ادای دینی به فلسفه اسلامی

کد خبر: 189886

سجاد نوروزی/فلسفه اسلامی - ایرانی، خصم دیرپای تجدد صوری و تحجر معرفتی است. متجددان غرب‎گرا و متحجران هر دو تیغ‎های آخته‎ای را برای ذبح فلسفه اسلامی آماده کرده‎اند و دراز روزگاری است که تیرهای شک و بدعت به‎سوی این «موهبت الهی» پرتاب می‎کنند. پاسخ‎های مستدل و استدلال‎های پرشمار یگانه راه ممکن برای حراست از مرزهای عقیدتی ماست. این سلاح را اگر به‎کناری بگذاریم، هم سنت خود را از یاد برده‎ایم و هم میراث خود را به تاراج گزارده‎ایم.

سجاد نوروزی ؛ «علوم وقتی اسلامی می‎شود که عقل مانند نقل، حجت دینی باشد. اگر عقل حجت دینی است و حکم دین را می‎رساند. پس محصولات عقلی به‎معنای وسیع آن‎که شامل علوم طبیعی، انسانی، ریاضی و فلسفه می‎شود، مطالب دینی را می‎رسانند؛ نه آن‎که بیگانه و متمایز از دین باشند.»
آیت‎الله العظمی جوادی آملی
آیا وقتی‎که از «فلسفه اسلامی» سخن می‎گوییم، مراد ما فلسفه به‎معنای یک کلیت مجزا به‎علاوه «اسلام» است؟ یعنی در نظر ما «فلسفه» به‎معنای دقیق و ذاتی خود منفک از اسلام است و قرار است با پسوند اسلامی، در ساحت دین تفسیر شود؟ ذات طرح این پرسش از آن‎جا نشأت می‎گیرد که میان «عقل» و «نقل» وجه تفارق و گسستی را متصور شده و آن‎گاه به‎سان اصحاب تفکیک میان فلسفه االهی و عرفان ناب از کتاب و سنت به جداسازی قائل شویم. این‎جاست که «عقل» که فلسفه از آن زاده می‎شود و مانند «نقل» حجت دینی است به کنار می‎رود و... در این مجال اما به این بحث نخواهیم پرداخت و به ‎عون الهی، شرح تفصیل را به زمانی دیگر وامی‎نهیم، لیکن ذکر همین نکته بس که اگر می‎خواهیم در باب مزایای معرفتی فلسفه اسلامی - ایرانی نسبت به فلسفه غرب سخن بگوییم و اساسا در برابر فلسفه غرب قد علم کنیم، ناگزیریم مدعای اصحاب تفکیک را به کناری بگذاریم و «عقل» را در درون هندسه معرفت دینی در نظر آوریم. 1- نفع‎گرایی و آفتی بر ساحت تفکر فلسفه در غرب به ضد خود بدل شده است. این حکم قاطع، البته دلایلی را می‎طلبد و یکی آن‎که «نفع‎گرایی» امروز، تنه‎ای تناور از فلسفه غرب محسوب می‎شود. نفع «Utility» نه فقط در وجهی مادی، که در گستره احکام اخلاقی و تبیین فلسفی کنش‎های اخلاقی نیز محمل نظر واقع شده و رسالت نخستین فلسفه را هدف قرار می‎دهد. اگر سقراط روزگاری دانستن این‎که چیزی نمی‎داند را امری نیکو می‎شمرد، امروز نفع‎گرایی فلسفی ندانستن این امر را گرامی می‎شمرد. «نفع‎گرایی» نوعی تقلیل سطح جهان‎بینی و درک هستی را تبلیغ می‎کند که نتیجه آن تفسیر هستی به‎صورت یک «امر متغیر» است؛ امری که بنا به اقتضاء و شرایط می‎توان مدام درک متفاوتی از آن را عرضه داشت و براساس این درک متفاوت، رویکرد متفاوتی را برگزید. در این‎جا، تفاوت رویکرد، ریشه در دگرگونی منبع نفع یا جابه‎جایی آن دارد. «نفع» بدل به مؤلفه معرفتی‎ای می‎شود که می‎توان از آن به‎عنوان یک بینش یا حتی ایدئولوژی نیز یاد کرد. بینشی که هنگامی که پای به عرصه فراخ فلسفه سیاسی می‎نهد، «جباریت سیاسی» را توجیه و تفسیر می‎کند. با این وصف، می‎توان حدس زد که فلسفه در سیطره نفع‎گرایی چه سرشتی را پیدا می‎کند. «حقیقت» که انکشاف آن جهد اولیه و اولی برای فلسفه محسوب می‎شود، در حجابی ماتریالیستی مستور می‎ماند و ابرهای وهم شبه‎فلسفی آن را از دیده‎ها دور می‎سازد. فی‎المثل، در اخلاق، تحت سیطره نفع‎گرایی، می‎توان از لحاظ فلسفی راستگویی را به درجات و طبقات خاص دسته‎بندی کرد و فعل اخلاقی را هنگامی «لازم» - نه مطلوب - دانست که اقتضاء و شرایط محمل آن را فراهم سازد. این‎جا دیگر تفکر، رسالت خویش را معطوف به راستی و انکشاف حقیقت راستین نمی‎داند، تفکر، در این‎جا بدل به کالایی مبتذل می‎شود که به‎جای کشف و تبیین، وظیفه توجیه و دلیل‎تراشی را بر عهده می‎گیرد و مشخص است که غایت این امر تا به‎کجا می‎رود. 2- فلسفه اسلامی و حقیقت به‎مثابه یگانه راه ممکن شاید یکی از اساسی‎ترین پرسش‎ها در فلسفه اسلامی پرسش از مسئله وجود است. در فلسفه اسلامی ما «وجود» و مراتب آن را مورد مداقه قرار می‎دهیم تا حقیقت و ذات هستی بر ما آشکار شود و بتوانیم برای آن دلایل عقلی اقامه کنیم. ابن‎سینا در این باب می‎گوید: «تأمل، کیف لم یحتج بیاننا لثبوت الأول و وحدانیته و برائته عن الصمات الی تأمل لغیر نفس الوجود...»1 یعنی: بیان ما برای ثبوت مبدأ نخست جز به تأمل در وجود، به امر دیگری بستگی ندارد و برای اثبات وحدانیت باید در هستی تأمل کنیم. در مراحل بعدی مداقه در این امر، ما به‎عینه می‎بینیم که سعادت و فضیلت در گرو همین آگاهی و هستی است و بدون این آگاهی نمی‎توان به سعادت دست یافت. از همین‎جا می‎توانیم به مزایای معرفتی بسیار دست یابیم، نخست آن‎که «حقیقت» و «سعادت» در فلسفه اسلامی ملازم یکدیگرند. یعنی ما تا به حقیقت به‎مثابه یک امر ثابت و یگانه راه ممکن پی نبریم، سعادتمند نخواهیم شد. بنابراین سعادت نه یک امر مادی ملموس و سهل‎الوصول، بلکه مستلزم یک درک عمیق از ثابتات معرفتی‎ای است که لایتغیرند، پس سعادت حاصل از این پروسه فکری نیز، امری ثابت و بدون تغییر است. این امر را مقایسه کنید با مفهوم «سعادت که در پرتو نفع‎گرایی تفسیر می‎شود؛ سعادت در نفع‎گرایی امری است که اولا بدون نیاز به طی کردن یک پروسه فکری - معرفتی حاصل می‎شود و صرفا کنش و واکنشی است، بنابراین دوام و ثبات قطعی ندارد، دوما براساس اقتضاء و حال موجود تفسیر می‎شود، نه ارجاع به یک حقیقت محتوم. ثالثا در پروسه نیل به آن، فرد تنها کنشگر موجود نیست، بلکه شرایط اجتماعی‎ای که به‎واسطه نفع سامان یافته و هر آن ممکن است براساس رخ عیان کردن نفع دیگری دگرگون شود، در آن محل تأثیر است. رابعا، سعادت در فلسفه نفع‎گرا، امری است که منبع نیاز را براساس ذات انسان مطرح نمی‎کند، بلکه آن را بر پایه قراردادي اجتماعی‎ که هر آن در معرض تغییر است، بنا می‎کند که نتیجه منطقی آن «عدم سعادت قطعی» است. خامسا، نفع‎گرایی اساسا آگاهی‎ای را به‎وجود نمی‎آورد که بتوان بر پایه آن فضیلت و بالطبع سعادت را دست‎یافتنی دانست. 3- کنشی معطوف به حقیقت و پراگماتیسم معرفتی رورتی فیلسوف آمریکایی، در سفری که به ایران داشت، جمله‎ای را بر زبان آورد که بهت مخاطبانش را برانگیخت. او گفت که غرب از نردبان فلسفه بالا رفته و سپس آن را به کناری گذاشته است. مخاطب رورتی، در ایران قطعا نحله سنت‎گرایان فلسفی و داعیه‎داران تجدد اسلامی نبودند؛ مخاطب او، مدرنیست‎هایی بودند که یا ترجمه آثار او را خوانده بودند، یا سرخوش از حضور فیلسوفی غربی مشتاق شنیدن سخنانی در مدح و منقبت فلسفه معاصر، اما بهت چیزی بود که «اشتیاق» را تحت‎الشعاع قرار داد. رورتی سخنی گفت که مدرنیست‎های ایرانی «نمی‎خواستند» بشنوند، مدرنیست‎هایی که در عمل بر همان سخن رورتی گرایش داشتند و دارند و دیری است که فلسفه را به‎معنای اصیل آن به‎کناری نهادند، اما در «لفظ» همواره از فلسفه سخن می‎گویند؛ فلسفه‎ای عاری از «کنش معطوف به حقیقت». سخن رورتی در حقیقت ترجمان مدعای نخستین ما در این نوشتار است؛ فلسفه در غرب به ضد خود بدل شده است چراکه حقیقت برای آن «مسئله» نیست. در فلسفه اسلامی اما، همه سخنان و اقوال معطوف به نیل به حقیقت است. ما‎بعد‎الطبیعه‎ای که فلسفه اسلامی داعیه‎دار آن است، در واقع تبیین «معنایی» است که راه را بر فهم «حقیقت» می‎گشاید. این همان رسالت عقل فطری است که امروزه در محاق عقل ابزاری غربی معدوم شده است. پراگماتیسم معرفتی، از اصالت عملی می‎گوید که بر پایه اقتضائات روز بنا شده است. پس نتیجه منطقی چیزی جز محو «کنش معطوف به حقیقت» نیست. در حقیقت فلسفه پراگماتیستی ساحت معنوی‎ای که بر حیات انسانی احاطه دارد را محو می‎کند و او را در چهارچوب روزمرگی صوری‎گرایی قرار می‎دهد که در آن صرفا باید در پی فهم مناسبات نظری - عملی مستحدثه بود، نه آن‎چه که به حیات انسانی، هویت و معنا می‎دهد. بنابراین حکم به «پایان فلسفه»، حکم به پایان عقلانیت محتوایی و فطری است. عقلانیتی که «ذات انسان» به مدد آن فهم می‎شود و از فربه‎ترین مؤلفه‎های «معرفت قدسی» است. خلاء انسانی نضج گرفته از این امر، نسبت‎گرایی و شکاکیت مبتذلی را رواج می‎دهد که فهم جهان اجتماعی و گذشته، حال و آینده آن را ناممکن می‎کند. بنابراین در این‎جا هم طالب حقیقت را راهی جز رجعت به «فلسفه اسلامی» نیست. در فلسفه اسلامی، ما می‎آموزیم که چه هستیم، مبنای حیات ما چیست و به کدام غایت فراخوانده شده‎ایم، این‎چنین حیات ما «معنا» می‎یابد و غایت ما عیان می‎شود، غایتی به‎سوی حقیقت. تکلمه‎ای به قصد نتیجه ما در این نوشتار به اجمال در باب وجه کوچکی از مزایای معرفتی فلسفه اسلامی نسبت به فلسفه غرب سخن گفتیم و به عون الهی تفصیل این امر را در مجال دیگری پی خواهیم گرفت. لیکن ذکر چند نکته موضوعیت خاصی دارد که بی‎توجهی به آن‎ها می‎تواند خسران‎های معرفتی بی‎شماری را برای ما در پی داشته باشد: 1- می‎توان و باید به ترویج «فلسفه اسلامی» با زبان روز همت گمارد. آراء ابن سینا، فارابی، ملاصدرا، شیخ اشراق، «تزیینات فکری» نیستند که تنها در همایش‎ها و خطابه‎ها از آن‎ها ذکر کنیم و صرفا به «شرح» آنی بپردازیم. این آراء باید با زبان روز برای جویندگان تفکر بازگو شوند تا این قشر به «دیگران» پناه نبرند. 2- ترجمه‎های روزافزون از متون فلسفی غرب امری است که هم نیکوست و هم خطرآفرین. ما اگر می‎خواهیم «خود» را بشناسیم و بشناسانیم، ناگزیر از شناخت «دیگری» هستیم و یکی از مهم‎ترین ابزار نیل به این امر «ترجمه» است. اما از یاد نبریم که در این مرز و بوم، سالیان درازی است که عده‎ای از «غرب» بت‎واره‎های معرفتی ساخته‎اند، پس اگر ترجمه‎ها بدون بسط فلسفه بومی ادامه یابد، حاصل پدید آمدن میدانی است که فقط یک بازیگر دارد. 3- فلسفه اسلامی - ایرانی، خصم دیرپای تجدد صوری و تحجر معرفتی است. متجددان غرب‎گرا و متحجران هر دو تیغ‎های آخته‎ای را برای ذبح فلسفه اسلامی آماده کرده‎اند و دراز روزگاری است که تیرهای شک و بدعت به‎سوی این «موهبت الهی» پرتاب می‎کنند. پاسخ‎های مستدل و استدلال‎های پرشمار یگانه راه ممکن برای حراست از مرزهای عقیدتی ماست. این سلاح را اگر به‎کناری بگذاریم، هم سنت خود را از یاد برده‎ایم و هم میراث خود را به تاراج گزارده‎ایم. 4 - به تعبیر حضرت آیت‎الله جوادی آملی «فلسفه اسلامی همان تفکر عقلی دین است که درباره بود و نبود اشیاء به‎طور عام (نه خاص که ویژه علوم تجربی و مانند آن است) نظیر وجود خداوند، قیامت و نبوت گفت‎وگو می‎کند.» بنابراین تفکر عقلی دین همان‎قدر عزیز و گرامی و نیاز است که وجه عرفانی آن. مباد که یکی را اخذ و دیگری را فرو گذاریم، اگر چنین شود این دیانت ماست که ناقص شده است. پی نوشت 1- الاشارات و تنبیهات، ابن سینا، نمط چهارم، مطبعه حیدری ص 66.
۰

دیدگاه تان را بنویسید

 

تازه های سایت