خاك پاي مردم هستم
گفتگو با جمشيد مشايخي
جمشيد مشايخي گوشهاي جداييناپذير از خاطرات جمعي ايرانيان در 40 ساله اخير است.
كمالالملك سينماي ايران است، رضاخوشنويس هزار دستان است، رضا تفنگچي مرحوم علي حاتمي، خاندايي قيصر كيميايي و استاد شبلي بهمن فرمانآراست. با اين همه آنچه كه مشايخي را نزد مردم ايران عزيز كرده است، افتادگي و تواضعي است كه او دارد. گفتوگو با جمشيد مشايخي عصر پنجشنبه روزي زمستاني، در منزلش اتفاق افتاد، آنهم در شرايطي كه او تازه از بستر بيماري برخاسته بود. گفتوگوي ما را دائماً تماسهاي تلفني مردم قطع ميكرد؛ مردمي كه شيفته او بودند و ميخواستند با صداي خود مشايخي از سلامتياش مطمئن شوند. يكي ديگر از حاشيهها هم مربوط ميشد به دلخوري مشايخي از كساني كه روزگاري حمايتشان كرده و حالا به او پشت كردهاند. در ميانه گفتوگو مشايخي ناگهان گفت «تا حالا بايد دو بار ميمردم و نمردم و همهاش بهخاطر دعاهاي همين مردم است». خدا سايهاش را از سر سينماي ما كم نكند. با هم بخشهايي از اين گفتوگو را ميخوانيم. چرا مردم اينقدر شما را دوست دارند؟
كمالالملك سينماي ايران است، رضاخوشنويس هزار دستان است، رضا تفنگچي مرحوم علي حاتمي، خاندايي قيصر كيميايي و استاد شبلي بهمن فرمانآراست. با اين همه آنچه كه مشايخي را نزد مردم ايران عزيز كرده است، افتادگي و تواضعي است كه او دارد. گفتوگو با جمشيد مشايخي عصر پنجشنبه روزي زمستاني، در منزلش اتفاق افتاد، آنهم در شرايطي كه او تازه از بستر بيماري برخاسته بود. گفتوگوي ما را دائماً تماسهاي تلفني مردم قطع ميكرد؛ مردمي كه شيفته او بودند و ميخواستند با صداي خود مشايخي از سلامتياش مطمئن شوند. يكي ديگر از حاشيهها هم مربوط ميشد به دلخوري مشايخي از كساني كه روزگاري حمايتشان كرده و حالا به او پشت كردهاند. در ميانه گفتوگو مشايخي ناگهان گفت «تا حالا بايد دو بار ميمردم و نمردم و همهاش بهخاطر دعاهاي همين مردم است». خدا سايهاش را از سر سينماي ما كم نكند. با هم بخشهايي از اين گفتوگو را ميخوانيم. چرا مردم اينقدر شما را دوست دارند؟
من خاك پاي مردم ايرانم. آنها بزرگوارند. اين تلفنهايي كه ميبينيد ميشود، اين اظهار محبتها از سر بزرگواري مردم ايران است. آنها مرا دوست دارند چون من به آنها بيادبي نكردهام. چون تا جايي كه در توانم بوده است خدمتشان را كردهام.
كمتر هنرمندي اينقدر خاضعانه از مردم سخن ميگويد.
مولانا ميفرمايد «در بهاران كي شود سرسبز سنگ/ خاك شوتا گل برويي رنگ رنگ / سالها تو سنگ بودي دلخراش/ يك دو روزي آزمون را خاك باش». يا سعدي ميفرمايد: «خاك شو پيش از آنكه خاك شوي». اينها من را ادب كردهاند. اينها به من درس زندگي دادهاند.
و شما شاگرد اين مكتب هستيد.
به هر ترتيب من به قدر خودم از اين باغ خوشه چيني ميكنم ولي به هر تقدير آنچه كه معلمان من گفتهاند از اين بزرگان، باعث شده تا ما اينگونه بار بياييم. من عاشق معلمانم بودم. حتي آن زماني كه مرا فلك ميكردند. من آن زماني كه تركه ميخوردم از خودم بدم ميآمد. به خودم ميگفتم من چه كردهام كه اينها مرا فلك ميكنند. اين عشق به معلمهايتان را جاي ديگر هم گفتهايد.
من سال 1354 داشتم فيلم پدربزرگ را بازي ميكردم. بخشي از آن در خيابان ايران فيلمبرداري ميشد، يادم هست كه عوامل فيلمبرداري مشغول ريل گذاري براي تراولينگ دوربين بودند و در اين اثنا، جواني آمد و گفت آقاي مشايخي دوستي از دوستان شما در اين اطراف عكاسي دارد و از شما خواهش كرد كه به آتليهاش برويد و عكسي از شما بگيرد به يادگار. من به آقاي قاريزاده گفتم كار شما چه قدر طول ميكشد؟ گفتند سه ربع. گفتم پس تا شما آماده شويد من بروم و در اين عكاسي و عكسي بگيرم. رفتم و دوست قديميام را در آن عكاسي ديدم و رفتم روي چهارپايهاي كه لق هم بود نشستم، گفت تا تو آماده ميشوي، من برايت چايي آماده كنم. همان موقع در آتليه باز شد و معلم كلاس اول من كه در ضمن مدير مدرسهمان هم بود وارد عكاسي شد.
اسمش يادتان هست؟
آقاي شهبازي. من وقتي او را ديدم اصلاً خودم را فراموش كردم، رفتم تا دستش را ببوسم و او اجازه نميداد. گفتم اگر اجازه ندهي مي میرم. بهزور دستش را بوسیدم و گفت: جمشيد! من تو را تعقيب كردم و ميدانستم كه تو شاگرد من بودي. تو چطور من را شناختي؟ گفتم از راه دل.
اين متانت و افتادگي را آيا ميتوان در ميان هنرمندان جوان و امروزي هم جستوجو كرد؟
اميدوارم بشود اما در مورد خود من و اينكه شما پرسيديد چرا مردم اينقدر به من محبت دارند، راستش مردم اين سرزمين، معلمان واقعي من هستند و همانطور كه گفتم من عاشق معلمانم هستم. فكر نكنيد همينطوري روي هوا اين حرف را ميزنم. من خيلي چيزها از همين مردم ياد گرفتهام. از كساني كه حتي دانشگاه و مدرسه هم نرفتهاند. ولي براي من معلم بودند.
جالبه كه اينقدر مردم براي شما اهميت دارند.
من از شما ميپرسم، ما براي كي داريم كار ميكنيم؟ اگر روي صحنه تئاتر ميرويم، كي ميآيد آثار ما را ميبيند؟ براي كي اينقدر زحمت ميكشيم. اين همه فيلم را ما براي كي بازي ميكنيم؟ چه كساني ميبينند؟
پس شما هنر را بدون مردم قابل تعريف نميدانيد.
بله، همينطور است. براي اينكه همين مردم هستند كه به ما نمره ميدهند.ولي نعمت ما مردم هستند. اينها هستند كه به من نمره دادهاند. چرا از 400 نفر شاعري كه سلطان محمود غزنوي داشت فقط يكي از آنها فردوسي شد؟ براي اينكه 399 نفر مداحش بودند و يكي از آنها منتقدش بود و او هم فردوسي بود. چرا نام فردوسي ماندني شد و نام آن 399 نفر ديگر فراموش شد؟ چون مردم نخواستند. چون مردم با آنها رابطه برقرار نميكردند. چه كسي فردوسي را به قله ادب جهان نشاند؟ خودش؟ سلطان محمود؟ نه! مردم.
اين مردميبودن و براي مردمبودن و بهعبارتي هنر براي مردم، در نسل شما بيشتر ديده ميشود تا در نسل جديد هنرمندان. چرا؟
من يك نكته را بارها گفتهام و اينجا هم ميگويم. اصلاً بهنظر من از وقتي كه بشر از طبيعت خودش دور شد، يعني از خدا دور شد و اين جدا افتادگي حاصلي جز از خود بيگانگي براي او نداشت و اين يك واقعيت است كه كمتر درباره آن گفتوگو ميشود. متاسفانه بايد بگويم كه ما از اصلمان دور افتادهايم و دائماً هم از آن دورتر ميشويم. اين همان دردنامهاي است كه حضرت مولانا مثنوياش را با آن شروع ميكند. ميگويد «بشنو از ني چون شكايت ميكند / از جداييها حكايت ميكند»
در واقع هر چقدر از حقيقت وجودي خودمان دور ميشويم، دچار خصلتهايي ميشويم كه انساني نيست.
دقيقاً همينطور است. يك كفاشي بود در محل ما كه به بد اخلاقي مشهور بود. همه ميگفتند كه اين اخلاق ندارد.
يك روز من رفتم پيش او و داشت كفش درست ميكرد. دكهاي داشت كوچك و زير پلهاي. من بهش سلام كردم و اصلاً به من سلام نكرد. من اينقدر وايستادم تا كفشي كه دستش بود را زمين بگذارد. من دوباره بهش سلام كردم و او جواب نداد و گفت چي كار داري؟ گفتم يك جفت كفش دارم كه يكيش تنگ است و آوردم شما درست كنيد. برگشت يك نگاهي به من كرد و گفت: «تو رو ديدم. كجا ديدم؟» گفتم «همينجاها لابد!» گفت: «نه. يه جاي ديگه ديدم». گفتم: «شايد تو سينما ديده باشي.» گفت: «هاها! همينه». بعد يك چهارپايه برداشت و گذاشت جلوي در دكانش و گفت همين جا بشين!
كدام خيابان بود؟
خيابان خرمشهر امروزي. آپاداناي سابق. چهارپايه را گذاشت جلوي درب مغازهاش و خودش هم رفت دو ليوان چايي ريخت و آمد كنار من نشست و شروع كرد كفشهاي من را بررسي كردن. همان آدم بد اخلاق!
همان آدم بد اخلاق. بعد با هم دوست شديم و هر روز سري به او ميزدم. با ادبتان او را همراه خودتان كرديد.
همينطور است. ميخواهم بگويم، درست است كه زندگي امروزي ما را از خصلتهايمان دور كرده اما اين وظيفه هنرمند است كه مردم را به ذات اصلي خودشان بازگرداند. او نياز به اين ادب داشت.
شايد يكي از وظايف اصلي هنر و هنرمند همين باشد كه ياد انسانها بياورد كه ذات و اصل خودشان را فراموش نكنند. هنرمند بايد مردم را تشويق كند كه مردم به طبيعت خودشان و طبيعت اطرافشان نزديك شوند. اين وظيفه اين ايام دو چندان گرانبارتر است. ما متاسفانه داريم طبيعت را نابود ميكنيم. الان در اثر گرمشدن كرهزمين يخهاي قطب شمال در حال آبشدن هستند. چه كسي عامل اين ماجراست؟ معلومه انسان. هنرمند بايد به ياد انسان بياورد كه او دارد طبيعتي را كه خالقش خداست را نابود ميكند. هنرمند انسان را به حقيقت ميرساند.
در ضمير ناخودآگاه مردم ايران شما يكي از چهرههاي ماندگار هستيد. درست مثل خيلي از هنرمندان بزرگ ديگر... مثل اكبر رادي عزيز. مثل پرويز فنيزاده. چطور ميشود كه برخي از هنرمندان اينطور در ميان مردم ماندگار ميشوند؟ دليل اين ماندگاري چيست؟
ببينيد يك كسي مثل رادي ماندگار ميشود چون هرگز به مردم دروغ نگفت. من در نمايش شب بر روي سنگفرش خيابان، افتخار بازي در آن را داشتم، به كارگرداني آقاي مرزبان. وقتي شما در آن نمايش بازي ميكرديد اين صداقت نويسنده را با پوست و گوشتتان حس ميكرديد. مرحوم رادي انسان بسيار درستي بود. واقعيت را نوشته بود و آدمهاي متظاهري كه با تغيير حكومتها و دولتها رنگ عوض ميكنند چنان صادقانه به تصوير كشانده بود كه براي مردم باور كردني و قابل هضم و به ياد ماندني بود.
در واقع هنر اين بزرگان آينه تمام نماي مردم بوده است كه مردم را به خودشان نشان ميداده است.
صد در صد. شما اگر دروغ بگوييد به مردم، آنها ميفهمند متنفر ميشوند از شما. آقاي رادي دروغ نگفت. من اكبر رادي را واقعاً دوست داشتم. من يادم هست وقتي نمايش شب بر روي سنگفرش خيابان را تمرين ميكرديم و او سر تمرينها ميآمد، اغلب گريه ميكرد. اين افتخاري بود براي من كه آنچه را كه او ميخواست و هادي مرزبان ميخواست چنان اجرا ميكردم كه خود رادي دچار هيجان ميشد. آخرين باري كه فيلم ديدید،چه فيلمي بود؟
آخرين فيلمي كه ديدم فيلم روزي روزگاري آمريكا بود كه رابرت دنيرو نقش اصلياش را داشت. كار سرجيولئونه.
بله،من دوباره اين فيلم را ديدم.
اولين بار اين فيلم را كي ديدید بوديد ؟
من اين فيلم را سالها پيش براي اولين بار در اتريش ديده بودم. خيلي هم از بازي دنيرو خوشم آمد. بعدها هم عاشق بازياش شدم. البته من براندو را بيشتر از هنرپيشه ديگري دوست دارم.
دوست داشتيد در اين فيلم كدام نقش را به شما ميدادند؟
نه! اصلاً دلم نميخواست در اين فيلم بازي كنم. من هميشه دوست دارم خودم باشم و نقشي را كه ديگران بازي نكرده اند بازي كنم.
با اين حال خيلي از هنرپيشهها دوست دارند كه كنار كساني مثل براندو يا رابرت دنيرو بازي كنند.
صددرصد. من دوست داشتم به اندازه 5 دقيقه ، 2 دقيقه، حتي يك دقيقه در كنار براندو يا آل پاچينو و يا حتي رابرت دنيرو بازي كنم. اين را دوست داشتم و دارم اما اينكه نقش آنها را بازي كنم، هرگز چنين آرزويي را نداشتم. چرا؟
چون اين نقش را ديگر دنيرو بازي كرده. خيلي بد است كه آدم بگويد من دوست دارم نقش فلاني را در فلان فيلم بازي كنم. البته به شما بگويم، اين نقش را براندو چنان بازي كرده كه در نهايت استادي است و لحظه به لحظهاش براي من درس است.
چرا خيلي از هنرپيشهها آرزو دارند در كنار كسي مثل براندو يا دنيرو بازي كنند؟
از دنيرو پرسيدند كه وقتي با براندو بازي ميكردي چه احساسي داشتي؟ ميگويد من داشتم با قدرتی ماورایی بازي ميكردم. من وقتي ميبينم دنيرو كه خودش از بزرگان سينماي جهان است درباره براندو اين چنين خاضعانه حرف ميزند، نبايد دوستش داشته باشم؟
در دوراني كه شما تازه در سينما چهره شده بوديد، تماشاگران با ستارههايي متفاوت از هم، چه بهلحاظ قيافه يا ميميك صورت يا فيزيك بدن و ... روبهرو ميشدند اما امروز شاهد اين هستيم كه ستارههاي سينما خيلي شبيه به يكديگرند.
البته قبل از ما هنرمنداني بودند كه خيلي عذاب كشيدند تا سينماي ما رونق بگيرد. به خيلي از آنها توهين ميشد. به آنها ميگفتند دلقك و مطرب و چه و چه. حتي به خيلي از آنها زن هم نميدادند و تا سالهاي سال زنها حق شركت در نمايشها را نداشتند چه برسد به بازيكردن در فيلم. يكي از آن صفشكنها خانم چهرهآزاد بود كه خدا رحمتش كند. اولين بار با لباس مردانه و گريم مردانه او را به صحنه نمايش بردند و برايش سبيل گذاشتند تا نقش زني را بازي كند. مردم هم فكر ميكردند اين همان مرديست در نمايش كه زن پوش شده است. آن زمان هنرمند نمايش مورد بيمهري مردم قرار ميگرفت. در زمان ما نه خيلي هنرپيشه را تحويل ميگرفتند و نه خيلي بياحترامي ميكردند. بههرحال مركز هنرهاي دراماتيك درست شده بود.
كمكم بومي شده بود.
بله، آن چيزي كه باعث ميشد جوانان آن دوران بيايند و وارد اين عرصه شوند عشق به هنر نمايش بود. عشق به بازي كردن بود. عشق به جامعهاي بود كه در آن زندگي ميكنند. باور كنيد وقتي ميخواستيم از پشت صحنه وارد صحنه شویم، از شدت علاقه به مردم دچار ترس و لرز ميشديم. متاسفانه اين شور و علاقه الان كمتر در ميان هنرمندان جوان ما ديده ميشود. در مقابل چه كسي؟ در مقابل مردم. همين مردمي كه گاهي وقتها برخي از هنرمندان ما به آنها بياحترامي ميكنند.
الان انگيزههاي ديگري براي ستارهشدن در برخي از هنرمندان ديده ميشود. انگيزههاي مادي. انگيزههايي مثل شهرت و عشق دوربين و ...
آفرين، اين حرف خيلي درست است. من البته منكر اين نيستم كه نيازهاي اقتصادي هنرمندان بايد تامين شود. اگر هنرمندي نياز اقتصادياش تامين نباشد اتفاقاً دچار مشكل ميشود اما اين ولع و اين چشم و دل سير نبودن بد است. الان خيليها فقط به فكر تامين نيازهاي ماديشان نيستند .
راستش را به شما بگويم كه الان خيليها نان چهرهشان را ميخورند. نان قيافه شان را. اينكه هنر نيست. اينكه توانايي نيست.اين پول خوشگليست. نه پول هنرمندي. چند سال پيش من سريالي بازي ميكردم. دو تا سكانس بود كه من بايد بازي ميكردم. قبل از شروع بازيام يك جواني آمد كه بسيار مودب بود و سر حرف باز شد و اين دختر خانم ميگفت كه از نظر من زيباترين مرد دنيا استاد الهيقمشهاي است. اين خيلي حرف است. استاد الهيقمشهاي بهخاطر فضل و دانشش زيباست.
تو صورت ميبيني و من سيرت.
دقيقاً، همين را ميخواهم بگويم. در دوره ما سيرت آدمها مهمتر از صورتشان بود. مهمتر از زيبايي عشق و علاقه هنرمند به مردم بود.
شده حساب كنيد كه تا حالا چند تا فيلم و سريال بازي كردهايد؟
نه.
فكر كنم خيلي زياد باشد.
بله، منتها من تعدادي از آنها را خيلي دوست دارم.
كدامشان؟
مثلاً قيصر كه نقش خان دايي قيصر را داشتم. فيلم طلوع است. فيلم شازده احتجاب است. ماهيها در خاك ميميرند كه در آن نقش رفتگري را بازي كردم. سوتهدلان است، سلطان صاحبقران است كه من نقش ناصرالدينشاه را بازي ميكردم. كمالالملك، طلسم، آوار، يك بوس كوچولو. هزاردستان و ...
كدام هنرپيشه بوده كه دوست داشتيد با او بازي كنيد و نشده؟
با رامبد جوان.
براي هر كدام از اين نامها تعريفي بگوييد. مرحوم علي حاتمي.
شيفتگي من به علي حاتمي چنان بود كه وقتي پشت دوربين ميايستاد، من يك نيرو و قدرت عجيبي پيدا ميكردم. يادم هست كه يك روز سكانسي را مستر شاتاش را گرفت، تلويزيون كارش داشتند و به آقاي فخيمي گفت كه شاتهاي بسته را بگيرد، وقتي برگشت، گفت چي شد گرفتيد؟ گفتند بله. گفت خوب بود؟ گفتند بله. گفت نه دو مرتبه دوربين را بگذاريد، می گيريم. گفت من نباشم جمشيد خوب بازي نميكنه. يعني يك رابطه دلي و عاطفي خيلي نزديكي با علي داشتم. خدا بيامرزدش.
مسعود كيميايي.
مسعود كيميايي را هم عاشقانه دوستش دارم. من دو كار با مسعود كيميايي دارم كه هر دو ماندگار شدند. يكي قيصر است و ديگري سرب. سرب يكي از كارهاي بسيار خوب مسعود است كه من آن را جزو كارهاي تراز اول سينماي ايران بعد از انقلاب ميدانم.
جمشيد مشايخي.
جمشيد مشايخي نوكر مردم ايران.
نادر مشايخي.
فرزند بنده كه استادم است. من نه از سر اينكه پدر نادر مشايخي هستم، بلكه چون هنرمندم اين حرف را ميزنم. نادر مشايخي نظير ندارد. نادر يك آدم استثنايي است. هنرمند جهاني است. اصلاً فاصله نادر با من از اينجا تا ابديت است. شايد اختلاف عقيده و سليقه هم با نادر داشته باشم اما نميتوانم به عنوان يك هنرمند منكر هنر والاي او بشوم.
بهروز وثوقي.
بهروز وثوقي يك هنرمند تواناست.
فخري خوروش.
او هم يكي از تواناترين بازيگران زن ايران است.
مولانا.
بي نظير.
حافظ.
كسي مثل او نخواهد آمد.
بهرام رادان.
با او بازي كردهام. بهرام پسر من است.
رابرت دنيرو.
بازيگري بيهمتا. يك مقداري مثل او هستم. همانطوري كه خيلي از فيلمهايي كه در شأنش نبوده را بازي كرده، من هم خيلي از فيلمها را بازي كردهام كه شايد دلم نميخواسته بازي كنم.
رضا خوشنويس.
ياد علي حاتمي مياندازد مرا.
محمدعلي كشاورز.
دوست خوب و عزيزم.
علي نصيريان.
همكاري بسيار قديمي و اولين نمايشي كه بازي كردم با او بود «وظيفه پزشك» اثر پير اندللو.
عزتالله انتظامي؟
يك هنرمند بزرگ.
بهمن فرمانآرا.
بهمن فرمانآرا من را ياد شازده احتجاب مياندازد. گرچه در وصفش بايد مثل حافظ گفت: به جز اين نكته كه حافظ ز تو ناخشنود است/ در سراپاي وجودت هنري نيست كه نيست.
داريوش مهرجويي.
ياد فيلم گاو ميافتم. ( ميخندد )
بهرام بيضايي.
دانشمند تئاتر ايران.
مرحوم اكبر رادي.
نويسنده بزرگ تئاتر ايران. روحش شاد.
هادي مرزبان.
كارگردان بزرگ.
تئاتر.
تئاتر يعني زندگي. قرار است دوباره تئاتر بازي كنم. دكتر نو. ميشود يك نفر را خودم بگويم كه خيلي از او آموختم؟
خواهش ميكنم بفرماييد.
استاد مسلم من، حميد سمندريان. شانه اش را ميبوسم و آرزوي توفيق برايش دارم. استاد من است. عزيز من است و برايش خيلي احترام قائلم.
حالا كه حميد سمندريان را گفتيد، پس نظرتان راجع به هما روستا را هم بگوييد.
من با خانم روستا بازي داشتم. خاتون را با او بازي كردم. بازيگر بسيار بسيار خوبي است.
اگر قرار باشد براي اين مصاحبه تيتري انتخاب كنيد، چه تيتري پيشنهاد ميكنيد؟
هميشه خاك پاي مردم هستم. منبع: تهران امروز
دیدگاه تان را بنویسید