در آرزوي سينمای ديگری نيستيم
گفتگو با طهماسب و جبلی
-«رفيق بد» زمينه و بستر جديدي در مقايسه با چند فيلم گذشته شما دارد. چه به لحاظ پس زمينه اکشن و حادثه يي و چه به لحاظ تيپ و قيافه و حتي نوع راه رفتن و حرف زدن دو شخصيت اصلي، اما شوخي ها همان شوخي هاي هميشگي کارهاي شماست. فکر نمي کرديد اين کار شوخي هاي جديدي را هم مي طلبد؟ طهماسب: مگر اين شوخي ها قديمي شده؟ مثلاً کدامش قديمي است؟ - نوع شوخي ها در کارهاي شما شکل تقريباً مشخصي دارد. مثلاً صحنه هاي آواز خواني آقاي جبلي يا مثلاً صحنه هاي شلوغ که چند نفر در يک زمان ديالوگ بگويند. اينها در کارهاي شما ديده شده...
طهماسب:... و در فرهنگ ما هم وجود دارد. ما متاسفانه نمي توانيم کار غربي بکنيم، براي همين بعضاً با دوستاني که سينماي غربي را مي پسندند مشکل پيدا مي کنيم. سعي ما اين است که جنس سينمايي که کار مي کنيم، ايراني و منطبق با فرهنگ خودمان باشد. تلاش مي کنيم فرهنگ ايراني را در عرصه نمايش کشف کنيم و در ميان مردم جا بيندازيم و توسعه بدهيم. ما ايراد داريم، ضعف داريم و همه اينها را متوجه هستيم اما مسيري را که طي مي کنيم خيلي دوست داريم.
اينکه جنس سينماي غربي را کار نمي کنيم، حداقل براي خودمان باعث خوشحالي است. البته گاهي از ما خواسته مي شود آن جنس سينما را هم کار کنيم. وقتي يک کارگردان يا نويسنده در گونه يي از کار تبحر دارد، قطعاً بدانيد از گونه هاي ديگر هم سر در مي آورد و آنها را هم بلد است. اينکه ما يک نوع يا گونه از سينما را انتخاب کرده ايم و آن را ادامه مي دهيم، نشانه ضعف نيست. مثلاً بارها به من گفته شده که 10 دقيقه فيلمت خوب بوده و بقيه اش نه. من فکر مي کنم آن 10 دقيقه تا حدودي شبيه سينماي آن ور شده و از دست من در رفته است. - شما خودتان با آن 10 دقيقه موافقيد؟ طهماسب: فکر مي کنم به ذهنم راه ديگري نرسيده است که آن 10 دقيقه را به آن شکل ساخته ام. - با وجود خوب بودن و حتي تاييد ديگران، موافق اين 10 دقيقه نيستيد؟ يعني کار ايراني به هر قيمتي؟ طهماسب: مخالف نيستم. به هر قيمتي هم نمي خواهم کار ايراني بکنم. اميدوارم بتوانيم فرمول ها را کشف کنيم. ما مسير دشواري را طي مي کنيم. فعاليت ميان سينماي هنري و سينماي مبتذل، حرکت روي لبه تيغ است. هر لحظه امکان دارد از يک طرف بيفتي. ما روي لبه اين تيغ حرکت مي کنيم و اميدواريم اين راه هموار شود و ما هم
کارهاي بهتري انجام بدهيم. جبلي: ما حتي در شخصيت پردازي ها که جزء مهمي از قصه است سعي کرديم ايراني عمل کنيم. شايد يکي از دلايلي که تماشاگر با کارهاي ما ارتباط برقرار مي کند اين است که اين شخصيت ها را مي شناسد و از نزديک با آنها آشناست. مثلاً فيلم «دختر شيريني فروش» قصه يي دارد که فقط با فرهنگ ايراني همخوان است و در فرهنگ اروپايي اصلاً نمي تواند اتفاق بيفتد. پسري که 40 سال دارد و براي ازدواج بايد از پدرش اجازه بگيرد و دختري که با آن سن و سال هنوز منتظر اجازه مادرش است. اين مسائل همه در فرهنگ ما وجود دارد البته شايد در سينمايمان کم رنگ باشد. - فکر نمي کنيد در اين سال ها اين فرهنگ دارد کم رنگ مي شود و رفته رفته فرهنگ جديدي جايش را مي گيرد؟ طهماسب: در خيلي از شهرها هنوز همان است و فقط متاسفانه در برخي مناطق تهران اين فرهنگ دارد عوض مي شود. غالب جمعيت ما هنوز فرهنگ قديم شان را حفظ کرده اند. جبلي: البته در فيلمي مانند «خوابگاه دختران» به جوان ها و شکل فرهنگ امروزي آنها هم پرداخته ايم. ممکن است طي سال ها ظواهر برخي کاراکترها عوض شود ولي فرهنگ دروني آنها هنوز به سياق سابق است. مثلاً خدمتکار فيلم «زير درخت هلو» در
زمان فعلي ممکن است کامپيوتر هم داشته باشد ولي فرهنگش همان فرهنگ قديم است. ما مي خواهيم طنز خودمان را کار کنيم وگرنه کارهاي تقليدي، تجربه شده و بعضاً جواب هم داده است. اما اگر ما بتوانيم يک کار متفاوت تر بکنيم و يک دهم آن کار جواب و نتيجه بگيريم، احساس موفقيت خواهيم کرد. - در «رفيق بد» با اينکه به شدت کار پتانسيل اين را دارد که به سمت تراژدي پيش برود، اما اين اتفاق نيفتاده است. اين مساله عمدي بوده؟ از ترس تماشاگر اين کار را نکرده ايد؟ طهماسب: چرا ترس؟ از عشق تماشاگر بوده نه از ترس او. ما براي تماشاگر احترام بسيار زيادي قائل هستيم. در فيلم هم آن چيزي که لازم است در يک جامعه انساني باشد، اتفاق مي افتد. - بعضي اتفاقات در فيلم منطق چنداني ندارد. مثلاً اينکه عزيز و حبيب به آن صورت به تعقيب دزدها مي روند و به آن صورت با آنها درگير مي شوند... طهماسب: فيلم همين است ديگر. فيلم و سينما جاي اتفاقات استثنايي است. شما هر روز يک کاري را انجام مي دهي و يک روز که آن کارهاي هميشگي انجام نمي شود، ما مي گوييم يک ماجرا رخ داده است. ماجرا وقتي شکل مي گيرد که ما يک کار خلاف قاعده ديگر را در خلال کارهاي روزمره انجام دهيم. مثلاً
اين تعقيب و گريز بايد اتفاق مي افتاد وگرنه اصلاً داستان شکل نمي گرفت... -... رفاقت و رابطه دو شخصيت اصلي خوب از آب درآمده است. اين رابطه در فيلمنامه با همين جزئيات بود يا در طول کار شکل گرفت؟ جبلي: همه اش نوشته شده بود. ديگر در سينما نمي شود بداهه کار کرد. - يعني اصلاً در هيچ مورد بداهه کار نمي کنيد و همه چيز طبق متن پيش مي رود؟ جبلي: در سينما جا براي بداهه بسيار کم است. در تئاتر که هر شب يک نمايش از ابتدا تا انتها اجرا مي شود، مي توان بداهه پردازي کرد. اما در سينما که پلان ها رج زده مي شود نمي توان به بداهه پردازي پرداخت. - حتي در مورد شوخي ها هم همه چيز با جزئيات در متن آمده است؟ جبلي: در مورد آنها چرا. اين مسائل به اجرا بر مي گردد و تا حدودي مي توان بداهه کار کرد. مثلاً قرار است يک آدم از در داخل شود و در جاي مشخصي بنشيند. حالا او مي تواند سر راه که مي آيد، يک کار اضافي هم انجام بدهد.... طهماسب: بله ولي اين هم يک تايمينگي براي خودش دارد. ما يک تايمي را براي ورود کاراکتر در نظر مي گيريم و اين زمان نمي تواند افزايش زيادي داشته باشد چرا که ساختار کل فيلم به هم مي خورد. ما کلاً در سينما به آن صورت با توجه
به يک گروه 40 نفره توليد و برنامه ريز بداهه سازي نداريم. - در «خوابگاه دختران» به ژانر فيلم هاي ترسناک و وحشت نزديک شديد و در «رفيق بد» حادثه پردازي و اکشن را تجربه کرديد. با اينکه حدود يک دهه فيلم هاي متعدد اکشن در سينماي ايران ساخته شد، اما در اين زمينه تقريباً به جايي نرسيده ايم و آزمون و خطاها جواب نداده است. نسبت به اينکه صحنه هاي اکشن فيلم درنيايد ترديد نداشتيد؟ چقدر براي درآوردن اين پلان ها دچار زحمت شديد؟ طهماسب: (سري تکان مي دهد) ما خيلي شب ها نخوابيديم... جبلي: من يک نکته جالب برايتان بگويم. ما پنج دقيقه فيلم مونتاژ شده را به خاطر اينکه اکشن اش زياد بود کنار گذاشتيم... طهماسب: يعني صحنه سرقت بانک به صورت کامل وجود دارد. ولي ما بعداً ديديم که ضرورتي ندارد ما اين مسائل را نشان دهيم که شايد عامل ترويج هم باشد. ضمناً نمي خواستيم باعث اضطراب تماشاگر بشويم... - يادم مي آيد موقع اکران «خوابگاه دختران» هم جايي گفته بوديد که نمي خواستيد زياد باعث ترس و وحشت تماشاگر بشويد... طهماسب: بله، براي اينکه هر چيزي اندازه يي دارد و همه تماشاگران مثل ما نيستند. انسان هاي معمولي که به سينما مي روند و ضمناً بسيار هم
محترم هستند، با داستان ها گره مي خورند و آنچه روي پرده اتفاق مي افتد را عميقاً باور مي کنند. آنها تاسف مي خورند، گريه مي کنند، مي خندند و در مجموع با فيلم زندگي مي کنند. - چرا اينقدر به فکر تماشاگر هستيد؟ طهماسب: تماشاگر عادي سينما با ما که به يک فيلم متخصصانه نگاه مي کنيم تفاوت دارد. ما مي دانيم که فيلم روي پرده سينما يک محصول است جداي از ما. ما پشت صحنه فيلمبرداري را ديده ايم و تماشاگر نديده است. بنابراين هر کاري اندازه يي دارد. ما نمي توانيم کاري بکنيم که مثلاً تماشاگر از وحشت سکته کند و بميرد. - اينکه مي گوييد هر چيزي اندازه يي دارد، از ديد خودتان است و اينکه ايرج طهماسب، حميد جبلي و مجموعه يي که با آن فيلم توليد مي کنيد مي بايست اين چارچوب ها را رعايت بکنند يا اينکه راجع به کليت سينما هم اين نظر را داريد؟ طهماسب: از ديد خودمان است... جبلي: البته به عنوان تماشاچي ما هم دوست داريم در فيلمي که مي بينيم اين مسائل رعايت شده باشد. - يعني مثلاً اصلاً دوست نداريد يک فيلم پر از خون و خونريزي تماشا کنيد؟ طهماسب: اگر منطقي باشد دوست داريم. فيلم هايي که مباني منطقي و انساني داشته باشد را دوست داريم و هيچ ايرادي
ندارد که خون و خونريزي هم داشته باشد. ما از اين نازک نارنجي ها نيستيم (مي خندد) - فيلم هاي شما با اينکه به هدف سرگرم کردن تماشاگر ساخته مي شوند، اما در مقايسه با ساير توليدات اين چنيني سينماي ايران، فيلم هاي پرماجرا و پر زحمت تري هستند... جبلي: تفاوت سينما با تلويزيون در همين است. در يک سريال تلويزيوني مثلاً چند نفر در يک آپارتمان مي نشينند و بدون اينکه از جايشان تکان بخورند، ديالوگ مي گويند. ولي از سينما توقع ديگري مي رود چرا که ما از خانه مان بيرون آمده ايم، پول خرج کرده ايم و دوست داريم اتفاقات بيشتري ببينيم. وگرنه تماشاگر به ديدن همان تلويزيون راضي است و چرا بايد از خانه اش بيرون بيايد، پول خرج کند، متحمل زحمت شود و فيلم ببيند؟ طهماسب: سينما بايد براي تماشاگر ارزش قائل باشد و براي او خرج کند تا محصول خوب و با ارزشي را برايش فراهم کند. - به فيلم برگرديم. پايان فيلم کمي گنگ و به نظرم بي منطق بود. در صحنه يي عزيز با اسلحه به سوي حبيب شليک مي کند و حبيب تير مي خورد. عزيز قاعدتاً اين کار را براي به دست آوردن چمدان پول ها انجام داده است. پس چرا چمدان را ول مي کند و تنها مي رود؟ طهماسب: اينطور نيست. عزيز به
حبيب شليک مي کند چون نمي خواهد او برود و تنهايش بگذارد. او نمي خواهد دوستش را از دست بدهد و حتي در صحنه هاي پاياني که حبيب مي خواهد برود لب مرز و چمدان را بردارد، عزيز به او مي گويد نرو چون من تو را تازه پيدا کرده ام. اين اتفاقات همه به خاطر مسائل عاطفي است... - پس چرا عزيز با همه رفاقتي که با حبيب دارد پول ها را بر مي دارد و او را قال مي گذارد؟ طهماسب: بالاخره هر آدمي يک بار هم که شده خطا مي کند. - خارج رفتن حبيب هم کمي بي منطق است. اصلاً او چطور توانسته در عرض سه چهار سال با کار دلالي صاحب آن همه ثروت شود؟ به نظر نمي آيد حبيب آنقدر آدم زرنگي باشد... طهماسب: چرا زرنگ نيست؟ - چون اگر بود چمدان پول ها را بر مي داشت... طهماسب: سوال هايي مي کني که تماشاگر بايد فيلم را ببيند و خودش آنها را کشف کند... - بالاخره اين علامت سوال ها در ذهن آدم شکل مي گيرد... طهماسب: قشنگي سينما هم به همين سوال هاست. بايد خود تماشاگر به اين چيزها پي ببرد. اگر من جواب دهم جذابيت کار از دست مي رود. من بد مي گويم؟ -... راستي از کلاه قرمزي چه خبر؟ (سکوت) - نمي خواهيد ادامه اش دهيد؟ دل تان برايش تنگ نشده؟ طهماسب: ما وقتي سکوت مي کنيم
يعني نمي خواهيم چيزي درباره اش بگوييم... - فکر مي کنيد شرايط تلويزيون و سينماي ما به گونه يي هست که باز هم از اين نوع کاراکترها خلق شود يا اينکه هري پاترها يا اين انيميشن هاي فضايي ديگر جايي باقي نگذاشته اند؟ طهماسب: قطعاً جا هست. آدم هاي با استعداد دارند وارد کار مي شوند و بچه ها هم فيلم لازم دارند و حتماً فيلم هاي خوبي ساخته خواهد شد. محصول خارجي هم نمي تواند جاي محصول ايراني را پر کند. - ذائقه تماشاگر را عوض نمي کند؟ طهماسب؛ خير... - پس چرا ديگر از اين نوع کاراکترها نداريم؟ طهماسب: ما کمي بزرگ شده ايم وگرنه بچه ها هنوز هم کاراکترهاي دوست داشتني خودشان را دارند. ما بزرگ ترها آنها را زياد تحويل نمي گيريم و آنها را به حساب نمي آوريم و کاراکترهاي زمان خودمان را دوست داريم. بايد از بچه ها بپرسيم که الان شخصيت محبوب ذهن شان کيست... - فکر مي کنيد روند شکل گيري يک شخصيت محبوب براي بچه ها چگونه است؟ چه شرايط و مختصاتي لازم است تا چنين کاراکتري خلق شود؟ طهماسب: سوال خيلي سختي است... جبلي:... اينها ديگر فوت کوزه گري است... طهماسب:... هنر فرمول خاصي ندارد و اتفاق مي افتد. هنرمند هم خودش اطلاع ندارد چرا آن هنر را
خلق کرده است. البته تلاش و زحمت و خلاقيت جاي خودش لازم است اما کار هنري قاعده دو دوتا چهارتا ندارد. هنر يعني مثال و نه قاعده. مثال قاعده خاصي ندارد و اگر هم داشته باشد بعدها شناسايي مي شود. - قصد انجام کار جدي نداريد؟ طهماسب: من کاري را که انجام مي دهيم، دوست دارم. - به خاطر اقتضاي زمانه اين حرف را مي زنيد؟ طهماسب: نه. کاري که مي کنيم از روي عشق و علاقه و اندازه استعدادمان است. من شخصيت دوگانه يي ندارم که يک چيزي را دوست داشته باشم و کار ديگري را انجام بدهم. همين کاري که انجام مي دهم را دوست دارم. البته ممکن است بعدها يک فيلم تراژيک هم بسازم و اين را بدانيد هر وقت چنين فيلمي بسازم، خودم هم همان طوري هستم و حسم آنگونه خواهد بود. جبلي: ما کارهايي که مي سازيم را قبول داريم و در آرزوي يک سينماي ديگر نيستيم. منبع: اعتماد
دیدگاه تان را بنویسید