روایت ویرانی: گزارشی از فاجعه سیل در لرستان
گزارش از وضعیت تخریب ها نحوه امدادرسی و کمک به آسیب دیدگان گذشت حضور گروه های مردمی از همه جای ایران، تصاویری به واقع غرورانگیز از تلاش برای ترمیم زخم سیل زدگان و وجهی دیگر از خلق و خوی انسانی هم میهنان مان را به نمایش گذاشت.
باران گرفت و طوفان شد و آب از سر گذشت. از دیوار خانه ها گذشت. از سیل بند و سرای مردمان گذشت به وقت عید و بعد از ظهری که رود کشکان خروشید. از کوهستان ها خروشید، دیوانه شد و خروشید تا خاطر خسته مردمان را بیش از پیش به هم بریزد. قطرات باران در مجموع هم، در خروش هم، کشکان را از سفیدکوه و یافته و اشترانکوه، کوهستان به کوهستان، دره به دره برداشتند و روستا به روستا را بلعیدند تا به شهرها برسند. به دیوار خانه ها برسند و از دیوار خانه ها بالا روند و آن شوند که ما در تقسیم بندی های معمول اداری مان از آن به نام سیل یاد می کنیم. کند و یکنواخت و خالی از آن بار وحشت و ویرانی مرگباری که با خود به همراه می آورد. می گوییم سیل آمد و خلاصه بی آن که یک لحظه، بتوانیم بار معنایی وحشت عظیمی را که در دل خود دارد درک کنیم. این گونه است که می نویسیم سیل آمد و یک شهر یا یک استان را با خود برد. غافل از خروش و خشم و ویرانی خاک و وحشتی که همراه خود آورد و در کوچه ها و خانه ها جای داد. وحشتی که برای هر کس در زندگی به شکلی رخ می دهد. برای لرستان این وحشت در فاصله پنج فروردین تا دوازدهمین روز اولین ماه سال ۱۳۹۸ آغاز شد. ابتدا آرام و بی معنی و بعد یک ریز و خشمگین و خانه برانداز سیل راه افتاد. از شیار به شیار کوهستان های بلند زاگرس، از کنار ریشه های بنه ها و بلوط ها و کنارها سیل راه افتاد از خرم آباد تا ویسیان، از ویسیان تا دو آب. از دو آب تا قالبی و چم حیدر و چم مورت. سیل راه افتاد و کشکان خروشید و خروشید تا دمرود را برد، معمولان را برد. گاوزرده و افرینه و زورانتل و زیودار و بابازید را برد. آرزوهای کوچک کشاورزان را برد. در پلدختر بود که مردمان هراسان برای نجات جان خویش به پشت بام ها پناه بردند. آن جا بود که ابتدا با دوربین های کوچک موبایل به ثبت آن فاجعه پرداختند و هنگامی که آب بالا آمد و اوج گرفت و وحشی شد، وحشت به درونشان راه پیدا کرد، وحشت در صدای محزون شان نشست تا همچون آن صدای گرفته در گلو از پشت دوربین موبایل بگویند: «ما داریم می میریم.»
1- در فاصله دو هشدار: من از واگویه های ترس از پشت آن دوربین ها وقتی قطرات باران، شلاق وار و بی رحم بر کوهستان و خانه هامان میریخت می گویم از زمانی که سیل جاده خرم آباد به پلدختر را در فاصله چم مورت به معمولان نصف کرد و برد. آن روز پنجمین روز فروردین بود. هشدار باران در خبرگزاری ها منتشر شده بود، سیل، گلستان را فرا گرفته بود و شیراز عزادار شده بود. انتشار اخبار سیل آق قلا و بعد فاجعه در شیراز در همان روزهای نخست فروردین چنان شوکی ایجاد کرد که فرصتی برای فکر کردن به فاجعه بعدی در لرستان نبود. چنین بود که در فاصله سیل اول در پنجم فروردین تاسیل دوم در دوازدهم فروردین به هشدارهای هواشناسی چندان رنگ و بوی هشدار خطر داشت، نه مردم توانایی برای ایجاد آمادگی باران باریده بود، کشکان آشفته شده بود و به روال برخی سال ها که جنون در شریان هایش می افتاد، از جایی به بعد جاده را ویران کرده بود. این را می شد از مسیرهای بلعیده شده در چم مورت و معمولان فهمید. اما این هشدار چندان جدی گرفته نشد، کسی نپرسید که این سیل مقدمه کدام ویرانی است. این حجم آب از کجا می آید و آسمان چرا این همه می بارد. باران می بارید و عید در خانه ها بود و رسانه های جمعی در تعطیلات به سر می بردند، باران می بارید و از تمام دردهای زاگرس چشمه ها به هم می پیوستند و راهی کشکان می شدند باران می بارید و کشاورزان کهنسال چنین بارانی را به یاد نمی آوردند. ما از پشت مانیتورهای خود در تهران به تصاویر اولیه ای نگاه می کردیم که خانواده و دوستان و خواهرها و برادران مان از کوچه های آب گرفته معمولان برای مان می فرستادند. باران می بارید و روزها در فاصله پنجم فروردین به دوازدهم فروردین طی می شد و در تهران نمایندگان مدیریت بحران مسیل ها را جست و جو می کردند و در شیراز عزای عمومی اعلام شده بود. باران بر زاگرس می بارید و مردم گلستان در آب ها دست و پا میزدند و بحران در گستره ای وسیع کشور را در بر گرفته بود. باران می بارید و عکس ها تند و تند در کانال های تلگرامی محلی منتشر می شد و ما نمی دانستیم معنی آن هشدار که سامانه بارشی دیگری در راه است، چیست. ما سال های سال بود که در کنار کشکان زندگی می کردیم کشکان برایمان نعمت بود. زمین های محدودمان را سیراب کرده بود، به ما معنای سخاوت را آموخته بود و هر بار که یاغی شده بود و اوج گرفته بود و پل ها و جاده ها را با خود برده بود، دوباره در کنارش ایستاده بودیم، دوباره جاده ها و پل ها را همان گونه که بودند ساخته بودیم معنای ویرانی را از ذهن خود پاک کرده بودیم. ما به کشکان خو گرفته بودیم، روستاها و شهرهای مان را در کنارش بناکرده بودیم و پیش از آن که پای قاعده و مقررات شهرداری ها به شهرها و روستاهای مان برسد خانه و مغازه و زندگی مان را در حاشیه اش بر پا کرده بودیم و نمی دانستیم مسیل چیست و چند قرن دیگر این رود قرار است دچار جنون شود و همه بستر مسیل را درگیر کند؛ بستری که خانه های ما در آن بناشده بود. این را حتا در فاصله دو سیل، به خود یادآوری نکردیم و خیلی زود امکانات امدادی مان مهیا شد تا آن تکه های ویران شده از جاده را کنار هم بگذاریم. مسیر قطع شده می رفت تا متصل شود، تا جراحت اولیه را درمان کنیم، تا به قاعدة همیشگی کمی بعد همه چیز را فراموش کنیم. کشکان به کوچه ها رسیده بود و در همان میانه توقف کرده بود. آب از سر نگذشته بود و سرگذشت ما هنوز شبیه سیل زده ها نبود.
2- روایت ویرانی : در فاصله پنجمین روز فروردین تا روز دوازدهم، خبرها از خروش کشکان به آسیب هایی محدود می شد که قسمتی از جاده ها لوله های آب شرب و دیگر شریان های حیاتی چون گاز و برق را در گیر کرده بود. تعدادی پل های ارتباطی بین روستاها در فاصله ویسیان تا پلدختر زیر آب رفته و دوباره عیان شده بودند مردم به چشم خود رود خروشان را دیده بودند که یکبار خود را تا کوچه های شان رسانده و اندکی عقب نشینی کرده بود آنها به آسمان و ابرها و آن باران بی امان امیدوار بودند تا زمین های شان را سیراب کند. امیدوار بودند که نیروهای امدادی که خود را به معمولان و پلدختر رسانده بودند بتوانند امکانات مورد نیاز را در اختیارشان قرار دهند و قطعی موقت آب و برق را از بین ببرند. امیدوار بودند و در فاصله زمانی یادشده تصاویر خود از سیلی را که آمده بود و به گمان شان نامهربانی کرده و تا کوچه و حیاط خانه ها پیش آمده برای دیگران بفرستند. ما به آن تصاویر خیره شده بودیم و غمگین از فاجعه تلخ سیل در شیراز و گلستان زیر باران بی امان تهران به این فکر می کردیم که اگر مسیلی در تهران طغیان کند چه فاجعه ای رخ خواهد داد. باران همچنان می بارید و ابرها در کار فروریختن بودند و دره های پرّب در لرستان مشغول طغیان بودند و سازمان فضایی ایران با اشاره به دریافت تصاویر ماهواره ای از وضعیت استان لرستان از طغیان رودخانه ها در سه منطقه این استان خبر می داد. در گزارش این سازمان چنین آمده بود. بر مبنای آخرین پایش تصاویر ماهوارهای رادار که هم اکنون در سرشاخه های کرخه، کشکان و سیمره در استان لرستان در حال انجام است شاهد طغیان رودخانه هستیم، به این سازمان تاکید کرده بود که تحلیل ها بر مبنای اطلاعات دریافتی از ماهواره های سنجش از دور، در حال تکمیل شدن و ارسال به سازمان مدیریت بحران است. بر مبنای اعلام سازمان فضایی ایران تصویر ماهواره هواشناسی FY-H2 نیز از مسیر ورود سامانه بارشی از شمال غرب و غرب به کشور حکایت دارد که بیشترین ابرهای پربارش در مرزهای غربی کشور تا شمال خوزستان خواهد بود.» این سازمان هشدار داده بود که سامانه بارشی از سمت شمال غربی و جنوب غربی در حال وارد شدن به ایران است..... ظهر بود انبوهی ابرها ادامه داشته باران ادامه داشت، پیمانه پر نشده بود و کشکان ناآرام بود. این را می شد از دریچه پنجره هایی مشاهده کرد که مشرف به رودخانه باز می شدند و کسی یا کسانی از پشت آن پنجره ها عکس و فیلم می گرفتند تصاویری که از خروش لحظه به لحظه آب خبر می داد. از پیش روی آن به کوچه ها، به خانه ها به خیابان ها، به جاده ها و پل ها و زمین های کشاورزی باران می بارید و کشکان طغیان می کرد وطغیان ادامه داشت. آن قدر تا کار از کار یگذرد و رئیس پلیس راه لرستان اعلام کند: «تمام جاده های استان لرستان بسته شد.» در گزارش او آمده بود: «جاده خرم آباد - کوهدشت خرم آباد - چگنی، خرم آباد - پلدختر، پلدختر - کوهدشت و خرم آباد بروجرد مسدود است و جاده سپیددشت - خرم آباد، خرم آباد - زاغه، الیگودرز - دورود، ازنا۔ دورود، الیگودرز - اصفهان و ازنا - شازند نیز بر اثر بارش شدید برف و باران بسته شده است.» به گفته وی آزادراه خرم آباد- پل زال و همچنین جاده پلدختر به آزادراه نیز بر اثر ریزش کوه قطع شده بود.
سیل ضربه خود را وارد کرده بود. طغیان به خانه ها رسیده بود و مردمی را که دل از کاشانه نکنده بودند فراری داده بود. سیل جاری شده بود. از سفید کوه، از اشترانکوه، از یافته و مخمل کوه، از دشت های چگنی به دوآب و از دو آب به معمولان، پیش از آن که آفتاب غروب کند شهروندانی که دوربین های خود را برای ثبت غمگین ترین لحظه زندگیشان در برابر کشکان خروشان گرفته بودند، به چشم خود دیدند که چگونه کشکان اوج گرفت و از پشت بام خانه هاشان گذشت رود خروشان از اتاق ها و خاطراتشان گذشت. آب شرب قطع شده برق قطع شد، گاز قطع شد و پل هایکی بعد از دیگری فرو ریخت آب به خانه های مردم در قالبی، چم حیدر، چم مورت ودمرود نفوذ کرد و از پشت بام ها گذشت. آن قدر اوج گرفت و وسیع شد که مغازه ها و خانه های پایین دست را بلعید. کشکان جاده هارا بلعید و گذشت و رفت تا در فاصله خرم آباد تا پلدختر هرچه را که نامی در گذشته داشته بر دارد و چنان کند که کسی هیچ گاه به بالا نداشته و کسانی هیچ گاه آن را فراموش نکنند. ما در تهران نشسته ایم. ما در تعطیلات عید به سر می بریم. در تهران هم باران می بارد و در معمولان و پلدختر و همه روستاهای سیل زده غروب شده و برق و آب و گاز و تلفن و اینترنت قطع شده است. غروب غمگینی رسیده و باران اوج گرفته و برادرم از خرم آباد پیغام میفرستد که هیچ خبری از معمولان نیست. در توییتر می نویسم: «برای شان دعا کنید.»
3- تن تکیده در طوفان : فردای روزی که به رسمی کهن و باستانی مردمان این سرزمین راهی طبیعت می شدند تا سیزدهمین روز فروردین را در دل طبیعت بگذرانند، شهرها و روستاهای بسیاری در لرستان زیر آب رفته بود، راه های ارتباطی قطع شده و از سرنوشت مردمان خبری نبود شرایط بحرانی اعلام شده و تلاش برای کسب خبر از وضعیت شان آغاز شده بود. کانال های خبری محلی تلفن هایی که گاه وصل می شدند و گاه قطع می شدند تنها راه ارتباط گرفتن از وضعیت این مناطق بود. چیزی که دیده میشد با آن فاجعه ای که چند روز بعد قرار بود از نزدیک ببینیم خیلی فرق داشت. از دل تصاویر ارسالی، ما خانه ها و خیابان هایی غرق آب و گل را مشاهده می کردیم و آنچه بعدها دیدیم، حجم عظیمی از ویرانی بود. زندگی های بر بادرفته ملال های برجامانده، روستاهایی که نیست و نابود شده و پل هایی که هیچ نشانی از آن ها بر جا نمانده بود. سیل روستاهای بسیاری را بلعیده بود. خاک را از کوهستان ها شسته و در خانه های مردم انباشته بود. شدت بارش امکان امدادرسانی به مناطق آسیب دیده را از بین برده و چیزی جز درد و ملال و اندوه باقی نمانده بود. حمیدرضا کاظمی (نماینده مردم پلدختر و معمولان) با بیان این که بخش های غربی شهرهای پلدخترو معمولان به طور کامل زیر آب رفته اعلام کرد: مردم برای نجات جانشان به کوه ها پناه برده اند و در وضعیت بسیار بدی هستند، آن ها را می شناختم، از خانه و روزگار شان خبر داشتم، همسایه ام بودند، آشناهای نزدیک و دوری که می توانستم حین نوشتن، نامشان را برایتان بنویسم و خانه های ویران شان را برایتان به تصویر بکشم قدم زدن در آن کوچه های انباشته از گل و لای، خیره شدن به زمین های زیر آب رفته نیاکانم، روستاهای محوشده و مردم آسیب دیده غم بزرگی بود. صدای ضجه زدن زنی را به خاطر سپرده ام که شوک ویرانی در صدایش ریخته بود و ویران از انبوه غم و حرمان مویه ای لری می خواند و دستانش را دور هم می چرخاند به نشانه این که جهان به هم ریخته است «هیرووو، هیرووو...» روزهای بعد و بعدتر در اسکان آسیب دیدگان، گزارش از وضعیت تخریب ها نحوه امدادرسی و کمک به آسیب دیدگان گذشت حضور گروه های مردمی از همه جای ایران، تصاویری به واقع غرورانگیز از تلاش برای ترمیم زخم سیل زدگان و وجهی دیگر از خلق و خوی انسانی هم میهنان مان را به نمایش گذاشت. آن تلاش ها با وجود همه سختی ها هنوز ادامه دارد. تلاش نیروهای مردمی نیروهای نظامی، سازمان های امدادی همه و همه در خور تحسین بود. با این همه زخم های این فاجعه تا ترمیم کامل به زمانی طولانی نیاز دارند.
4- بازگشت: آن ویرانی فصل نهایی بی توجهی به واقعیتی بود که زیستن بر خاک سرزمینی با اقلیم بحران خیر نام داشت؛ اقلیمی که امکان وقوع بیش از س ی حادثه طبیعی در آن وجود دارد و ساختن خانه در حاشیه رودخانه بدون توجه به شرایط اقلیمی آن خطرناک است اما این را چه کسی به ما یاد داده؟ بخش عمده این خانه ها در روزگار و زمانه ای ساخته شده اند که شهرها فاقد ساختارهای اداری امروزی بودند. در دل کوهستان های سر به فلک کشیده زاگرس، زندگی در حاشیه رودخانه ها شکل گرفته و زمین های محدود کشاورزی نیز از طریق همین رودخانه ها تغذیه می شوند. ساختن جاده نیز در حاشیه این رودخانه ها شکل گرفته و چون عبور از کوهستان های مرتفع به سختی امکان پذیر بوده، حاشیه جاده ها جای آسان تری برای راه ارتباطی بود حاشیه رود کشکان دهه هاست که شاهد شکل گیری زندگی به همین منوال بوده و کسی به یاد نمی آورد که رود این گونه خروشان شده باشد. آن ها در روایت خود به سیل های کوچک و بزرگی اشاره می کنند که هر بار رخ داده و در نهایت به چند پل یا راه ارتباطی روستایی آسیب رسانده. با این حال بعد از سیل، هیچ برنامه ای برای بازسازی به شیوه ای مقاوم تر وجود نداشته و این گونه غفلت از امکان وقوع دوباره بحران، توجه به تاب آوری را به حاشیه می راند.
تماشای مردمان آسیب دیده و خانه های ویران شده سنگین است. زندگی این مردمان با آب رفته است. نیمی از پلدختر ویران شده و روستاهایی وجود داشتند که دیگر وجود ندارند. در حدفاصل ویسیان تا پلدختر پلی روی کشکان باقی نمانده و مسیر ارتباطی به روستاها قطع شده جاده از تنگتبر تا پلدختر جابه جا قطع شده. موتورهای پمپاز آب به زمین های کشاورزی تقریبا به طور کامل از بین رفته اند. ساخته شدن این منطقه و بازگشت دوباره زندگی به آن سخت و دشوار و طولانی است.
منبع: اندیشه پویا
دیدگاه تان را بنویسید