ازدواج به سبک ايراني در 7 پرده سينماي ملي
حالا اگر بخواهيم به رسانههاي تاثيرگذار نگاهي بياندازيم بايد عشق و ازدواج و طلاق و مسايل مربوط به آن را در چند فيلم شاخص دو سه سال اخير سينماي ايران مورد بررسي قرار دهيم، طبيعي است که آنچه مي خوانيد نظرات شخصي نگارنده است
برنا: ازدواج و تشکيل زندگي مشترک، مهمترين بخش زندگي هر فردي است که معمولا مسير زندگي اجتماعي آدم را تعيين مي کند. علاقه و تمايل غريزي و طبيعي انسان به جنس مخالف در بهترين حالت بايد به ازدواج ختم شود و البته چنانچه اين عشق و علاقه، عمق و واقعيت نداشته باشد و تنها يک توهم باشد ازدواج هم چاره کار نخواهد بود. حالا اگر بخواهيم به رسانههاي تاثيرگذار نگاهي بياندازيم بايد عشق و ازدواج و طلاق و مسايل مربوط به آن را در چند فيلم شاخص دو سه سال اخير سينماي ايران مورد بررسي قرار دهيم، طبيعي است که آنچه مي خوانيد نظرات شخصي نگارنده است و شايد حتي خود فيلمسازان هم به آن معتقد نباشند! به هر حال اين شما و اين هم تصاوير تلخ و شيرين ازدواج و طلاق در سينماي اين سالها: 1- "سنتوري" (داريوش مهرجويي):
کاري به اينکه فيلم آخر مهرجويي همچنان در انتظار مجوز اکران است، نداريم، مساله اين است که "سنتوري" به زندگي زناشويي نگاهي منحصر به فرد دارد، نه اينکه حرف اصلي فيلم همين قضيه باشد ولي آنچه علي سنتوري برمي گزيند و راهي که مي پيمايد، آنقدر بکر و خاص و شوک آور است که حتي در
مجامع غير رسمي و دوستانه هم کمتر توصيه اش مي کنند. ماجرا اينطوري است که "علي" (بهرام رادان) نوازنده و خواننده اي مشهور و محبوب است با "هانيه" (گلشيفته فراهاني) که دختر مورد علاقه اش است، ازدواجي عاشقانه مي کند و همه چيز خوب است تا اينکه پاي يک مرد در زندگي شان باز مي شود و علي به هانيه مظنون مي شود و افسردگي و ناراحتي اش او را به مواد مخدر سوق مي دهد و علي معتاد مي شود و طبيعتا از آن اوج، سقوط مي کند. قضيه تا اينجايش و اينکه هانيه نتواند با يک مرد معتاد سر کند و طلاق بگيرد و علي به مرکز ترک اعتياد برود، مطلب تکراريست و بارها و بارها مشابه آن را ديده و شنيدهايم، ولي از اينجا به بعد است که مهرجويي طرف علي را مي گيرد و خيل نصيحت گران و اخلاق گرايان متظاهر و ريا کار را "هيچ" تلقي مي کند. "علي" اعتيادش را ترک مي کند ولي ديگر حاضر نيست به ميان سوت و کف هاي دروغين و محبوبيت پوشالي و البته عشقي که در روزهاي نخست، تنهايش گذاشت برگردد، او جمع معتادان و مطرودان جامعه را به آدم هاي متشخص و خوش دک و پز اجتماع يکسان ساز دور و برش ترجيح مي دهد و در همان مرکز به آن آدم ها سنتور زدن ياد مي دهد. در واقع فيلم مي خواهد
بگويد ملاک هاي ارزش گذاري اجتماعي، فرديت افراد را گرفته و ارزش هاي مدرن غربي، جامعه و روش هاي تعيين شده از سوي آن را بر انتخاب هاي فردي غلبه داده و اين يعني مرگ تشخص آدم ها. نکته اينجاست که آدم عاشق مي شود و بعد ازدواج مي کند که براي خودش همراهي داشته باشد، خوب وقتي "خودي" در کار هست ديگر همراه بودن و زندگي مشترک چه معني مي دهد؟ "سنتوري"، داروي تلخي است که بايد بخوريم تا اين بيماري نقاب بر چهره داشتن و خود نبودن را که مثل خوره به جانمان افتاده درمان کنيم. 2- "اعتراض" (مسعود کيميايي)
در اين فيلمِ کيميايي با سه زوج طرفيم که هر کدام قصه خودشان را دارند: "رضا" (محمد رضا فروتن) و شريفه (همسرش)، "امير علي" (داريوش ارجمند) و "زن تنهاي ميوه فروش" (بيتا فرهي) و سرانجام "رضا" و هم کلاسي اش (ميترا حجار). "شريفه" ، همسر "رضا با شوهر قبلي خود ارتباط دارد و همين موضوع باعث مي شود تا برادر بزرگتر رضا "امير علي" او را به قتل برساند و برود زندان. در واقع دنياي افکار امير علي او را وادار به اين کار مي کند، هرچند که خود رضا راضي به اين عمل نبوده و نيست و حتي پس از
آزادي برادر بزرگ، او را بابت چنين کاري سرزنش مي کند. "کيميايي" با "اعتراض" خواسته تقابل نسلها را نشان دهد و بگويد که جوانان اين دوره و زمانه هرچند (با آن ارجاع هاي گل درشت سياسي، تاريخ مصرف فيلم را کوتاه کرده است) در روابط زناشويي شان تابع ارزش ها و آرمان هاي متفاوتي هستند. اين تقابل وقتي بيشتر معلوم مي شود که مي بينيم علاقه اي پنهان ميان اميرعلي و بيتا فرهي شکل گرفته و دنياي اين دو نفر چقدر به هم شبيه و بالتبع از دنياي رضا دور است و البته پايان فيلم که ميترا حجار با لباس عروسي از مراسم ازدواجش با مردي که انتخاب نسل قبل براي او بوده است به آغوش رضا پناه مي برد که انتخاب خودش است، نيز در راستاي همين تقابل نسل ها و ارزش هايشان است...اگر چه در اين فيلم هم نمايي از رسم و رسوم اصيل ازدواج در کشور به نمايش نيامده است و کارگردان بيشتر در فرم دست و پا مي زند تا محتوا. 3- "کافه ترانزيت" (کامبوزيا پرتوي)
اين فيلم پرتوي به همان معضل قديمي زنان شوهر مرده و ازدواج هاي اجباري مي پردازد. "ريحان" (فرشته صدر عرفايي) پس از مرگ همسرش قصد دارد به تنهايي زندگي اش را
اداره کند و فرزندانش را بزرگ کند ولي در آن منطقه رسم است که برادر، بيوه برادرش را به عقد خود در آورد و "ناصر" (پرويز پرستويي) قصد انجام همين کار را دارد که با مخالفت "ريحان" مواجه مي شود و سرانجام هم اين زن است که پيروز مي شود. هرچند که ساختار و بازيهاي فيلم قابل قبول است ولي بايد گفت که مضمون "کافه ترانزيت" به شدت تکراري و نخ نما شده است. به راستي چنانچه آن زن تنها به همسري برادر شوهرش در مي آمد راحت تر بود يا اينکه در يک کافه بين راهي با راننده هاي ترانزيت سر و کله بزند؟ اين فيلم هم که محصول مشترک ايران و فرانسه است بيشتر يک فرهنگ غير خودي و غير بومي را براي تماشاگر به نمايش در مي آورد. 4- "ميم مثل مادر" (رسول ملاقلي پور):
قهرمان آخرين فيلم مرحوم ملاقلي پور، دختري است که با يک ازدواج عاشقانه و رومانتيک زندگي خوب و موفقي را تجربه مي کند تا اينکه پاي يک بچه معلول به زندگيش باز مي شود، پسري که پدر تاب و تحمل معلوليت هايش را ندارد و مي خواهد او را پيش از تولد از بين ببرد ولي نمي شود و مادر و بچه را رها مي کند و طلاق مي گيرد و مي رود. "سپيده" (گلشيفته
فراهاني) زني است که وظيفه مادري و انجام صحيح آن را به هر چيزي (حتي به مرد زندگي اش) ترجيح مي دهد و فداکارانه مي کوشد تا با تلاشي مضاعف فرزندش را بزرگ کند و دست آخر هم جانش را بر سر انجام اين ماموريت مي گذارد. "ميم مثل مادر" اداي دين سينماگر عصيانگر ولي خوش قلب سينماي ايران به مقام مادري بود و بخوبي هم از پس اين وظيفه بر آمد. 5- چهارشنبه سوري (اصغر فرهادي):
کاري به اينکه فيلم آخر مهرجويي همچنان در انتظار مجوز اکران است، نداريم، مساله اين است که "سنتوري" به زندگي زناشويي نگاهي منحصر به فرد دارد، نه اينکه حرف اصلي فيلم همين قضيه باشد ولي آنچه علي سنتوري برمي گزيند و راهي که مي پيمايد، آنقدر بکر و خاص و شوک آور است که حتي در
مجامع غير رسمي و دوستانه هم کمتر توصيه اش مي کنند. ماجرا اينطوري است که "علي" (بهرام رادان) نوازنده و خواننده اي مشهور و محبوب است با "هانيه" (گلشيفته فراهاني) که دختر مورد علاقه اش است، ازدواجي عاشقانه مي کند و همه چيز خوب است تا اينکه پاي يک مرد در زندگي شان باز مي شود و علي به هانيه مظنون مي شود و افسردگي و ناراحتي اش او را به مواد مخدر سوق مي دهد و علي معتاد مي شود و طبيعتا از آن اوج، سقوط مي کند. قضيه تا اينجايش و اينکه هانيه نتواند با يک مرد معتاد سر کند و طلاق بگيرد و علي به مرکز ترک اعتياد برود، مطلب تکراريست و بارها و بارها مشابه آن را ديده و شنيدهايم، ولي از اينجا به بعد است که مهرجويي طرف علي را مي گيرد و خيل نصيحت گران و اخلاق گرايان متظاهر و ريا کار را "هيچ" تلقي مي کند. "علي" اعتيادش را ترک مي کند ولي ديگر حاضر نيست به ميان سوت و کف هاي دروغين و محبوبيت پوشالي و البته عشقي که در روزهاي نخست، تنهايش گذاشت برگردد، او جمع معتادان و مطرودان جامعه را به آدم هاي متشخص و خوش دک و پز اجتماع يکسان ساز دور و برش ترجيح مي دهد و در همان مرکز به آن آدم ها سنتور زدن ياد مي دهد. در واقع فيلم مي خواهد
بگويد ملاک هاي ارزش گذاري اجتماعي، فرديت افراد را گرفته و ارزش هاي مدرن غربي، جامعه و روش هاي تعيين شده از سوي آن را بر انتخاب هاي فردي غلبه داده و اين يعني مرگ تشخص آدم ها. نکته اينجاست که آدم عاشق مي شود و بعد ازدواج مي کند که براي خودش همراهي داشته باشد، خوب وقتي "خودي" در کار هست ديگر همراه بودن و زندگي مشترک چه معني مي دهد؟ "سنتوري"، داروي تلخي است که بايد بخوريم تا اين بيماري نقاب بر چهره داشتن و خود نبودن را که مثل خوره به جانمان افتاده درمان کنيم. 2- "اعتراض" (مسعود کيميايي)
در اين فيلمِ کيميايي با سه زوج طرفيم که هر کدام قصه خودشان را دارند: "رضا" (محمد رضا فروتن) و شريفه (همسرش)، "امير علي" (داريوش ارجمند) و "زن تنهاي ميوه فروش" (بيتا فرهي) و سرانجام "رضا" و هم کلاسي اش (ميترا حجار). "شريفه" ، همسر "رضا با شوهر قبلي خود ارتباط دارد و همين موضوع باعث مي شود تا برادر بزرگتر رضا "امير علي" او را به قتل برساند و برود زندان. در واقع دنياي افکار امير علي او را وادار به اين کار مي کند، هرچند که خود رضا راضي به اين عمل نبوده و نيست و حتي پس از
آزادي برادر بزرگ، او را بابت چنين کاري سرزنش مي کند. "کيميايي" با "اعتراض" خواسته تقابل نسلها را نشان دهد و بگويد که جوانان اين دوره و زمانه هرچند (با آن ارجاع هاي گل درشت سياسي، تاريخ مصرف فيلم را کوتاه کرده است) در روابط زناشويي شان تابع ارزش ها و آرمان هاي متفاوتي هستند. اين تقابل وقتي بيشتر معلوم مي شود که مي بينيم علاقه اي پنهان ميان اميرعلي و بيتا فرهي شکل گرفته و دنياي اين دو نفر چقدر به هم شبيه و بالتبع از دنياي رضا دور است و البته پايان فيلم که ميترا حجار با لباس عروسي از مراسم ازدواجش با مردي که انتخاب نسل قبل براي او بوده است به آغوش رضا پناه مي برد که انتخاب خودش است، نيز در راستاي همين تقابل نسل ها و ارزش هايشان است...اگر چه در اين فيلم هم نمايي از رسم و رسوم اصيل ازدواج در کشور به نمايش نيامده است و کارگردان بيشتر در فرم دست و پا مي زند تا محتوا. 3- "کافه ترانزيت" (کامبوزيا پرتوي)
اين فيلم پرتوي به همان معضل قديمي زنان شوهر مرده و ازدواج هاي اجباري مي پردازد. "ريحان" (فرشته صدر عرفايي) پس از مرگ همسرش قصد دارد به تنهايي زندگي اش را
اداره کند و فرزندانش را بزرگ کند ولي در آن منطقه رسم است که برادر، بيوه برادرش را به عقد خود در آورد و "ناصر" (پرويز پرستويي) قصد انجام همين کار را دارد که با مخالفت "ريحان" مواجه مي شود و سرانجام هم اين زن است که پيروز مي شود. هرچند که ساختار و بازيهاي فيلم قابل قبول است ولي بايد گفت که مضمون "کافه ترانزيت" به شدت تکراري و نخ نما شده است. به راستي چنانچه آن زن تنها به همسري برادر شوهرش در مي آمد راحت تر بود يا اينکه در يک کافه بين راهي با راننده هاي ترانزيت سر و کله بزند؟ اين فيلم هم که محصول مشترک ايران و فرانسه است بيشتر يک فرهنگ غير خودي و غير بومي را براي تماشاگر به نمايش در مي آورد. 4- "ميم مثل مادر" (رسول ملاقلي پور):
قهرمان آخرين فيلم مرحوم ملاقلي پور، دختري است که با يک ازدواج عاشقانه و رومانتيک زندگي خوب و موفقي را تجربه مي کند تا اينکه پاي يک بچه معلول به زندگيش باز مي شود، پسري که پدر تاب و تحمل معلوليت هايش را ندارد و مي خواهد او را پيش از تولد از بين ببرد ولي نمي شود و مادر و بچه را رها مي کند و طلاق مي گيرد و مي رود. "سپيده" (گلشيفته
فراهاني) زني است که وظيفه مادري و انجام صحيح آن را به هر چيزي (حتي به مرد زندگي اش) ترجيح مي دهد و فداکارانه مي کوشد تا با تلاشي مضاعف فرزندش را بزرگ کند و دست آخر هم جانش را بر سر انجام اين ماموريت مي گذارد. "ميم مثل مادر" اداي دين سينماگر عصيانگر ولي خوش قلب سينماي ايران به مقام مادري بود و بخوبي هم از پس اين وظيفه بر آمد. 5- چهارشنبه سوري (اصغر فرهادي):
اين فيلم اصغر فرهادي در جشنواره بيست و چهارم مورد تحسين فراواني قرار گرفت و سيمرغ بلورين بهترين فيلم را نيز از آن خود کرد و البته چه در جشنواره و چه در اکران عمومي با استقبال عمومي مواجه شد. "چهارشنبه سوري" دوام خيانت و عدم اعتماد متقابل زن و شوهر به يکديگر است در جامعه رياکار شهري که با انفجار ترقه ها و حس ناامني، تصويري واقعي از يک خانواده طبقه متوسط را به تماشاگر عرضه مي کند. مرد (حميد فرخ نژاد) طوري مشغول خيانت به خانواده و همسرش (هديه تهراني) است که حتي تماشاگر هم تا اواسط داستان متوجه آن نمي شود و تازه پس از فهميدن ماجرا نيز نمي تواند قضاوت درستي انجام دهد. نکته مهم فيلم آنست که در کنار اين زندگي مرفه بي پايه و اساس دخترک خدمتکار و فقيري هست که تازه مي خواهد زندگي مشترکش را شروع کند (ترانه عليدوستي) و با ديدن وضعيت متزلزل زندگي زن و شوهر داستان، در موفقيت زندگيِ پيش رو دچار ترديد مي شود که البته به کمک فيلمساز بر اين ترديدها غلبه کرده و تصميم مي گيرد زندگي مشترک خود را آغاز کند، آن هم بر اساس همان بافت رسوم سنتي و اصيل ايراني. 6- "آتش بس"
(تهمينه ميلاني):
يک خانه اشرافي، ماشين هاي مدل بالا، لباس هاي آنچناني و سر و وضع مرتب و تو دل برو، تمام آن چيزي است که در "آتش بس" مي بينيم. يک کارخانه دار متمول و خوش تيپ (محمد رضاگلزار) به طور تصادفي با يک خانم مهندس جوان (مهناز افشار) آشنا مي شود و پس از جنگ و گريزهاي ابتدايي، به او دل مي بندد و با او ازدواج مي کند. پس از شروع زندگي مشترک و عليرغم بي نيازي کامل مادي، زن و شوهر داستان مثل "تام و جري" به هم مي پرند و بعد ها مي فهميم که مشکل از تربيت شدن کودک درون آنهاست! فيلمساز به مرد کمک مي کند تا اين مشکل را رفع کند و همه چيز به خوبي و خوشي تمام مي شود. مشکل اين زوج الکي خوش و لوس پيش پا افتاده تر از آن است که جدي اش بگيريم ولي فروش يک ميلياردي فيلم نشان داد که مردم خسته از مشکلات روزمره اقتصادي در سينما بيشتر به دنبال فراموشي دوساعته مشکلاتشان و خنديدن به آنچه واقعا وجود ندارد، هستند. آن هم در فيلمي که با واقعيات جامعه فرسنگ ها فاصله دارد... 7- "کلاغ پر" (شهرام شاه حسيني)
اين کمدي بي مزه
و اعصاب خرد کن "پويا فيلم" را از آن جهت آخرين فيلم بررسي شده در اين هفت پرده قرار دادم که موضوعش مي تواند عنوان بي ربط ترين عاشقانه تاريخ سينما را با اختلاف زياد از آن خود کند. پسري دختري را دوست دارد و قرار بوده با هم ازدواج کنند ولي دختر به دليل مشکلات اقتصادي مرد، تصميم گرفته با مردي ثروتمند ازدواج کند و قرار است به همراه او به شمال بروند. بعدها مي فهميم که آن مرد پولدار خود قبلا با دختري نامزد بوده و حالا دختر و پسر بازنده (مهناز افشار و محمدرضا گلزار) براي تصاحب عشقهايشان، ويلايي در همسايگي مرد ثروتمند اجاره کرده اند! از اينجا به بعد شاهد عجيب ترين و در عين حال زشت ترين عاشقانه تاريخ سينما هستيم، به اين ترتيب که دختر و پسر مذکور (افشار و گلزار) ناگهان احساس مي کنند عاشق همديگر شده اند و اصلا يادشان مي رود براي چه با يکديگر همخانه شده بودند و به همراه هم عشقهاي سابقشان را رها کرده و دنبال زندگي جديدشان مي روند! اينطوري است که ديگر مي شود قاه قاه به ريش هرچه عشق و قرار و مدار و رفاقت است خنديد و ازدواج را آنقدر پيش پاافتاده و مبتذل نشان داد که پويا فيلمي ها نشان داده اند... اين ره که مي رويم به
ترکستان است! آنچه ذکر شد هفت تصوير سينمايي از ازدواج هاي ايراني و حواشي آنها بود که به صورت گذرا بررسي شد. اين نوع نگاه سينما به ازدواج، از آشنايي گرفته تا طي مراحل خاصي که در نهايت به عروسي و ازدواج ختم مي شود چه در ظاهر و چه در باطن امري فارغ از دنياي واقعي زندگي ايراني هاست. چون سينماي ايراني طي چند سال اخير هر زمان تصميم گرفته فيلمي براي زنان بسازد فمينيسم را ملاک دنياي واقعي قرار داده و براي حل مشکلات زنان، نسخه هايي از اين دست مي پيچد. و يا زماني که طنز مي سازد جز هجو در آن ديده نمي شود و در موارد ديگر نيز روال به همين شکل پيش مي رود. جاي بسي تامل است که عرصه مهم هنري اين سرزمين نگاه غيرواقع بينانه به واقعيت هايي است که مردم ما هر روز با آن دست و پنجه نرم مي کنند و با مشاهده چنين تصاويري ميان مشکلات خود و جامعه تازه شکل گرفته در فيلم هاي سينمايي سردرگم مي شوند. و بعضا فکر مي کنند آنها با جامعه شان فاصله دارند و نه سينمايي که قرار بوده نمايي هنري از واقعيات جامعه باشد...مطمئنا جاي خالي فيلم هاي بسياري در اين گزارش ديده مي شود ولي متاسفانه در آنها هم کمتر به اصول اصيل زندگي ايراني پرداخته شده است...
دیدگاه تان را بنویسید