم يك گسل شناخته شده وجود داشت به نام گسل بم كه در كنار شهر قرار داشت. وقتي كه زلزله بم اتفاق افتاد، آن گسل به ظاهر هيچ فعاليتي نداشت اما بعدا كشف كردند كه گسل ديگري در عمق 7كيلومتري سطح زمين در مركز شهر واقع شده كه فعال شدهاست. پس از وقوع زلزله يكي از پژوهشگران ما روي گسل بم به مطالعه پرداخت. نتايج اين تحقيقات حيرت انگيز بود. ما تصور ميكرديم گسلي كه باعث بروز زلزله شدهاست غير از گسل بم است اما يافتهها نشان داد كه اين گسل كه باعث زلزله شده همان گسل بم است. با اين تفاوت كه گسل بم كه در كنار شهر قرار دارد بهصورت مورب تا زير بخش مركزي شهر كشيده شده و باعث بروز زلزله شدهاست. زلزله چندي پيش تهران نيز اينگونه بود. ما اصلا انتظار فعاليت اين گسل را نداشتيم اما زلزله رخ داد. اين يك هشدار جدي بود اما ما حتي متناسب با هشدارهايي كه دريافتميكنيم نميتوانيم اقدام كنيم. بگذاريد بيپرده بگويم طبيعت و زمين با ما خيلي روراست و مهربان هستند اما ما مدام از اين هشدارها غفلت ميكنيم و از آنها درس نميگيريم. واقعا نميشود در دنياي امروز با توجه به تجهيزات پيچيده، بهعنوان مثال اتوبانها را با فانوس روشن كرد؛ مسلما نميشود. براي مطالعه دقيق اتفاقاتي نظير زلزله چندي پيش تهران به تجهيزات و ابزار به روزتر نيازمنديم. * در واقع شما ميگوييد كه امكانات و تجهيزات مناسب در اختيار نداريد. منظورم اين است كه تجهيزات و امكانات ما با توجه به گستردگي كشور بسيار كم است. بهعنوان مثال هماكنون تنها 26 ايستگاه در كشور وجود دارد كه تنها 24 ايستگاه فعال است. اما نياز واقعي كشور در حال حاضر دست كم 50 ايستگاه است. براي تأسيس هر ايستگاه هم حدود 100 هزار دلار هزينه لازم است. اما چند سال ديگر قرار است به مقدار نياز واقعي برسيم. رشد بودجهاي ما بسيار اندك بوده و توانايي ساخت حتي يك ايستگاه را هم نداريم. * رشد بودجهايتان چقدر بوده؟ چيزي در حدود 10 درصد. البته من نميخواهم به اين موضوعات بپردازم. * 8آذر هر سال مانور سراسري زلزله در مدارس كشور برپا ميشود؛ امسال نيز انجام شد. در اين مورد توضيح دهيد. امسال يازدهمين مانور سراسري زلزله برگزار شد. در اين عرصه حوزهاي به نام آموزش همگاني وجود دارد كه خيل عظيمي از نيروهاي در حال رشد كشور را در كنار خانوادههايشان تحتتأثير قرار ميدهد. هنگامي كه در سال اول اين مانور شروع به كار كرد، اين تصور وجود نداشت كه روزي اين اقدام به يك حركت ملي تبديل شود و بخش گستردهاي از جامعه را تحتتأثير قرار دهد. اما خيلي زود اين اقدام به حركتي ملي تبديل شد و ستاد بحران كشور وارد شد و وزارت كشور و آموزش و پرورش در كنار سازمانهاي ديگر به فعاليت پرداختند. اين اقدام يك گام جدي در آمادهسازي افكار عمومي در برابر زلزله بود. * فعاليتهاي پژوهشگاه علاوه بر موارد ذكر شده ديگر چه بخشهايي را در بر دارد؟ يكي از دستاوردهاي پژوهشگاه، فعاليتهاي بينالمللي آن بودهاست. در واقع پژوهشگاه از نظر بينالمللي جايگاه بسيار خوبي دارد و با بسياري از مراكز علمي جهاني ارتباط قابلقبولي دارد. پژوهشگاه مركزي، شناختهشده در جهان است و دادههاي آن قابل اتكاست. در كشورهاي همسايه نيز تأثيرگذاري قابلتوجهي داشتهايم. كارهاي علمي و پژوهشي بسياري به سفارش اين كشورها انجام دادهايم و حتي اساتيدي نيز در دانشگاههاي معتبر كشورهاي همسايه در حال تدريس هستند. * و نكته آخر دوست دارم در مورد ضريب ايمني صحبت كنم. اين مسئله طيفهاي مختلفي را در برميگيرد. ما وقتي از بحراني به نام زلزله سخن ميگوييم 3دوره در ذهن شكل ميگيرد. قبل از بحران، هنگام بحران و بعد از بحران. اما اين سؤال مطرح است كه در كشور زلزلهخيزي مانند ايران ما الان در كدام دوره هستيم؟ ما همواره و توأمان در 2دوره قبل از بحران و بعد از بحران قرار داريم. هنگام بحران يك زمان كوتاه است و قبل از بحران و بعد از بحران نسبتا بلند. بحران در زمان كوتاهي شكل ميگيرد. * و ممكن است به فاجعه تبديل شود. آنوقت آثارش ما را تا مدتي تحتتأثير قرار ميدهد. اين مدت زماني كه ما درگير ميشويم بسيار بسيار كوتاه است نسبت به دورهاي كه همه چيز را فراموش ميكنيم. چرا بايد اينطور باشد؟ عقل ميگويد براي رفع چنين چيزي بايد در عرصههاي مختلف ايمني را بهوجود آوريم. بيمارستانها و مراكز مخابراتي و پايگاههاي بحران را بايد مورد توجه قرار دهيم. ما در حوزههاي مختلف بايد ضريب ايمني را افزايش دهيم. هنگامي كه تمامي ضريبهاي ايمني در كنار هم قرار گرفتند و ما را به عددي رساندند ايمني نسبي جامعه تأمين شدهاست. تازه آنوقت است كه ميتوانيم بگوييم كه كشورما در برابر زلزله نسبتا ايمن است. * بهنظر شما كي به اين هدف ميرسيم؟ هرگاه توجه مسئولان بهطور واقع بينانه و جدي بر اين مسئله معطوف شود؛ هرگاه مردم به اين موضوع توجه جدي كنند. ما اگر احساس كنيم كه وظايفي حتي بهعنوان شهروند داريم آنوقت ايمني نسبي يافتهايم. ما معمولا يك عدهاي را مسئول ميدانيم و آنها را بازخواست ميكنيم. اما زلزله اينگونه نيست. زلزله بارها گفته است كه همه بايد با آن كنار بيايند؛ هم مردم هم مسئولان؛ اين پيام زلزله است و معلوم نيست كه ما كجاي اين دايره و ميدان قرار گرفتهايم و چه كاركردهايم. منبع: همشهری
دیدگاه تان را بنویسید