ما را به نام خودت مشغول كن/ توبه نمى كنيم چون خود را بد نمى دانيم!/ صفات برجسته مؤمنان چیست؟/ نوای محمود کریمی: بی سر و سامان تو ام یا حسین(ع)/ ترتیل جزء هجدهم قرآن کریم

کد خبر: 276408

به دستور اول تمسّك بجوييد [و عمل كنيد] يعنى اين كه به يقينيات اعتقاد داشته باشيم و به واضحات و ضروريات دينى عمل كنيم، و در موارد شك و ترديد احتياط نماييم. و نيز در مثل اين زمانه كه اهل ايمان به بلاهاى فراوان مبتلا هستند، چنان كه دستور داده اند، دعاى فرج را زياد بخوانيم.

ما را به نام خودت مشغول كن/ توبه نمى كنيم چون خود را بد نمى دانيم!/ صفات برجسته مؤمنان چیست؟/ نوای محمود کریمی: بی سر و سامان تو ام یا حسین(ع)/ ترتیل جزء هجدهم قرآن کریم
سرویس فرهنگی «فردا»: ماه پربرکت رمضان ایامی نورانی و روحانی است. این اوقات، فرصتی است برای تهذیب نفس، برای نزدیکی به پروردگار، برای واگذاشتن شیطان درون و برون و فرصتی است برای ارزشمند شدن انسان. این فرصت‌ها می‌تواند به یک فصل جدید در زندگی‌مان منجر شوند؛ به یک فصل معرفت و شناخت الهی. بیایید لحظه لحظه این ماه را قدر بدانیم و در سایه ولی امرمان امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) میهمان سفره پر نعمت و برکت آن شویم. این چند سطر را نیز میهمان «فردا» باشید ...
.: دعای روز هجدهم :.
اللَّهُمَّ نَبِّهْنِي فِيهِ لِبَرَكَاتِ أَسْحَارِهِ وَ نَوِّرْ فِيهِ قَلْبِي بِضِيَاءِ أَنْوَارِهِ وَ خُذْ بِكُلِّ أَعْضَائِي إِلَى اتِّبَاعِ آثَارِهِ بِنُورِكَ يَا مُنَوِّرَ قُلُوبِ الْعَارِفِينَ. خدايا مرا در اين ماه به بركت‌هاى سحرهايش آگاه كن، و دلم را با روشنايى انوارش روشنى بخش، و تمام‏ اعضايم را به پيروى آثارش بگمار، به نورت، اى نوربخش دلهاى عارفان.
.: شرح دعای ابوحمزه در محضر علامه جوادی آملی :.
ما را به نام خودت مشغول كن
یكی از خواسته‌های امام سجاد سلام الله علیه در سحرهای ماه مبارك رمضان طبق نقل ابوحمزه ثمالی این است: "اَللّهُمَّ اَشغَلْنَا بِذِكرِكَ وَ اَعِذْنَا مِنْ سَخَطِكَ وَ اَجِرْنَا مِنْ عَذابِكْ وَارْزُقنا مِنْ مَواهِبِكْ وَ أنعِمْ عَلَینَا مِن فَضلِكَ وَارْزُقنا حَجَّ بِیتِكَ وَ زِیارَهِ قَبرِ نَبیِّكَ صَلَواتُكَ وَ رَحمَتُكَ وَ مَغفِرَتُكَ وَ رِضوانُكَ عَلَیهِ وَ عَلی اَهلِ بِیتِه ." در عین حال كه وجود مبارك امام سجاد از ذات أقدس إله نجات از دوزخ و رهائی از عواقب تلخ گناه را مسئلت می‌كند، یاد و نام خدا را هم از خدا طلب می‌كند، درخواست می‌كند. قبلاً هم ملاحظه فرمودید كه بعد از تخلیه از گناه نوبت به تجلیه و تَحلیّه می‌رسد. در خیلی از جمله‌ها اوّل بخشایش گناه را طلب می‌كند بعد حِلیة نام و یاد الهی را! عرض می‌كند: خدایا! ما را به نام خودت مشغول بكن كه یاد تو در دل و نام تو بر لب! در صحیفه سجادیّه این چنین عرض می‌كند: یا مَنْ ذِكرُهُ شَرَفٌ لِلذاكِرین وَاشْغَلْ قُلُوبَنا بِذِكرِكَ عَنْ ذِكرِ مَنْ سِواكْ. (2) پروردگارا! اگر كسی بود كه یاد تو شرف كسانی است كه به نام تو و یاد تو به سر می‌برند. یعنی اگر كسی یاد تو را در قلبش احیاء كرده است، آن قلب قلب شریف است. و اگر دل ای ظرف یاد تو نبود، از شرف غیبی و الهی طرفی نبسته است! عرض می‌كند: خدایا! ای كسی كه یاد او و نام او شرف است برای ذاكر، قلب ما را به نام خودت مشغول كن و دل ما را از هر یاد و نامی اِعراض بده كه صحنه نفس ما صحنه نام و یاد تو باشد! در بحث‌های آینده به خواست خدا خواهیم داشت كه امام سجاد سلام الله علیه عرض می‌كند: دل ما را لبریز از خشیّت خود و همچنین محبّت خود قرار بده. این ذكر مُستوئِب باعث آن خشیّت غالب یا محبّت غالب می‌شود. اگر انسان دائماً به یاد حقّ بود، فقط از او می‌هراسد و به او امیدوار است. و اگر دائماً به او امیدوار بود و از او هراسناك بود، كم كم دائماً به او مهر می‌ورزد و نام و یاد غیر از او را از دل بیرون می‌كند. و اگر دائماً به نام و یاد او به سر برد و فقط به او مهر ورزید، قلبش مُتیَّم به حبّ الهی خواهد شد، كه كم كم به محدوده حَیَمان فرشتگان بار می‌یابد. آنچه كه در دعای كمیل آمده است كه: قَلبِی مُتَیَّمَاً بِحُبِّكْ. (3) این بعد از آن است كه انسان اوّل قلبش را به نام خدا و یاد خدا متذكّر كرد، بعد در خوف و رجاء موحّد شد، بعد محبّ خدا شد، بعد محبوب خدا! اگر چنانچه تمام قلب محبّ خدا بود و مُتیّم به حبّ الهی شد، آنگاه چنین قلبی هم محبوب ذات أقدس إله است. در این جمله‌های دعای ابوحمزه ثمالی، امام سجاد سلام الله علیه به خدا عرض می‌كند: پروردگارا ! ما را به نام خودت مشغول بكن! چنین كه در زیارت امینُ الله هم این چنین است كه قلوب ما را مَشغُولَهً عَنِ الُّدنیا، مُفارِقَهً عَنِ الدُّنیا بِحَمْدِكَ وَ ذِكرِكَ وَ ثَنائِكْ. (4) ما را به نام خودت مشغول بكن و از ذكر دنیا و آنچه رأس كلّ خطیئه است ما را باز بدار . وَ أعِذْنَا مِنْ سَخَطِكَ، ما را از انتقام و خشم خودت پناه بده. و ما را از عذابت نجات بده و از مواهب ات برخوردار بفرما، و فضلت را بر ما به عنوان نعمت‌های الهی ارزانی بدار ! آنگاه زیارت حجّ خدا، حجّ خانه خدا و زیارت مواقف شریفه، حرم مطهّر پیغمبر صلّی الله علیه و سلّم و ائمه معصومین سلام الله علیهم مورد درخواست است. آن روز كه امام سجاد سلام الله علیه این دعاها را ایراد می‌كردند، سخن از بقیع و ائمه بقیع و مشاهد مشرّفه در بقیع نبود! البتّه شهدای دیگر، مؤمنین و مؤمنات در مدینه مدفون بودند، امّا سخن از ائمه بقیع نبود. ولی الآن كه پیروان قرآن و عترت این دعاها را در سحرهای ماه مبارك رمضان تلاوت و قرائت می‌كنند، منظورشان این خواهد بود كه ما آمدیم كه مشرّف بشویم، هم حرم مطهّر پیغمبر صلّی الله علیه و آله را زیارت كنیم، هم ائمه بقیع را و هم قبور مؤمنین را و هم قبور شهدای اُحُد را و مانند آن. پی‌نوشت‌ها: 1- سورة غافر / آیة 60 2- صحیفه سجادیّه/ دعای یازدهم ـ وَ كانَ دعائُهُ (ع) بِخَواتِمِ الخَیر 3- مفاتیح الجنان / دعای كمیل 4- مفاتیح الجنان / زیارت امینُ الله
.: ضیافت معرفت با گفتاری از بهجت عارفان :.
توبه نمى كنيم چون خود را بد نمى دانيم!
حوادثى كه اتفاق مىافتد، نتيجه ى كارهاى ماست كه بر سر ما مى آيد: «وَ مَآ أَصَـبَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ»(1) هر مصيبتى به شما مى رسد، به واسطه ى اعمال شما است. آيا نبايد به فكر باشيم و از گناهان گذشته كه باعث اين همه بلاها و مصيبتها شده است، توبه كنيم؟ ولى ما توبه نمى كنيم، چون كارهاى خود را بد نمى دانيم، و به خود و كارهاى خود خوش بين هستيم! آيا در اين حوادث و گرفتارىها كه از هزار سال پيش به ما خبر داده اند، نبايد شرح صدر پيدا كنيم و همان طور كه دستور داده اند باشيم؟! كه فرموده اند: «تَمسَّكُوا بِالاْءَمْرِ الاْءَوَّلِ.» (2) به دستور اول تمسّك بجوييد [و عمل كنيد] يعنى اين كه به يقينيات اعتقاد داشته باشيم و به واضحات و ضروريات دينى عمل كنيم، و در موارد شك و ترديد احتياط نماييم. و نيز در مثل اين زمانه كه اهل ايمان به بلاهاى فراوان مبتلا هستند، چنان كه دستور داده اند، دعاى فرج را زياد بخوانيم. 1.سوره ى شورى، آيه ى 30. 2.بحارالانوار، ج 52، ص 133؛ الغيبة نعمانى، ص 159.
.: تفسیر روز از بیکران وحی در محضر آیت‌الله مکارم شیرازی :.
آیات ۱ تا ۱۱ سور مبارکه مؤمنون
۱. قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ ۲. الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ ۳. وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ ۴. وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ ۵. وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ ۶. إِلاّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ ۷. فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ ۸. وَ الَّذِینَ هُمْ لاِ َماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ ۹. وَ الَّذِینَ هُمْ عَلى صَلَواتِهِمْ یُحافِظُونَ ۱۰. أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ ۱۱. الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِی‌ها خالِدُونَ ترجمه: به نام خداوند بخشنده بخشایشگر ۱ ـ مؤمنان رستگار شدند. ۲ ـ آن‌ها که در نمازشان خشوع دارند. ۳ ـ و آن‌ها که از لغو و بیهودگى رویگردانند. ۴ ـ و آن‌ها که زکات را انجام مى دهند. ۵ ـ و آن‌ها که دامان خود را (از آلوده شدن به بى عفتى) حفظ مى کنند. ۶ ـ تنها آمیزش جنسى با همسران و کنیزانشان دارند، که در بهره گیرى از آنان ملامت نمى شوند. ۷ ـ و کسانى که غیر از این طریق را طلب کنند، تجاوزگرند! ۸ ـ و آن‌ها که امانت‌ها و عهد خود را رعایت مى کنند. ۹ ـ و آن‌ها که بر نماز‌هایشان مواظبت مى نمایند. ۱۰ ـ (آرى،) آن‌ها وارثانند! ۱۱ ـ (وارثانى) که بهشت برین را ارث مى برند، و جاودانه در آن خواهند ماند! تفسیر همان گونه که قبلاً گفتیم، انتخاب نام «مؤمنون» براى این سوره به خاطر آیات آغاز این سوره است که ویژگى هاى مؤمنان را در عباراتى کوتاه، زنده و پر محتوا تشریح مى کند، و جالب اینکه: نخست، به سرنوشت لذتبخش و پر افتخار مؤمنان ـ پیش از بیان صفات آن‌ها ـ اشاره مى نماید تا شعله هاى شوق و عشق را در دل‌ها براى رسیدن به این افتخار بزرگ زنده کند. مى فرماید: «مؤمنان رستگار شدند، و به هدف نهائى خود در تمام ابعاد رسیدند» (قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ). «افلح» از ماده «فلح» و «فلاح» در اصل، به معنى شکافتن و بریدن است، سپس، به هر نوع پیروزى و رسیدن به مقصد و خوشبختى اطلاق شده است. در حقیقت، افراد پیروزمند، رستگار و خوشبخت، موانع را از سر راه بر مى دارند و راه خود را به سوى مقصد مى شکافند و پیش مى روند. البته فلاح و رستگارى، معنى وسیعى دارد که هم پیروزى هاى مادى را شامل مى شود، و هم معنوى را، و در مورد مؤمنان هر دو بعد منظور است. پیروزى و رستگارى دنیوى، در آن است که انسان آزاد، سربلند، عزیز و بى نیاز زندگى کند، و این امور، جز در سایه ایمان امکان پذیر نیست، و رستگارى آخرت در این است که در جوار رحمت پروردگار، در میان نعمت هاى جاویدان، در کنار دوستان شایسته و پاک، و در کمال عزت و سربلندى به سر برد. «راغب» در «مفردات» ضمن تشریح این معنى، مى گوید: «فلاح دنیوى در سه چیز خلاصه مى شود: بقاء و غنا و عزت، و فلاح اخروى در چهار چیز: بَقاءٌ بِلا فَناء، وَ غِنى بِلا فَقْر، وَ عِزٌّ بِلا ذُلّ، وَ عِلْمٌ بِلا جَهْل: «بقاى بدون فنا، بى نیازى بدون فقر، عزت بدون ذلت، و علم خالى از جهل». * * * آن‌گاه به بیان این صفات پرداخته و قبل از هر چیز انگشت روى نماز مى گذارد، مى گوید: «آن‌ها کسانى هستند که در نمازشان خاشعند» (الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ). «خاشعون» از ماده «خشوع» به معنى حالت تواضع و ادب جسمى و روحى است که در برابر شخص بزرگ یا حقیقت مهمى در انسان پیدا مى شود، و آثارش در بدن ظاهر مى گردد. در اینجا قرآن «اقامه صلوة» (خواندن نماز) را نشانه مؤمنان نمى شمارد بلکه خشوع در نماز را از ویژگى هاى آنان مى شمرد، اشاره به اینکه نماز آن‌ها الفاظ و حرکاتى بى روح و فاقد معنى نیست، بلکه به هنگام نماز آنچنان حالت توجه به پروردگار در آن‌ها پیدا مى شود که از غیر او جدا مى گردند و به او مى پیوندند، چنان غرق حالت تفکر و حضور و راز و نیاز با پروردگار مى شوند، که بر تمام ذرات وجودشان اثر مى گذارد، خود را ذره اى مى بینند در برابر وجودى بى پایان، و قطره اى در برابر اقیانوسى بیکران. لحظات این نماز، هر کدام براى او درسى است از خودسازى و تربیت انسانى و وسیله اى است براى تهذیب روح و جان. در حدیثى مى خوانیم: پیامبر (صلى الله علیه وآله) مردى را دید که در حال نماز با ریش خود بازى مى کند فرمود: أَما أِنَّهُ لَوْ خَشَعَ قَلْبُهُ لَخَشَعَتْ جَوارِحُهُ!: «اگر او در قلبش خشوع بود، اعضاى بدنش نیز خاشع مى شد». (۱) اشاره به اینکه: خشوع یک حالت درونى است که در برون اثر مى گذارد. پیشوایان بزرگ اسلام آنچنان خشوعى در حالت نماز داشتند که به کلى از ما سوى اللّه بیگانه مى شدند، تا آنجا که در حدیثى مى خوانیم: «پیامبر اسلام (صلى الله علیه وآله)‌گاه به هنگام نماز به آسمان نظر مى کرد، اما هنگامى که آیه فوق نازل شد دیگر سر بر نمى داشت و دائماً به زمین نگاه مى کرد». (۲) * * * دومین صفتى را که بعد از صفت خشوع، براى مؤمنان بیان مى کند این است که: «آن‌ها از هر گونه لغو و بیهودگى روى گردانند» (وَ الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ). در واقع، تمام حرکات و خطوط زندگى آنان هدفى را دنبال مى کند، هدفى مفید و سازنده; چرا که لغو به معنى کارهاى بى هدف و بدون نتیجه مفید است. در حقیقت لغو‌‌ همان گونه که بعضى از مفسران بزرگ گفته‌اند، هر گفتار و عملى است که فایده قابل ملاحظه اى نداشته باشد، و اگر مى بینیم: بعضى از مفسران آن را به باطل تفسیر کرده‌اند. بعضى به معنى همه معاصى. بعضى به معنى دروغ. بعضى به معنى دشنام یا مقابله دشنام به دشنام. بعضى به معنى غنا و لهو و لعب. و بالاخره، بعضى به معنى شرک، همه این‌ها مصداق هاى آن مفهوم جامع و کلى است. البته لغو، تنها شامل سخنان و افعال بیهوده نمى شود، بلکه افکار بیهوده و بى پایه اى که انسان را از یاد خدا غافل و از تفکر در آنچه مفید و سازنده است به خود مشغول مى دارد، همه در مفهوم لغو جمع است. در واقع، مؤمنان آنچنان ساخته شده‌اند که نه تنها به اندیشه هاى باطل و سخنان بى اساس و کارهاى بیهوده دست نمى زنند، بلکه به تعبیر قرآن از آن «معرض» و روى گردانند. * * * در آیه بعد، به سومین صفت مؤمنان راستین که جنبه اجتماعى و مالى دارد اشاره کرده مى گوید: «آن‌ها کسانى هستند که زکات را انجام مى دهند» (وَ الَّذِینَ هُمْ لِلزَّکاةِ فاعِلُونَ). (۳) و از آنجا که این سوره ـ‌‌ همان گونه که قبلاً نیز گفتیم ـ از سوره هائى است که در «مکّه» نازل شده و در آن هنگام، حکم زکات معمولى نازل نگردیده بود، مفسران، در تفسیر این آیه گفتگوهاى مختلفى دارند. آنچه صحیح‌تر به نظر مى رسد این است که: زکات منحصر، به معنى زکات واجب نیست، بلکه زکات هاى مستحب در شرع اسلام فراوان است، آنچه در «مدینه» نازل شد، زکات واجب بود ولى زکات مستحب، قبلاً نیز بوده است. بعضى از مفسران نیز این احتمال را داده‌اند که: زکات به صورت یک حکم وجوبى اما بدون حدّ و حدود در «مکّه» بوده است، یعنى مسلمانان موظف بودند مقدارى از اموال خود را به نیازمندان بپردازند، ولى بعد از تشکیل حکومت اسلامى، و تأسیس بیت المال، زکات تحت برنامه مشخصى قرار گرفت و نصاب‌ها و مقدارهاى معینى براى آن قرار داده شد، و مأمورین جمع زکات از طرف پیامبر (صلى الله علیه وآله) به هر سو اعزام شدند. اما اینکه: بعضى از مفسران مانند «فخر رازى» و «آلوسى» در «روح المعانى» و «راغب» در «مفردات» نقل کرده‌اند: «زکات» در اینجا به معنى هر گونه کار نیک و یا تزکیه و پاکسازى روح و جان است، بسیار بعید به نظر مى رسد; زیرا در قرآن مجید هر جا نماز و زکات همراه با هم ذکر مى شود، زکات به‌‌ همان معنى انفاق مالى است، و استفاده معنى دیگر نیاز به قرینه روشنى دارد که در اینجا نیست. * * * چهارمین ویژگى مؤمنان را مسأله پاکدامنى و عفت به طور کامل، و پرهیز از هر گونه آلودگى جنسى قرار داده، چنین مى گوید: «آن‌ها کسانى هستند که فروج (۱) خویش را از بى عفتى حفظ مى کنند» (وَ الَّذِینَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ). * * * «مگر نسبت به همسران و کنیزانشان که در بهره گیرى از آن‌ها هیچگونه ملامت و سرزنش ندارند» (إِلاّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَکَتْ أَیْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَیْرُ مَلُومِینَ). * * * از آنجا که غریزه جنسى سرکش‌ترین غرائز انسان است، و خویشتن دارى در برابر آن، نیاز به تقوا، پرهیزگارى فراوان، ایمان قوى و نیرومند دارد، بار دیگر روى همین مسأله تأکید کرده و مى گوید: «هر کس غیر این طریق را (جهت بهره گیرى جنسى) طلب کند تجاوزگر است» (فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ العادُونَ). تعبیر به محافظت «فروج» گویا اشاره به این است که اگر مراقبت مستمر و پى گیر در این زمینه نباشد، بیم آلودگى فراوان است. و تعبیر به «همسران» شامل همسران دائم و موقت هر دو مى شود، هر چند بعضى از مفسران اهل سنت در اینجا گرفتار اشتباهى شده‌اند که در نکات به آن اشاره خواهد شد. تعبیر به غَیْرُ مَلُومِینَ: «آن‌ها مورد ملامت قرار نمى گیرند» ممکن است اشاره به طرز فکر غلطى باشد که براى مسیحیت انحرافى پیدا شده که آن‌ها هر گونه آمیزش جنسى را خلاف شأن انسان مى پندارند و ترک مطلق آن را فضیلت مى دانند تا آنجا که کشیشان کاتولیک و همچنین زنان و مردان تارک دنیا، در تمام عمر، مجرد زندگى مى کنند، و هر گونه ازدواج را مخالف این مقام روحانى تصور مى کنند! هر چند این مسأله بیشتر جنبه ظاهرى دارد اما در خفا جمعى از آن‌ها طرقى براى اشباع غریزه جنسى خود انتخاب مى کنند و کتاب هاى نویسندگان خودشان پر است از داستان هائى که در این زمینه نوشته‌اند. (۴) به هر حال، امکان ندارد خداوند غریزه اى را به عنوان بخشى از نظام احسن در انسان بیافریند، و بعد آن را به کلى تحریم یا مخالف مقام انسانى بداند. این نکته، چندان نیاز به یاد آورى ندارد که حلال بودن همسران مخالف با بعضى از موارد استثنائى نیست، مانند حالت عادت ماهانه و امثال آن. همچنین حلال بودن کنیزان (زنان برده) مشروط به شرائط متعددى است که در کتب فقهى آمده، و چنان نیست که هر کنیزى به صاحب آن حلال باشد، و در واقع در بسیارى از جهات و شرائط،‌‌ همان شرائط همسران را دارد. * * * در هشتمین آیه مورد بحث، به پنجمین و ششمین صفت برجسته مؤمنان اشاره کرده، مى گوید: «آن‌ها کسانى هستند که امانت‌ها و عهد خود را مراعات مى کنند» (وَ الَّذِینَ هُمْ لاِ َماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ). حفظ و اداى امانت ـ به معنى وسیع کلمه ـ و همچنین پایبند بودن به عهد و پیمان در برابر خالق و خلق از صفات بارز مؤمنان است. در مفهوم وسیع امانت، امانت هاى خدا، پیامبران الهى و همچنین امانت هاى مردم جمع است، نعمت هاى مختلف خدا هر یک امانتى از امانات او هستند، آئین حق، کتب آسمانى، دستورالعمل هاى پیشوایان راه حق و همچنین اموال و فرزندان و پست‌ها و مقام‌ها، همه امانت هاى اویند که مؤمنان در حفظ و اداى حق آن‌ها مى کوشند تا در حیاتند از آن پاسدارى مى کنند، و به هنگام ترک دنیا آن‌ها را به نسل هاى برومند آینده خود مى سپارند، و چنین نسلى را براى پاسدارى آن تربیت مى کنند. دلیل بر عمومیت مفهوم امانت، در اینجا علاوه بر گستردگى و اطلاق لفظ، روایات متعددى است که در تفسیر امانت وارد شده، گاهى امانت به معنى «امامت امامان معصوم» که هر امام آن را به امام بعد از خود مى سپارد تفسیر شده. (۵) و‌گاه به مطلق ولایت و حکومت. جالب اینکه: «زراره» از شاگردان بزرگ امام باقر و امام صادق (علیهما السلام) چنین مى گوید: «منظور از جمله «أَنْ تُؤَدُّوا الأَماناتِ إِلى أَهْلِ‌ها» (۶) این است که ولایت و حکومت را به اهلش واگذارید»!. (۷) و این نشان مى دهد که: حکومت از مهم‌ترین ودیعه هاى الهى است که باید آن را به اهلش سپرد. همچنین دلیل عمومیت عهد و پیمان، تعبیراتى است که در سایر آیات قرآن آمده، از جمله أَوْفُوا بِعَهْدِ اللّهِ إِذا عاهَدْتُمْ: «به عهد خداوند وفا کنید هنگامى که عهد و پیمان بستید». (۸) قابل توجه اینکه: در بعضى از آیات قرآن تعبیر به «اداى امانت» و یا «عدم خیانت در امانت» شده، در حالى که در آیه مورد بحث، تعبیر به «رعایت امانت» شده که هم شامل ادا مى شود، هم محافظت و مراقبت کامل از آن. بنابراین، اگر کوتاهى در اصلاح چیزى که مورد امانت است باعث ضرر یا خطرى بشود، شخص امین موظف است که در اصلاح آن نیز بکوشد (و به این ترتیب سه کار لازم است: اداء، حفظ و اصلاح). به هر حال، مسلّم است که پایبند بودن به تعهدات، حفظ و اداى امانات از مهم‌ترین پایه هاى نظام اجتماعى بشر است و بدون آن‌ها هرج و مرج در سرتاسر جامعه به وجود خواهد آمد، به همین دلیل حتى افراد و ملت هائى که اعتقاد الهى و مذهبى نیز ندارند، براى مصون ماندن از این هرج و مرج اجتماعى ناشى از خیانت در عهد و امانت، خود را موظف به انجام این دو برنامه ـ لااقل در مسائل کلى اجتماعى ـ مى دانند. (۹) * * * بالاخره در نهمین آیه، آخرین ویژگى مؤمنان را که محافظت بر نماز‌ها است بیان کرده مى گوید: «آن‌ها کسانى هستند که در حفظ نمازهاى خویش مى کوشند» (وَ الَّذِینَ هُمْ عَلى صَلَواتِهِمْ یُحافِظُونَ). جالب اینکه: نخستین ویژگى مؤمنان را «خشوع در نماز» و آخرین صفت آن‌ها را «محافظت بر نماز» شمرده است، از نماز شروع مى شود و به نماز ختم مى گردد. چرا که نماز مهم‌ترین رابطه خلق و خالق است. نماز بر‌ترین مکتب عالى تربیت است. نماز وسیله بیدارى روح و جان، و بیمه کننده انسان در برابر گناهان است. خلاصه نماز، هر‌گاه با آدابش انجام گیرد، زمینه مطمئنى براى همه خوبى‌ها و نیکى‌ها خواهد بود. یاد آورى این نکته نیز لازم است که: آیه نخست و آیه اخیر، اشاره به دو مطلب متفاوت مى کند، و به همین دلیل، در آیه نخست، «صلاة» به صورت «مفرد» و در آیه اخیر به صورت «جمع» است. اولى، به مسأله خشوع و توجه خاص درونى که روح نماز است، و اثر بر تمام اعضاء مى گذارد اشاره مى کند. و دومى، به مسأله آداب و شرائط نماز از نظر وقت و زمان و مکان و همچنین از نظر تعداد نماز‌ها، و به نمازگزاران و مؤمنان راستین توصیه مى کند در همه نماز‌ها مراقب همه این آداب و شرائط باشند. در مورد اهمیت نماز در مجلدات مختلف این تفسیر مشروحاً بحث کرده‌ایم. (۱۰) * * * بعد از ذکر این صفات ممتاز، نتیجه نهائى آن را به این صورت بیان مى کند: «آن‌ها وارثانند» (أُولئِکَ هُمُ الْوارِثُونَ). * * * «ه‌مان وارثانى که فردوس و بهشت برین را به ارث مى برند، و جاودانه در آن خواهند ماند» (الَّذِینَ یَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِی‌ها خالِدُونَ). «فردوس» در اصل ـ به گفته بعضى ـ یک لغت رومى است و بعضى آن را عربى و بعضى اصل آن را فارسى مى دانند و به معنى «باغ» است، یا باغ مخصوصى که تمام نعمت‌ها و مواهب الهى در آن جمع است و لذا، مى توان آن را به عنوان «بهشت برین» (بهترین و بر‌ترین باغ هاى بهشت) نامید. تعبیر به «ارث بردن» ممکن است اشاره به این باشد که: مؤمنان بدون زحمت به آن مى رسند، همانند ارث که انسان زحمتى براى آن نکشیده است، درست است که نائل شدن به مقامات عالى بهشت، بسیار تلاش و کوشش و پاکى و خودسازى مى خواهد ولى آن پاداش عظیم در مقابل این اعمال ناچیز به قدرى زیاد است که گوئى انسان بى زحمت به آن رسیده است. توجه به این نکته نیز لازم است که: در حدیثى از پیامبر گرامى اسلام (صلى الله علیه وآله) چنین نقل شده: ما مِنْکُمْ مِنْ أَحَد اِلاّ لَهُ مَنْزِلانِ: مَنْزِلٌ فِى الْجَنَّةِ، وَ مَنْزِلٌ فِى النّارِ، فَاِنْ ماتَ وَ دَخَلَ النّارَ وَرِثَ أَهْلُ الْجَنَّةِ مَنْزِلَهُ: «هر یک از شما بدون استثنا داراى دو منزل است: منزلى در بهشت، و منزلى در دوزخ، اگر دوزخى شود و وارد جهنم گردد، اهل بهشت منزلگاه او را به ارث مى برند». (۱۱) تعبیر به «ارث»، در آیه مورد بحث، ممکن است اشاره به این نکته نیز باشد. این احتمال را نیز بعضى از مفسران دور ندانسته‌اند که تعبیر به «ارث» در اینجا اشاره به سرانجام کار مؤمنان است، همچون میراث که در پایان کار به وارث مى رسد. به هر حال، این مرحله عالى بهشت، طبق ظاهر آیات فوق، مخصوص مؤمنانى است که داراى صفات بالا هستند، به این ترتیب، دیگر بهشتیان در مراحل پائین‌تر قرار دارند. * * * نکته‌ها: ۱ ـ انتخاب فعل ماضى «أفلح» در مورد رستگارى مؤمنان براى تأکید هر چه بیشتر است، یعنى رستگارى آن‌ها آن قدر مسلّم است که گوئى قبلاً تحقق یافته، و ذکر کلمه «قد» قبل از آن، نیز تأکید دیگرى براى موضوع است. تعبیراتى همچون «خاشعون»، «معرضون»، «راعون» و «یحافظون»... (به صورت اسم فاعل یا فعل مضارع) همه، دلیل بر آن است که: برنامه هاى مؤمنان راستین در این اوصاف برجسته، موقتى و محدود نیست بلکه مستمر و دائمى است. * * * ۲ ـ همسر دائم و موقت از آیات فوق، استفاده مى شود: تنها دو گروه از زنان بر مردان حلال هستند: نخست همسران، و دیگر کنیزان (با شرائط مخصوص) و به همین جهت، این آیه در کتب فقهیه در بحث هاى «نکاح» در موارد بسیارى مورد استناد قرار گرفته است. جمعى از مفسران و فقهاى اهل سنت، خواسته‌اند از این آیه شاهدى براى نفى ازدواج موقت بیاورند، و بگویند: آن هم در حکم زنا است!. اما با توجه به این حقیقت که: «ازدواج موقت» (متعه) به طور مسلّم در زمان پیامبر (صلى الله علیه وآله) حلال بوده است، و احدى از مسلمانان آن را انکار نمى کنند، منتها و بعضى مى گویند: در آغاز اسلام بوده و بسیارى از صحابه نیز به آن عمل کرده‌اند سپس نسخ شده. بعضى مى گویند: «عمر بن خطاب» از آن جلوگیرى به عمل آورد. با توجه به این واقعیت‌ها، مفهوم سخن این دسته از دانشمندان اهل تسنن این خواهد بود که: پیامبر (صلى الله علیه وآله) العیاذ باللّه زنا را ـ حداقل براى مدتى ـ مجاز شمرده است، و این غیر ممکن است. از این گذشته، (دقت کنید) «متعه» بر خلاف پندار این گروه، یک نوع ازدواج است ازدواجى است موقت و داراى اکثر شرائط ازدواج دائم، بنابراین، قطعاً در جمله «اِلاّ عَلى أَزْواجِهِم» داخل است، و به همین دلیل، به هنگام خواندن صیغه ازدواج موقت از‌‌ همان صیغه هاى ازدواج دائم (أَنْکَحْتُ وَ زَوَّجْتُ) با قید مدت استفاده مى شود، و این بهترین دلیل بر ازدواج بودن آن است. درباره ازدواج موقت و دلائل مشروعیت آن در اسلام، و عدم نسخ این حکم و همچنین فلسفه اجتماعى آن، و پاسخ به ایرادات مختلف مشروحاً بحث کرده‌ایم. (۱۲) * * * ۳ ـ خشوع، روح نماز است اگر رکوع، سجود، قرائت و تسبیح را جسم نماز بدانیم، حضور قلب و توجه درونى به حقیقت نماز، و کسى که با او راز و نیاز مى کنیم، روح نماز است. خشوع نیز در واقع چیزى جز حضور قلب توأم با تواضع، ادب و احترام نیست و به این ترتیب، روشن مى شود: مؤمنان تنها به نماز به عنوان یک کالبد بى روح نمى نگرند، بلکه تمامى توجه آن‌ها به باطن و حقیقت نماز است. بسیارند کسانى که اشتیاق فراوان به حضور قلب، خشوع و خضوع در نماز‌ها دارند اما هر چه مى کوشند توفیق آن را نمى یابند. براى تحصیل خشوع و حضور قلب در نماز و سایر عبادات، امور ذیل را دقیقاً توصیه مى کنیم: ۱ ـ به دست آوردن آنچنان معرفتى که دنیا را در نظر انسان کوچک، و خدا را بزرگ کند، تا هیچ کار دنیوى نتواند به هنگام راز و نیاز با معبود نظر او را به خود جلب و از خدا منصرف سازد. ۲ ـ توجه به کارهاى پراکنده و مختلف، معمولاً مانع تمرکز حواس است و هر قدر انسان، توفیق پیدا کند که مشغله هاى مشوش و پراکنده را کم کند، به حضور قلب در عبادات خود کمک کرده است. ۳ ـ انتخاب محل و مکان نماز و سایر عبادات نیز، در این امر، اثر دارد، به همین دلیل، نماز خواندن در برابر اشیاء و چیزهائى که ذهن انسان را به خود مشغول مى دارد، مکروه است. و همچنین، در برابر درهاى باز و محل عبور و مرور مردم، در مقابل آئینه و عکس و مانند این‌ها. به همین دلیل، معابد مسلمین هر قدر ساده‌تر، خالى از زرق و برق و تشریفات باشد، بهتر است; چرا که به حضور قلب کمک مى کند. ۴ ـ پرهیز از گناه نیز عامل مؤثرى است; زیرا گناه قلب را از خدا دور مى سازد، و از حضور قلب مى کاهد. ۵ ـ آشنائى به معنى نماز و فلسفه افعال و اذکار آن، عامل مؤثر دیگرى است. ۶ ـ انجام مستحبات نماز و آداب مخصوص آنچه در مقدمات و چه در اصل نماز نیز کمک مؤثرى به این امر مى کند. ۷ ـ از همه این‌ها گذشته، این کار، مانند هر کار دیگر نیاز به مراقبت، تمرین، استمرار و پى گیرى دارد، بسیار مى شود که در آغاز انسان در تمام نماز یک لحظه کوتاه قدرت تمرکز فکر پیدا مى کند، اما با ادامه این کار، و پى گیرى و تداوم، آنچنان قدرت نفس پیدا مى کند که مى تواند به هنگام نماز دریچه هاى فکر خود را بر غیر معبود مطلقاً ببندد! (دقت کنید). * * * ۱ ـ تفسیر «صافى» و تفسیر «مجمع البیان»، جلد ۷، صفحه ۹۹، ذیل آیه مورد بحث. ۲ ـ «مجمع البیان»، جلد ۷، صفحه ۹۹ و تفسیر «فخر رازى»، جلد ۲۳، صفحه ۷۷، ذیل آیه مورد بحث. ۳ ـ «زکات» در اینجا معنى مصدرى دارد و به همین دلیل تعبیر «فاعِلُون» بعد از آن آمده است. این احتمال را نیز بعضى از مفسران داده‌اند که: زکات به‌‌ همان معنى معروفش یعنى مقدارى از مال مى باشد، در این صورت، «فاعِلُون» به معنى «مؤدون» (ادا کنندگان) خواهد بود. ۴ ـ «فروج» جمع «فرج» کنایه از دستگاه تناسلى است. ۵ ـ به تاریخ معروف «ویل دورانت» در این زمینه مراجعه شود. ۶ و ۷ ـ تفسیر «برهان»، جلد ۱، صفحه ۳۸۰. ۲ ـ نساء، آیه ۵۸. ۸ ـ نحل، آیه ۹۱. ۹ ـ در زمینه اهمیت امانت در جلد سوم تفسیر «نمونه»، صفحه ۴۳۲ به بعد، ذیل آیه ۵۸ سوره «نساء» و در جلد هفتم تفسیر «نمونه»، صفحه ۱۳۶، ذیل آیه ۲۷ سوره «انفال» و در زمینه وفاء به عهد، در جلد چهارم، صفحه ۲۴۲، ذیل آیه ۱ سوره «مائده» و جلد ۱۱، صفحه ۳۸۲، ذیل آیه ۹۱ سوره «نحل» مشروحاً بحث کرده‌ایم. ۱۰ ـ به جلد نهم، صفحه ۲۶۷، ذیل آیه ۱۱۴ سوره «هود» و جلد چهارم، صفحه ۱۰۴، ذیل آیه ۱۰۳ سوره «نساء» و جلد سیزدهم، ذیل آیه ۱۴ سوره «طه» مراجعه فرمائید. ۱۱ ـ «بحار الانوار»، جلد ۸، صفحه ۹۱. ۱۲ ـ در جلد سوم، صفحه ۳۳۵ به بعد، ذیل آیه ۲۴ سوره «نساء».
.: نوای ضیافت :.
تیتر
دانلود
.: ترتیل جزء هجدهم قرآن کریم با صدای حامد شاکرنژاد :.
لینک دانلود از سایت شهید آوینی
۰

دیدگاه تان را بنویسید

 

تازه های سایت