نگاه کلیشه‌ای به خانواده شهدا به بن‌بست رسیده است

کد خبر: 227358

آیا این دیدگاه کلیشه‌ای منجر به این نمی‌شود که ما بسیاری از نیرو‌ها را با همین چوب کنار بگذاریم و باعث شویم جوانان فکر کنند ما که مثل شهدا آسمانی نیستیم.

نگاه کلیشه‌ای به خانواده شهدا به بن‌بست رسیده است
سرویس فرهنگی «فردا»: «بوسیدن روی ماه» آخرین فیلم «همایون اسعدیان» فیلم خوش‌ساختی است. فیلمی درباره ایثار که در آن نه شعارهای کلیشه‌ای می‌بینی و نه شخصیت‌ها و چهره‌های کلیشه‌ای. این فیلم داستان احترام‌السادات و فروغ، دو مادر شهید است که ۲۰ سال منتظر فرزندانشان هستند و حالا پس از این همه سال پیکر فرزند احترام‌السادات پیدا شده و احترام‌السادات به‌خاطر اینکه فروغ مریض است، از خودگذشتگی می‌کند و می‌گوید پیکر فرزند فروغ پیدا شده تا این مادر بیمار را از چشم‌انتظاری بیرون آورد. بوسیدن روی ماه با اینکه موضوع پیچیده‌ای را برای خود انتخاب کرده است اما فیلم پیچیده‌ای نیست و بیان ساده در کنار پرداخت جزئیات و استفاده از بازیگران کمتر شناخته‌شده آن را از دیگر کار‌ها متمایز می‌کند. با همایون اسعدیان، کارگردان این فیلم به گفتگو نشستیم تا از چند و چون ساخت این فیلم مطلع شویم. اسعدیان می‌گوید به فیلمش افتخار می‌کند حتی اگر بعضی‌ها با نگاهش در این فیلم مخالف باشند.
خیلی‌ها شما را با فیلم «شوخی» می‌شناسند. همایون اسعدیان شوخی با همایون اسعدیان بوسیدن روی ماه چه فرقی کرده است؟ خیلی فرق کرده است. من بعد از شوخی فیلم «آخر بازی» را ساختم. فیلم آخر بازی به نظرم فیلم خیلی خوبی بود و من خودم هم آن را خیلی دوست داشتم و به‌خاطرش جایزه هم گرفتم. بعد از این فیلم ۲-۳ سریال ساختم. سریال «بچه‌های خیابان» و «راه بی-پایان» از جمله این سریال‌ها بود که ۵-۶ سال زمان برد. بعد از این ۲ طلا و مس را ساختم. از شوخی تا طلا و مس زمانی ۱۰ ساله طی شد و من در این ۱۰ سال مدام در حال تجربه کردن و یاد گرفتن بودم و داشتم سعی می‌کردم در زبان و بیان سینمایی هم به شیوه‌های بهتری برسم. طلا و مس و بوسیدن روی ماه نتیجه این ۱۰ سال تجربه است. من از این نظر از فیلم شوخی نام بردم که هم در این فیلم و هم در دو فیلم آخر شما یعنی طلا و مس و بوسیدن روی ماه شما به سراغ موضوعات اخلاقی رفته‌اید و اخلاق محور داستان این فیلم‌ها بوده است اما به نظر می‌رسد در طلا و مس و بوسیدن روی ماه زبان محکمتر و منسجم‌تری را نسبت به شوخی پیدا کرده‌اید. امیدوارم این اتفاقی که شما می‌گوید در این دو فیلم افتاده باشد. ببینید در آخر بازی هم من اخلاق را مدنظر داشتم. آخر بازی داستان جوانی است که ناخودآگاه مرتکب یک قتل می‌شود و در شرایطی که به‌راحتی می‌تواند از کشور برود، خودش را معرفی می‌کند و با این کار به آرامش می‌رسد. در این فیلم تاحدی تحت‌تاثیر رمان جنایت و مکافات داستایوفسکی بودم. در بچه‌های خیابان و راه بی‌پایان هم همین اخلاق را مدنظر قرار دادم.
دغدغه‌های من هیچ‌وقت فرق نکرده است و اصلا دغدغه‌هایی از این دست ازلی و ابدی هستند و شما می‌بینید در تمام فیلم‌ها و رمان‌های دنیا در طی قرن‌ها همین دغدغه‌ها وجود داشته و می‌توان گفت دغدغه بشری است ولی در هر زمانی به شکلی بروز کرده است و هر کسی براساس جامعه و شرایط اجتماعی و زمانی خودش آن را مطرح می‌کند. دغدغه رفاقت، دغدغه اینکه انسان‌ها در شرایط بحرانی چه اعمالی می‌توانند ازشان سر بزند و دغدغه اینکه چقدر پایبند به همین اخلاق هستند در تمام فیلم‌هایم حتی فیلمی مثل «مرد آفتابی» هم وجود داشته است اما گاهی فیلمساز به زبان مورد نظر خودش نرسیده است (نمی‌گویم زبان پخته، می‌گویم زبان خود فیلمساز) و گاهی امکاناتش را ندارد که فیلمی را که دوست دارد و دل خودش می‌خواهد بسازد ولی به مرور زمان شرایط ساخت چنین فیلمی فراهم می‌شود یا خود فیلمساز تجربه بیشتری کسب می‌کند و حالا صریح‌تر و با زبان بهتری می‌تواند‌‌ همان دغدغه‌ها که دغدغه‌های همیشگی‌اش بوده است را مطرح کند. این شرایط و امکاناتی که می‌گوید تغییر کرده است، چیست؟ اولا شرایط اجتماعی است که تغییر کرده است و جامعه ما لحظه به لحظه در حال حرکت و زنده و پویا است. اما منظور من صرفا این نیست که شرایط و امکانات نسبت به گذشته بیشتر شده است. اتفاقا من فیلم اولم را که ساختم فیلم اکشن و خیلی حرفه‌ای هم بود اما فیلم مورد علاقه من نبود و تنها برای اینکه وارد سینما شوم و بگویم من فیلمسازی را بلدم و چون هیچ پشتوانه‌ای نداشتم این فیلم را ساختم. شما ذره ذره به جایی می‌رسید که می‌بینید بنیه این را دارید که خطر کنید و فیلمی را بسازید که خودتان باورش دارید و در بند این نیستید که تهیه‌کننده بگوید آره یا نه، بتوانید خودتان کارتان را انجام دهید. این مرحله‌ای بود که من فیلم آخر بازی را ساختم که شکست تجاری بدی هم خورد اما اولین فیلمی بود که من خودم دوستش داشتم و برای دل خودم ساختم. بعد از اینکه من آن سریال‌ها را برای تلویزیون ساختم رفتم سراغ طلا و مس. در طلا و مس من هم بنیه اقتصادی این را داشتم که ریسک کنم و بدون اینکه بازیگر معروف داشته باشد فیلم خاصی بسازم و نگران این هم نباشم که پولش را برمی‌گرداند یا برنمی گرداند که خوشبختانه موفق بود و پولش را برگرداند اما به هر حال ریسک بزرگی بود و نیازمند این بود که من بدانم هم تجربه اش را دارم و هم بنیه اقتصادی‌اش را دارم که سرپا بایستم ولی در آخر بازی چنین امکاناتی نداشتم. منظورم از امکانات و شرایط این بود یعنی اینکه چقدر خود من توانش را دارم که چنین فیلمی را بسازم.
در بوسیدن روی ماه هم همین اتفاق افتاد. خیلی ریسک بزرگی است که شما یک فیلمی بسازید با دو خانم مسن که موفق باشد. یکی از دوستان خبرنگار از من پرسید فکر نمی‌کنید که تبلیغات فیلم می‌توانست جذاب‌تر باشد؟ من جواب دادم بله اگر به جای این دو بزرگواری که بازیگرانم بودند، دو بازیگر ستاره داشتم حتما تبلیغات جذاب‌تر می‌شد. خود من البته از اینکه این فیلم را با این بازیگران ساختم پشیمان نیستم حالا اگر برای عده‌ای چنین فیلمی جذاب نیست این بحث دیگری است اما در ‌‌نهایت فکر می‌کنم این فیلم، فیلم آبرومندی است. حتما ایراداتی دارد و انتقاداتی بر آن وارد است مثل هر فیلم دیگری اما همین که می‌توانم با افتخار بگویم من این فیلم را ساختم و فیلم آبرومندی است برایم کافی است. با این تفاسیر می‌توان گفت همایون اسعدیان یک فیلمساز غریزی است که تنها فیلم‌هایی را که دوست داشته باشد می‌تواند خوب بسازد و فیلم‌های سفارشی و موضوعاتی را که دوست نداشته باشد، نمی‌تواند بسازد؟ موضوعات سفارشی ممکن است در هر زمینه‌ای وجود داشته باشد، مهم این است که چقدر بتوانیم سوژه سفارشی را به دغدغه-های خودمان نزدیک کنیم و کار خوبی از آن در بیاوریم. طلا و مس هم در پی یک سفارش از سوی مرکز فرش ایران که می‌-خواست ۳ تله فیلم درباره فرش ایرانی بسازد ساخته شد. برای این موضوع ۳ قصه طراحی کردیم که ۱-۲ قصه آن هم قصه‌های بسیار خوبی شد مثل فیلم آخرین گره خورشید که جایزه هم گرفت. روزهای آخری که این فیلم را کار می‌کردیم منوچهر محمدی طرح طلا و مس را مطرح کرد که آن هم به فرش ربط داشت و در ‌‌نهایت کار سفارشی اولیه به چیزی تبدیل شد که هیچ چیز سفارشی در آن نمی‌دیدید. اینکه ما سفارشی بگیریم و آن سفارش را با خودمان و با دغدغه‌های خودمان چنان نزدیک کنیم که حس سفارشی بودن اصلا نداشته باشیم این مهم است. نکته دیگر اینکه اگر سینما را هنر صنعت بدانیم که یک بخش آن هنر است و من را هم عضوی کوچک از این جرگه هنر بدانید باورم این است که اساسا یک بخش از سینما غریزی است و اکتسابی نیست یعنی ما می‌توانیم تئوری‌های فیلمسازی را یاد بگیریم اما خلق کردن یا با شما هست یا نیست. در بعضی‌ها این خلق کردن خیلی قوی است و بعضی از فیلمسازان ما بخش غریزی فوق‌العاده‌ای دارند و فیلمسازان شاخصی هستند اما ذوق هنری بعضی‌ها کمتر است. شما می‌توانید با اکتساب و با مطالعه این ذوق را رشد دهید اما چیزی نیست که اگر از اول نداشته باشید بتوانید آن را به وجود بیاورید. مثل ذوق موسیقی یا نقاشی است. حالا بعضی‌ها بیشتر این ذوق را دارند که نوابغی مثل چارلی چاپلین می‌شوند و یا در ایران کارگردانی مثل کیانوش عیاری می‌شود که یک فیلمساز کاملا غریزی است یا فیلمسازی می‌شویم که ذوق اندکمان را با چیزهایی که یاد داریم، بهتر بتوانیم عرضه کنیم. شما در فیلم بوسیدن روی ماه نگاه متفاوتی به خانواده شهدا را ارائه کردید. اولا می‌خواهم بدانم این نگاه از کجا می‌آید و آیا شما خودتان با خانواده شهدا از نزدیک در تماس بودید یا نه؟ و ثانیا این نگاه شما برای شما انتقاداتی در پی نداشته است؟ چرا، برخی‌های مدعی هستند که ما پا را فرا‌تر گذاشته‌ایم و تصویری که از خانواده شهدا ارائه کرده‌ایم تصویر بدی است چراکه آن تصویر کلیشه‌ای که یک عده‌ای علاقمند هستند که همیشه‌‌ همان باشد را خدشه‌دار کرده‌ایم و با لغاتی مثل «تقدس‌زدایی» و «زمینی» کردن دارند با ما برخورد می‌کنند. تمام جذابیت بوسیدن روی ماه برای خود من و منوچهر محمدی اتفاقا همین نگاه جدید و واقعی به قضیه بود.
من سال‌ها قبل و قبل از اینکه کارگردان سینما بشوم به اتفاق منوچهر محمدی و پیشنهاد ایشان ۵ فیلم مستند ساختم برای بنیاد شهید درباره ۵ خانواده شهید یا مفقودالاثر که در اطراف اصفهان زندگی می‌کردند. در گشت و گذارهایی که برای ساخت این فیلم‌ها داشتیم چیزی حدود ۵۰ خانواده را دیدیم و با آن‌ها گفتگو کردیم و ۵ خانواده را انتخاب کردیم. در این ۵۰ خانواده من رنگارنگی جامعه ایران را دیدم. یعنی اگرچه همه این خانواده‌ها در یک درد مشترک بودند اما در واقع دیدگاه‌های مختلف، سلایق مختلف، ساختار خانوادگی مختلف و روحیات مختلف داشتند. همه این‌ها از‌‌ همان زمان در ذهن ما مانده بود و موقعی که بوسیدن روی ماه را شروع کردم براساس‌‌ همان باور‌ها و تجربه‌ها شروع کردم و فیلمنامه نوشتم نه این باور کلیشه‌ای که به اعتقاد من به بن‌بست رسیده است. این باور کلیشه‌ای اعتقادی است که یک شکاف را دارد در جامعه ما ایجاد می‌کند. بعضی‌ها دارند می‌گویند ما این توانایی‌ها را داریم و می‌توانیم درباره موضوع شهدا حرف بزنیم ولی دیگران این توانایی را ندارند، درباره‌اش حرف نزنند و حتی به آن نزدیک هم نشوند. بدون آنکه به تبعات چنین رفتاری فکر کنند. آیا این دیدگاه کلیشه‌ای منجر به این نمی‌شود که ما بسیاری از نیرو‌ها را با همین چوب کنار بگذاریم وباعث نمی شود جوانان فکر کنند ما که مثل شهدا آسمانی نیستیم، ما که چنین خانواده‌هایی نداریم و یک عده خاص می‌توانند آن رشادت‌ها را داشته باشند. در حالی که وقتی می‌روید و مطالعه می‌کنید می‌بینید که در سال ۱۳۵۹ که جنگ شروع شد، نوجوانانی که در خرمشهر مقاومت کردند، جوانانی بودند مثل جوانان همین امروز اما در شرایطی قرار گرفتند که عملشان به یک عمل قهرمانانه تبدیل شد نه اینکه آدم‌های قهرمانی بودند. در شرایط جنگ قهرمان شدند و خانواده‌هایشان هم همین‌طور. من چون به این موضوع اعتقاد دارم این را در فیلمم مطرح کردم. بخشی از انتقاداتی هم که به شما وارد شده است مربوط است به تصویر کشیدن کارکتری مثل آقای «فیض» که کارمند بنیاد شهید است و شاید این تصور به وجود بیاید که شما می‌خواستید کارمندان بنیاد شهید را نقد کنید. اولا من باورم این است که کار هنر به‌گونه‌ای نقد اجتماعی است و مهم این است که این نقد از منظر دلسوزانه است و داریم هشدار می‌دهیم و داریم بخش‌هایی که ممکن است سیاستگزاران نبینند را مطرح می‌کنیم به وسیله هنر یا نه چنین هدفی نداریم. به هر حال نقد اجتماعی یکی از ویژگی‌های هنر و به‌خصوص سینماست. و نکته دوم اینکه تمام تلاش من این بود که آقای فیض را آدم بدی نشان ندهم. آقای فیض آدم خبیثی نیست و عمل خبیثانه‌ای هم ازش سر نمی‌زند. آقای فیض قانون‌مدار است و می‌خواهد براساس قانون حرکت کند.
آن چیزی که ما داشتیم مطرح می‌کردیم تفاوت برخورد دلی و عقلی است. در واقع تفاوت دو نوع مدیریت است. یک مدیریتی که سال‌ها آنجا بوده و با خانواده‌ها رابطه عاطفی برقرار کرده است و جزء جزء آن‌ها را می‌شناسد و با آن‌ها آشناست و مدیری که معتقد است که این خانواده‌ها مراجعه‌کننده هستند و ما باید کارهای مراجعه‌کننده را راه بیاندازیم. ولی این دو نگاه برای من مهم بود یعنی یک نگاهی هست که می‌گوید پوشه‌ها، زونکن‌ها و اشیایی که از شهدا به جا مانده است جان دارد، حیات دارد و با آن‌ها ارتباط عاطفی برقرار کرده است و یک نگاه هم این است که همه این‌ها کاغذ و... است و هویت انسانی را در اشیا نمی‌بیند و طبیعتا من می‌خواستم چنین نگاهی به شهدا را به نقد بکشم. البته این تفاوت نگاه نسل‌ها در فیلم به آقای فیض و آقای مصطفوی محدود نشده است بلکه شما مثلا دختر بزرگ احترام‌السادات را هم به تصویر کشیده‌اید که این شخصیت هیچ تصوری از ایثاری که مادرش انجام می‌دهد ندارد و حتی آنقدر با این ایثار بیگانه است که مادرش حاضر نمی‌شود بگوید که دارد چه کار می‌کند. به نظر می‌رسد شما می‌خواستید این تفاوت نگاه بین نسل گذشته و نسل جدید را در فیلمتان به نمایش بگذارید. البته حضور نگار نوه احترام‌السادات هم در فیلم خیلی امیدوارانه است که این تفکرات می‌تواند اگر درست بیان شود به نسل سومی‌ها و چهارمی‌ها منتقل شود. من یک ذهنیتی درباره خانواده احترام‌السادات داشتم که نمی‌دانم چقدر در فیلم درآمده است و امیدوارم آن چیزی که می‌خواستم در فیلم نشان داده شده باشد اما چیدمان خانواده احترام‌السادات برای من رنگارنگی بود که دارم در کشورم می‌بینم. ما در جامعه‌ای متکثر زندگی می‌کنیم که در آن دیدگاه‌ها و خرده‌فرهنگ‌های متفاوتی وجود دارد و لزوما در یک خانواده سنتی همه فرزندان به یک شکل نیستند و می‌توانند با هم اختلاف سلیقه داشته باشند اما حول محور احترام‌السادات که یک مادر وسیع است و همه این تفاوت‌ها را درک می‌کنند، جمع می‌شوند.
انگار احترام‌السادات همه این‌ها را می‌داند و دارد آن‌ها را با هم پیوند می‌دهد. در این خانواده پسر جانبازی وجود دارد که خیلی هم مخالفت نمی‌کند با داماد جوانی که امکان دارد حرف‌های تندی بزند. داماد دیگری وجود دارد که علاقمند است فرزندش را برای تحصیل بفرستد خارج اما آدم بسیار خوبی است، دروغ نمی‌گوید و حاضر است برای نجات جان بیمار جراحی مجانی انجام دهد. دختر بزرگی هم وجود دارد که قید و بند‌ها را زیاد رعایت نمی‌کند و به مصلحت دروغ هم می‌گوید. این مجموعه برای من ترکیب رنگارنگی است که در جامعه و اطراف خودمان هم می‌بینیم و اتفاقا ارتباط احترام‌السادات با تک تک این‌ها برای من مهم بوده است که مادر چطور می‌تواند با همه این‌ها کنار بیاید و همه آن‌ها را ساماندهی کند و در خطی که فکر می‌کند درست است آن‌ها را به جلو ببرد. در ‌‌نهایت هم همین احترام‌السادات است که می‌تواند روی نوه جوانی که به ظاهر سبک‌سری و شیطنت دارد، طی یک هفته تاثیری بگذارد که نام فیلم و حس و حال فیلم را‌‌ همان نوه است که بیان می‌-کند. قرار نیست این نوه در طول این یک هفته برایش تحولی عظیم رخ دهد همین‌قدر که از نوجوانی به جوانی می‌رسد و قدری بزرگ می‌شود ناشی از حس اعتمادی است که احترام‌السادات به او داده است. چیزی از فیلم شما حذف شده است؟ خیر، من بعد از جشنواره خودم ۴ دقیقه از فیلم را درآوردم به دلیل اینکه فکر کردم فیلم طولانی است و آن را کوتاه کردم. به نظر می‌رسد بعضی از قسمت‌ها حذف شده باشد مثلا معلوم نمی‌شود آقای مصطفوی با چه کسی و چرا پشت تلفن حرف می‌زند؟ نه این‌ها دست نخورده است. فقط‌‌ همان ۴ دقیقه است و آقای مصطفوی هم مشکلات خانوادگی دارد که می‌خواستیم به شکل مبهم مطرح شود. به نظر می‌رسد شما به‌خاطر سابقه طنزی که در شوخی و مرد آفتابی داشتید در بوسیدن روی ماه هم که زبانی رسمی دارد، نتوانسته‌اید جلوی خودتان را بگیرید و بعضی قسمت‌های کار طنز هم دارد. بله، من شخصا دوست ندارم فضا همیشه خیلی خیلی جدی باشد چون فکر می‌کنم در زندگی واقعی خود ما هم در اوج عصبانیت‌ها و در اوج دغدغه‌هایی که داریم همین طنز‌ها و لحظات شیرین وجود دارد و شاید وجود همین طنزهاست که آدم می‌تواند سر پا بایستد با وجود همه مشکلات. این کاربرد طنز علاقه شخصی من است. من در فیلم «شب روباه» که فیلم پلیسی بسیار خشکی است هم همین شوخی‌ها را دارم. از پروژه بعدیتان چه خبر؟ موضوع این پروژه هم مثل بوسیدن روی ماه و طلا و مس اخلاق و معنویت است؟ مدت ۷-۸ ماه است که در حال تحقیق و مقداری هم نگارش براساس کتاب «دا» هستم که قرار است سریالی ۲۶ قسمتی برای حوزه هنری باشد. که فعلا در مرحله تحقیق و طرح اولیه است و هنوز جزئیات آن مشخص نشده است.
۰

دیدگاه تان را بنویسید

 

تازه های سایت