مسئولان شعرهای سفارشی می خواهند
به اعتقاد عليرضا بهنام؛ برخي از مسئولان فرهنگي از نوع خاصي از شعر كه سفارشي و فرمايشي است؛ حمايت ميكنند و به واقعيت شعر ايران تمايلي ندارند. حال آنكه بايد شعر ناب فارسي را حمايت كرد، نه شعر مصنوعي و سفارشي را.
ايلنا: شعر جهان در سده اخير فراز و نشيبهاي متعددي را تجربه كرده كه به زعم كارشناسان؛ جريانهاي شعري در هر دورهاي حائز ويژگيهايي بودهاند كه برتافته از شرايط و رخدادهاي اجتماعي موجود در جهان بوده است. با انگيزه بررسي جريانهاي مختلف شعر در سده اخير جهان بر آن شديم تا با عليرضا بهنام(شاعر و مترجم) گفتوگو كنيم و نظراتش را پيرامون روند شعر جهان و ايران جويا شويم. بهنام معتقد است در هر جاي دنيا؛ تنها شعري كه برآمده از جامعه خود بوده؛ توانسته به عنوان يك شعر شاخص مطرح شود زيرا شعر را در تقابلي نزديك با نيازهاي روحي و اجتماعي مردم ميداند. وي در ابتداي سخنانش به توصيف يك نماي كلي از مناطقي كه امروزه از آنها به عنوان حوزههاي شعري متشخص(به معناي به رسميت شناخته شده) ميپردازد و راجع به شعر در كشور آمريكا ميگويد: با بررسي اشعار آمريكايي در دهههاي اخير متوجه ميشويم كه مضاميني دستمايه شاعران قرار داده شدهاند كه به نوعي بازتاب دورههاي مختلف زيستي مردم آمريكا بودهاند. از اوايل قرن 20 ميلادي شاعراني در آمريكا ظهور كردند كه در آثارشان يك نوع فردمحوري و ايمان به قدرت علم براي توجيه جهان پيراموني كاملا به چشم ميخورد. وي در اين باره افزود: در ادامه اين جريانها با شاعري به نام «كيس اليوت» برخورد ميكنيم كه نمادي از اين گروه شاعران بود و سعي ميكرد به جاي باورهاي دنياي كهن از منطقي برتافته از علم و ايمان استفاده كند. اين شاعر پس از جنگ جهاني دوم كه در آن زمان رنگ و بويي فاتحانه (البته در دنياي سياست) به خود گرفته بود؛ به سمت يك نگرش معنوي و عرفاني متمايل شد و آخرين شعرش با نام «چهار كوارتر» نشاندهنده اين نگرش است. بهنام، طبق دستهبندي كه براي شعر آمريكا قائل ميشود، اظهاركرد: بعداز پايان يافتن جنگ جهاني دوم ميتوان شعر آمريكا را در دو شاخه عمده بررسي كرد: دسته اول شاعراني بودند كه بر تجربهها و دانستههاي فردي خود تكيه ميكردند و از درونيات خود سخن ميگفتند. اين دسته شاعران به شاعران اعتراضي مشهور هستند رابرت لاول از اين جمله بود. وي افزود: دسته دوم شاعراني بودند كه در مكتب سانفرانسيسكو فعاليت داشتند و تحت عنوان نسل بيت شناخته شدهاند. اين دسته از شاعران سعي داشتند كه پيوندي بين علايق شخصيشان و فرهنگ عامه ايجاد كنند و درعين حال به انتقاد از نظام سرمايهداري بپردازند. اين شاعر خاطر نشان كرد: اين جريانات ادامه داشت تا اينكه يك فضاي تكثرگر در دههي 70 ميلادي اتفاق افتاد و به عنوان مثال جريان شعر زبان كه قصد داشت با برهم زدن نظام زباني مالوف ديدگاههاي انتقادي جديدي را در مورد جوامع آمريكايي دنبال كند. وي، جريانهاي شعري در كشورهاي آمريكاي لاتين را نيز از تاثيرپذيري درمقابل جريانات اجتماعيشان مستثني نميداند و معتقد است: در اين كشورها نيز كه سالها تحت استعمار قدرتهاي سياسي بودهاند، رويكرد شعر برتافته از اعتراض و آزاديخواهي است زيرا معمولا وقتي در واقعيت جامعه فاجعهاي درحال رخ دادن است تخيل و آرمانگرايي نقش بسزايي در آثار شاعران خواهد داشت. بهنام در ادامه سخنانش به ادبيات روسيه اشاره كرد و گفت: در كشور شوروي سابق وضع متفاوت بوده است و اتفاقا شرايط تاريخي اين كشور در سده اخير براي ما ايرانيان ملموس است چون ما نيز فضاهاي مشابهي را تجربه كردهايم. وي افزود: پس از انقلاب شوروي و روي كار آمدن لنين با شعر برخورد حزبي داشتند و از شاعران انتظار ميرفت كه طبق بخشنامههاي صادره ازسوي دولت شعر بنويسد. وي معتقد است: طي اين جريان كه 70 سال ادامه داشت؛ شاعران خلاق بسياري در شوروي قرباني سانسور شدند و آنچه طي اين سالها رواج داشت عموما شعري فرمايشي و سفارشي بوده است. به عنوان مثال ولادمير ماياكوفسكي تا پيش از انقلاب شوروي آثار قدرتمندي از خود بر جاي گذاشت ولي پس از آن؛ شعر او به فضاهايي در حوزه شعر تبليغاتي و كارگري افول كرد و بعداز آن كه ماياكوفسكي متوجه اين افول شد؛ سعي كرد به شعر خود بازگردد اما توسط حاكمان از دايره شاعران روس كنار گذاشته شد. بهنام با برشمردن چنين سابقهاي از شعر جهان در دو كشور آمريكا و روسيه؛ به شرح و وضعيت شعر جهان در دهههاي اخير پرداخت و گفت:در دهههاي اخير ما شاهد يك پديده جديد در شعر دنيا بودهايم كه حاكي از جرمانديشي شاعران بوده است. در اين دههها شاعران انگيزه مكتبگرايي و ايجاد مكاتب جديد را كنار گذاشتند زيرا ديگر اعتقادي به پيدايش قالبها و فرمهاي شخصي و نوين نداشتند. اين شاعر خاطرنشان كرد: امروزه مردم جهان به سطحي از روشنفكري دست يافتهاند كه به جاي پيگيري مكتبهاي پيشين در ادبيات نوين، به رسيدن به يك زبان مشترك كه چيزي را به آنها تجويز و برايشان تعيين تكليف نميكند؛ فكر ميكند و علاقه دارد. در چنين فضايي است كه ما امروزه ميبينيم قالبهاي مختلف شعري از سانت(معادل تغزل) تا فرمهاي جديد مثل شعر چيدمان دركنار يكديگر مورد استفاده قرار ميگيرند و مردم درخوانش و انتخاب هركدام از آنها مختارند. اين شاعر جوان سپس به بررسي دورههاي متفاوت شعر در ايران پرداخت و گفت: تا قبل از انقلاب در ايران به دليل وجود جوي ملتهب در حوزههاي اجتماعي، لاجرم شاهد يك نوع شعر ملتهب، سياسي و ايدئولوژيكي بوديم كه التبه تمايلات عرفاني نيز كمافيالسابق وجود داشت. وي در اين باره افزود: از گروه نخستي كه در اين حوزه ظهور كردند ميتوان به احمد شاملو و شفيعي كدكني اشاره كرد و در ادامه يداله رويايي، بيژن الهي سهراب سپهري و ... ديگرشاعراني بودند كه به اين فضاها پا گذاشتند. بهنام ادامه داد: اين دوگانه التهاب اجتماعي و عرفان مالوف ادامه داشت تا پس از انقلاب؛ گونه سومي نيز بر آنها اضافه شد كه به زعم خودشان شاعر انقلابي بودهاند. وي معتقد است: اينگونه سوم در پيگيري مضامين و قالبها به گونه ادبي دوران مشروطيت بازگشتند كما اينكه شعر دهه 60 كپي برابر اصل شعرهاي دوره مشروطه است و عواملي همچون نگاه به فرهنگ عامه و به كار بردن مضامين و اصطلاحات عاميان در قالبهاي كلاسيك ازجمله مولفههاي شعري آنان بود. بهنام گفت: اين جريانات به روند خود ادامه دادند كه البته افرادي چون قيصر امينپور از آغاز دهه 70 سعي كردند ضمن برگشتن از رويكرد شعري خود با شعر زمان هماهنگ شوند. وي اضافه كرد: در ادامه گونه اول و دوم در ابتداي دهه 70 يك چرخش فكري و زباني را تجربه كردند كه طي آن از آرمانگراييهاي روزهاي نخست فاصله گرفتند و شعر خود را در فضايي معقولتر كه شعر جهان درقالب ترجمهها به آنها پيشنهاد داده بود دنبال كردند. اين شاعر و مترجم معتقد است: پس از رخ دادن چنين اتفاقي در حوزه شعر، روز به روز شاهد شكوفايي استعدادها و پخته شدن شاعران جوان بودهايم. از نظر وي، درحال حاضر ما صاحب شعري هستيم كه هرچند تاكنون در دنيا چندان شناخته شده نيست اماقابل اعتنا است و در بخشهايي حتي از مدعيان شعر جهان فراتر رفته است. بهنام در اين باره گفت: ما بايد فارغ از دغدغه رقابت با شعر جهان خودمان باشيم و سعي نكنيم از سبكها و فضاهاي شعري جهان تقليد كنيم. زيرا تنها با چنين رويكردي ميتوان اميدوار بود كه شعر فارسي زماني در مجامع بينالمللي با ويژگيهاي خاص خود به رسميت شناخته شود. اين شاعر و مترجم معتقد است: ما بايد بيش از پيش در حوزه شعرمان زحمت بكشيم زيرا برخلاف كشورهاي اروپايي و آمريكايي كه با زبان مشترك يا نزديك به هم امكان مطرح شدن در جهان شعر را دارند، زبان فارسي زبان مهجوري است. وي درخصوص موانعي كه بر سر راه جهاني شدن شعر ايران قرار دارد، گفت: متاسفانه برخي از مسئولان فرهنگي از نوع خاصي از شعر كه اتفاقا سفارشي و فرمايشي است حمايت ميكنند و به واقعيت شعر ايران تمايلي ندارند. اين درحالي است كه توسعه شعر فارسي يك هدف والاست و مسير دستيابي به اين هدف بايد شعر ناب فارسي را حمايت كرد، نه شعر مصنوعي و سفارشي. بهنام همچنين معتقد است: بايد در حوزه ترجمه شعر فارسي به زبانهاي زنده جهان سرمايهگذاري شود تا در درازمدت شعر فارسي ازسوي جهانيان به رسميت شناخته شود. وي دراين باره خاطرنشان كرد: كشورهاي اروپايي و آمريكايي در سراسر جهان بنيادهاي ادبي و فرهنگي دارند كه وظيفه آنها شناساندن ادبياتشان به جهانيان است و فقدان چنين حركتهايي ازسوي مسئولان فرهنگي ما در درازمدت باعث عقبماندگي شعر فارسي خواهد شد.
دیدگاه تان را بنویسید