برزخ احساس و وظیفه
«به رنگ ارغوان» در صورت بیرونی وجوه سیاسی بسیار پررنگی دارد که به وضوح قابل تشخیص است اما ...
فیلم سینمایی «به رنگ ارغوان» ساخته ابراهیم حاتمی کیا که هم اکنون برروی پرده سینماهاست در ادامه دغدغه های این کارگردان بار دیگر تقابل وظیفه و احساس را به تصویر می کشد. ابراهیم حاتمیکیا در واقع با «به رنگ ارغوان» در کنار دو اثر دیگرش «آژانس شیشه ای» و «ارتفاع پست» سه گانه اعتراض فرد در برابر جمع را که به نظر می رسد دغدغه اصلی سال های اخیرش است تکمیل کرده است. او در «به رنگ ارغوان» نیز به سراغ دغدغه اصلی این سال هایش که همان رابطه فرد و اجتماع و همچنین تقابل عاطفه و عقل است رفته و استیصال قهرمان اش را در پارادوکس عشق و آرمان تصویر کرده است. در هر سه فیلم با یک موقعیت فردی روبروییم و چالش فرد با آنچه پیش روست. «آژانس شیشه ای» حکایت یک فرمانده زمان جنگ بود که اکنون برای نجان جان همرزمش دست به اسلحه برده و مردم بیگناه را گروگان می گرفت. در اینجا وجه عاطفی و احساسی حاج کاظم (پرویز پرستویی) در برابر وجه عقلانی و منطق گرای سلحشور (رضا کیانیان) و اقدام غیرقانونی او در گروگان گیری در تقابل قرار می گرفت. «ارتفاع پست» حکایت مرد واماندهای به نام قاسم (حمید فرخ نژاد) بود که از سر ناچاری و به دیل وضع بد اقتصادی دست به جرم بزرگی چون هواپیماربایی زده تا خود و خانواده اش را به آرزوهایی بزرگ رهنمون سازد. در «به رنگ ارغوان» نیز با مامور وظیفه شناسی طرف هستیم که باید میان جبر شغلی و اختیار فردی یکی را برگزیند و این بار نیز شاهد بازنمایی همین خصلت ها و ویژگی ها در شخصیت اصلی قصه هستیم. در تمامی این آثار با ضد قهرمانانی روبرو هستیم که آنچه انجام می دهند با معیار قانون و منطق پذیرفتنی نیست اما حس موجود در اثر به گونه ای است که عملکرد آنها از نگاه تماشاگر صحیح و درست بوده و اینگونه است که ضد قهرمان فیلم به قهرمانی بی بدیل تبدیل می شود. اما در این میان تفاوت «به رنگ ارغوان» با دو اثر مذکور راه یافتن و کنکاش بیشتر در وجوه عاطفی و انسانی شخصیت اصلی قصه و تم عشقی غالب اثر است. فیلم در واقع تلاشی برای راه یافتن وجوه عاطفی و لایه های انسانی پنهان شخصیت اصلی است. هرچند «به رنگ ارغوان» در ظاهر و صورت بیرونی وجوه سیاسی بسیار پررنگی دارد که به وضوح قابل تشخیص است اما در بطن خود یک رابطه عاشقانه را پرورانده که البته بسیار پرتناقض و پیچیده است. یک مامور امنیتی (حمید فرخ نژاد) که ماموریتش زیر نظر گرفتن دختری دانشجو با نام ارغوان است به تدریج به یک دلدادگی رومانتیک رسیده و در برزخ احساس و وظیفه گرفتار می شود. «به رنگ ارغوان» آغازی بسیار نفس گیر دارد. فصل معرفی قهرمان با تمهید تدوین موازی و با ظرافتی خاص به تصویر کشیده شده است. میزانسن های آغازین فیلم مربوط به اتاق کار، ابزار مورد استفاده مامور و زیر نظر گرفتن دختر جوان ریتمی تند و نفس گیر دارد و خیلی زود تماشاگر را با خود همراه می کند. تخصص مرد زیر نظر گرفتن دیگران است، او از نمای دور از دختر عکس می گیرد، به صدای او گوش می دهد و با او همراه می شود اما کم کم از حالت یک بیننده صرف خارج شده، درگیر وقایع می شود و در رخدادها دخالت می کند. اینگونه است که قهرمان حاتمی کیا از دنیای وظیفه، کد، رمز و عدد به شوریدگی و دلداگی و از پرسونای مامور وظیفه شناس و متعهد، به انسان و انسان بودن می رسد. دگردیسی و سیر تحول حسی و عاطفی مامور به واسطه دلبستگی به دختر به شکلی نمادین از طریق انتخاب نام خداوند در ارائه گزارش های امنیتی اش از «هوالکاشف» به «هوالمحبوب» تصویر می شود. قهرمان با راه دادن به یک حس عاشقانه و انسانی شدید به تدریج به مخمصه ای قدم می گذارد که گریزی از آن نیست. راهی بی بازگشت که مامور خود از پایانش مطلع است. پرداخت حاتمی کیا اما در سراسر فیلم به گونه ای است نمی توان جبه حق و خصم را از یکدیگر تفکیک کرد. در فصل درگیری نمی توان دریافت که چه کسانی به چه افرادی شلیک می کنند و کدام یک در صف مردان قانون بوده و یا کدامیک دشمن قلمداد می شوند. ابهام خودخواسته فیلمساز به گونه ای است که در نهایت همه چیز به تماشاگر واگذار می شود. اما فیلم با وجود تعلیق، ریتم نفس گیر، خلق موقعیت های پیچیده و چندگانه و بازیهای روان و حساب شده انسجام ساختاری بهترین فیلم های حاتمی کیا را ندارد. فیلم در اثبات فرض اصلی قصه که روایت بر مبنای آن شکل گرفته به دردسری اساسی می افتد. عشق مامور به دختر که در تقابل با وظیفه و ماموریت او قرار می گیرد فرض اصلی قصه است که در ادامه به پاشنه آشیل اثر تبدیل می شود و تلاش موثری برای باورپذیر شدن این عشق نشده و این رابطه تبیین درست و محکمی ندارد. این در حالی است که تماسشاگر برای پذیرفتن رفتار مامور باید فرض عاشق بودن اور ا کاملا لمس کند. لحظه های دو نفری آنقدر کوتاه و گذرا هستند که نمی توان آنها را بهانه قوام یافتن گرایش مرد به دختر قلمداد کرد. حتی اگر علاقه مرد به دختر را پذیرفتنی قلمداد کنیم کشش دختر به مردی با آن هویت دوگانه نیاز به جزییات بیشتری دارد که فیلمساز به راحتی از کنار آن می گذرد. فصل های شتاب زده و شعاری اعتراض صنفی دانشجویان که در طول اثر تکرار می شود نیز بسیار آزار دهنده بوده و به لحاظ اجرا پرداخت ضعیفی دارد. گذشته از اینکه این داستان آنقدر فرعی است که به پیشبرد قصه نیز هیچ کمکی نمی کند و حذف آن به کلیت اثر نیز لطمه ای وارد نمی کند. سکانس دوئل مامور و شفق نیز که به شکل فلش فوروارد ارائه می شود بسیار غیر هنرمندانه و غیر ضروری می نماید. پایان فیلم هم تا حدودی به آن لطمه زده و نمای پایانی که دختر رو به مرد لبخند می زند کمی رویایی به نظر می رسد. شاید پا گذاشتن فیلم به عرصه تراژدی و به دارآویخته شدن دختر با طناب که در نخستین نمای فیلم نیز بر آن تاکید شده بود، در دنیای اثر پذیرفتنی تر بود. اما در شکل کنونی به رنگ ارغوان داستان شکارچی است که به طعمه اش دلبسته و حالا خود در پایان به طعمه تبدیل شده است. *سيد عرفان جلالي
دیدگاه تان را بنویسید