کتاب مثل شعر به حاشیه رفته است/شعر فقط «شعر» است با مخاطب خاص

کد خبر: 170800

یک زمانی شعر امپراتور بلامنازع فضای فرهنگی جوامع بود، اما حالا شعر در کنار حریفان قدرتمندی مثل سینما، تئا‌تر و بسیاری از هنرهای جدید به حاشیه رفته است. نه دیگرکار شعر آموزاندن علم و عرفان است نه دستور زبان و نه روایتگری تاریخ. شعر فقط شعر است با مخاطب خاص. به هر حال می‌خواهم بگویم در این زمانه مردم دانسته‌ها و آگاهی‌های خودشان را از ده‌ها منبع دیگرمثل روزنامه‌ها، تلویزیون، اینترنت و... کسب می‌کنند.

کتاب مثل شعر به حاشیه رفته است/شعر فقط «شعر» است با مخاطب خاص
سرویس فرهنگی فردا؛مهدی علیپور: عبدالجبار کاکایی از آن آدم‌هایی است که به قول معروف خوره کتاب اند. عادت کتاب خریدن از کودکی در او ریشه دوانده و پس از سال‌ها هنوز که هنوز است وقتی در مقابل کتابفروشی می‌ایستد نمی‌تواند وسوسه خریدن کتاب و سرک کشیدن در میان قفسه‌های کاغذی را از خودش دورکند. دیوارهای خانه کاکایی در قرق قفسه‌های کتاب است و انگار به جای گچ و سیمان دیوارهای خانه‌اش را با کتاب بالا برده‌اند. برای ما که خودمان هم خوره کتابیم دیدن کتابخانه ۳-۴هزار جلدی کاکایی که با وسواس خاصی هم انتخاب شده‌اند، مثل رفتن لب چشمه و تشنه بازگشتن است، چون فرصت گفت‌و‌گو آن قدر کوتاه است که مجالی برای پرسه زدن در میان کتاب‌های کتابخانه شاعر مهربان و دوست داشتنی ایلامی نمی‌ماند. در یک بعد از ظهر سرد پاییزی مه‌مان عبدالجبار کاکایی بودیم و در میان سر کشیدن یک فنجان چای قندپهلو با او درباره کتاب و کتابخوانی گپ زدیم.
راستش را بخواهید مدام با خودم کلنجار می‌رفتم که این گفت‌و‌گو را چطور و از کجا شروع کنم. بهانه معلوم است، هفته کتاب و کتابخوانی؛ اما اینکه چطور شما را بیاورم در دل موضوع کمی مقدمه چینی می‌خواست. اما کتابخانه شما کار را برایم آسان کرد. حالا می‌توانیم از ماجرای همین کتابخانه و این همه کتاب شروع کنیم. این همه کتاب را چطور جمع کردید؟ علاقه من به کتاب ریشه در کودکی‌ام دارد. پدرم کتابخانه کوچکی داشت که حاصل سیاحتش در پای منبرهای وعاظ نجف و کربلا بود. او مدتی در این دو شهرزندگی می‌کرد ومجموعه‌ای از کتاب‌های عربی را به انضمام دو سه مجلد از شعرشعرای فارسی زبان از جمله دیوان اشرف الدین قزوینی، دیوان میرزاده عشقی ودیوان بابا طاهرعریان جمع آوری کرده بود. چون بیشتر این کتاب‌ها به زبان عربی بود و من در سن نوجوانی از آن‌ها سر در نمی‌آوردم، تقریبا تنها کتاب‌هایی که در آن مجموعه سراغ می‌گرفتم ودنبال می‌کردم همین دیوان اشعار شاعران ایرانی بود. کتاب‌ها را می‌گذاشتم جلویم و بعضی وقت‌ها محو نقوش و خطاطی‌ها و تصاویرمینیاتوری آن می‌شدم. گاهی هم می‌رفتم در بطن شعر‌ها. یادم است در عالم کودکی و بعد‌ها نوجوانی گله‌های صریح بابا طاهرعریان از اوضاع گردون و خلقت برایم خیلی جذاب بود. اینکه شاعری برگردد بگوید: «اگر دستم رسد بر چرخ گردون، از او پرسم که این چون است و آن چون» جسارت شاعر در پرسش از خلقت و موضوعاتی از این دست جاذبه‌هایی بود که فکر می‌کنم من را به دنبال کردن و خواندن آن کتاب‌ها به خصوص دیوان میرزاده عشقی تشویق می‌کرد. زمانی که ۲۱-۲۲ سالم شد کلمه به کلمه نثر و نظم آن کتاب را از بر بودم. الان هم قطعات زیادی از آثار عشقی را از برم. این‌ها تنها کتاب‌هایی بود که مرجع من در خانه و در سنین نوجوانی بود. اهل پرسه زدن در میان قفسه‌های کتابفروشی‌ها نبودید؟ چرا، اتفاقا ۲تا کتابفروشی هم در شهر ما (ایلام) بود به نام‌های علمی ومنصوریان که پاتوق برادر بزرگ‌تر و دایی‌ام بود و آن‌ها از آنجا کتاب می‌خریدند. من هم به سبب همین آشنایی از سر و کول قفسه‌های کتاب‌های آنجا بالا می‌رفتم. عموما تعداد کتاب‌های کتابخانه پدرم از ۱۴-۱۵جلد بالا‌تر نمی‌رفت. این ماجرا‌ها ادامه داشت تا تقریبا سال ۵۷ که انقلاب شد. بعد از انقلاب به تبع هیجاناتی که اتفاق افتاد و وارد شدن ما به صحنه مسایل سیاسی و اجتماعی، کتاب‌هایی هم که می‌خواندیم همین طور بیشتر و بیشتر شد. سراغ کتاب‌های زیادی را می‌گرفتیم ازکتاب‌های دکترعلی شریعتی گرفته تا انواع رمان و دیوان اشعار و... خلاصه آن۱۴-۱۵جلد کتاب زیر آوار کتاب‌های جدیدی که آمد مدفون شد.
حالا هم که دیگر جایی برای چیدن کتاب‌های جدید پیدا نمی‌کنید؟! الان تعداد کتاب‌های کتابخانه خودم قریب به ۳-۴هزار جلد است. درخانه پدری هم ۳۰۰-۴۰۰ جلد کتاب باقی مانده است. پس می‌توانیم بگوییم که کتابخانه خانه پدری تاثیر زیادی در شاعر شدن و سوق پیدا کردن شما به سمت عالم ادبیات داشت؟ بله، کتاب‌های آن کتابخانه محدود بودند و کتاب‌های فارسی هم دست بر قضا هر سه شعر بودند. شاید علاقه من به شعره‌مان طور که گفتید ازهمین جا نشات بگیرد. شاید اگر ۳-۴ تا رمان در آن قفسه کتاب بود من به سمت داستان نویسی گرایش پیدا می‌کردم. پدرم بی‌اندازه علاقه به تاریخ مشروطیت و کتاب‌های اشرف الدین قزوینی و دیوان میرزاده عشقی داشت و بیشتر ابیات دیوان او را از حفظ بود. یادتان می‌آید اولین باری که مجذوب کلمات یک کتاب شدید چه زمانی بود؟ دقیقا. سال اول راهنمایی بودم. سپاه دانش کتابخانه‌ای تاسیس کرده بود در شهر ما که مدیرش با پدرم آشنا بود. روزی پدرم دست من و برادرم را گرفت وبرد کتابخانه. آقای مدیر هم از تو قفسه کتابخانه، کتاب «ماهی سیاه کوچولو» را بیرون کشید و داد دست ما و رو کرد به پدرم و گفت: «کتاب خوبی است، بگذار حتما بخوانند.» من آن روز تا غروب نشستم وکتاب را خواندم. تا مدت‌ها مجذوب شخصیت ماهی سیاه کوچولو شده بودم و کلمه به کلمه کتاب بر روی ذهنم تاثیر گذاشته بود. قطعا برای شما هم پیش آمده کتابی را دستتان بگیرید و دوست نداشته باشید آن را زمین بگذارید؟ بله، ببینید من اتفاقی کتاب نمی‌خرم. معمولا گرایش به موضوعی خاص پیدا می‌کنم، مثلا بعضی وقت‌ها هوای خواندن کتاب‌های جامعه‌شناسی به سرم می‌افتد و می‌روم پرس و جو می‌کنم و ۴ تا کتاب می‌گیرم و می‌خوانم. اغلب تا آنجایی که یادم است از دوره دانشکده به این طرف چون وارد مباحث پژوهشی وتحقیق ادبی شدم، معمولا هدف دار دنبال کتاب گشتم. بنابراین این آثار را وقتی تهیه کردم با این هدف بوده که تا آخرآن را بخوانم. اما کتاب‌هایی هم وجود دارند که جاذبه عجیب و غریبی دارند وآدم دلش نمی‌آید وقتی دستش گرفت آن را زمین بگذارد مگر اینکه تا آخرکلمه به کلمه کتاب را خوانده باشد. معمولا کتاب‌های مربوط به تاریخ ادیان و کتاب‌های عرفانی به انضمام داستان و رمان برای من این جاذبه را دارد. البته خیلی کم رمان می‌خوانم و آخرین رمانی را هم که خواندم کلیدر بود. یعنی چند سال پیش؟ ۳-۴سال قبل. البته از چند سال پیش‌تر دست گرفتم تا کم کم تمامش کردم. به ندرت رمان می‌خوانم و شاید سفر به گرای ۱۸۰درجه احمد دهقان و رمان‌های رضا امیرخانی تنها رمان‌هایی باشد که در چند سال گذشته خوانده‌ام. بیشتر به خواندن کتاب‌های تاریخ ادیان و عرفان و جامعه‌شناسی علاقه دارم. از طرفی کارهمیشگی‌ام خواندن شرح اشعار و ابیات، نسخه‌های دیوان‌های جدید و قدیم و دفتر‌های شعر امروز و... است. این‌ها کتاب‌هایی است که به صورت هفتگی جلو دستم است و آن‌ها را می‌خوانم. از آنجایی که شما در انتخاب کتاب وسواس دارید و سراغ هر متنی نمی‌روید، می‌خواهم این سوال را بپرسم که معیار شما برای یک کتاب خوب پیست؟ البته می‌دانم ممکن است سوالی کلی باشد اما به هر حال هر کسی معیاری برای خریدن کتاب دارد، این طور نیست؟ بله، درباره کتاب‌هایی مثل شعر و داستان که نتیجه ذوق و قریحه مولف است به نظرم معیارم برای کتاب خوب، خلاقیت نویسنده است. اگر کتابی بخوانم و ببینم مثلا در فصل سوم یا چهارم نویسنده نثرآل احمد، بزرگ علوی یا دیگران را تقلید کرده سریع آن کتاب را کنار می‌گذارم. کتاب شعر هم برایم همین حالت را دارد و به محض اینکه ببینم تقلید جای خلاقیت را گرفته سریع کتاب را می‌بندم. معیار برای من خلاقیت و ابتکارمولف است. در کتاب‌های پژوهشی و تحقیقی هم معمولا می‌روم سراغ ماخذ کتاب. می‌بینم مولف چقدر زحمت کشیده، برداشت‌هایش نتیجه حافظه‌اش است یا رجوع به ماخذ معتبر. این‌ها معمولا معیارهایی است که به طور تجربی دنبال می‌کنم. حالا شاید ده‌ها معیار حرفه‌ای و آماتوری هم باشد که دیگران کتاب‌های خوب را بر اساس آن می‌سنجند. قبول دارید که این روز‌ها دیگر کمتر می‌شود آدمی پیدا کرد که کتابخانه‌اش اینقدر پر و پیمان باشد و ساعت‌ها برای مطالعه کتاب وقت بگذارد؟ در این۲۰-۳۰ سال اخیر فضای مولتی مدیا و اینترنت و... مقداری مطالعه را به حاشیه برده است. حتی خودم برای نوشتن یک یادداشت و مقاله خیلی کم به کتاب مراجعه می‌کنم وبیشتر منابع و اطلاعاتی که لازم دارم را از طریق اینترنت پیدا می‌کنم. البته می‌دانم کار غلطی است که آدم بنشیند پای اینترنت و خیلی سریع از منابع و ماخذ متعدد کارش را راه بیندازد. بالاخره با جستجو در میان کتاب‌ها آدم نکات جدیدتری می‌بیند و منابع متقن‌تر است. ولی الان دیگر مطالعه در انحصار کتاب نیست و کتاب در زمانه ما وضعیتی شبیه شعرپیدا کرده است. یک زمانی شعر امپراتور بلامنازع فضای فرهنگی جوامع بود، اما حالا شعر در کنار حریفان قدرتمندی مثل سینما، تئا‌تر و بسیاری از هنرهای جدید به حاشیه رفته است. نه دیگر کار شعر آموزاندن علم و عرفان است نه دستور زبان و نه روایتگری تاریخ. شعر فقط شعر است با مخاطب خاص. به هر حال می‌خواهم بگویم در این زمانه مردم دانسته‌ها و آگاهی‌های خودشان را از ده‌ها منبع دیگرمثل روزنامه‌ها، تلویزیون، اینترنت و... کسب می‌کنند. در واقع شما می‌گویید اسباب جدید تکنولوژی مثل اینترنت کمی از تعداد کتابخوان‌ها کم کرده است؟ بیشتر از کمی. اصلا کتابخوانی دارد از یک پدیده عام به یک پدیده خاص تبدیل می‌شود. دیگر آدم‌های خاص به دلیل پژوهش و تحقیق سراغ کتاب می‌روند، بقیه احتیاجاتشان را از طریق فضای الکترونیک تامین می‌کنند.
۰

دیدگاه تان را بنویسید

 

تازه های سایت