جنگ، هویت واقعی آدمها را نشان داد
گفتگو با مسعود دهنمکی
مسعود دهنمکی کارش را به عنوان سردبیر و مدیر مسئول نشریه شلمچه و جبهه آغاز کرد اما چند سالی اس
ت, تغییر مسیر داده و حرفه فیلمسازی و مستند سازی را پیشه کرده است. وی دو مستند فقر و فحشا و کدام استقلال ـ کدام پیروزی را که با استقبال چشمگیری رویرو شد ساخت و سپس به فیلمسازی در عرصه دفاع مقدس روی آورد. دهنمکی با ساخت فیلم اخراجیها، نمای دیگری از هشت سال دفاع مقدس را به تصویر کشاند که این فیلم توانست یکی از پر فروشترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران شود. وی هماکنون در حال آماده سازی سری دوم فیلم اخراجی ها میباشد. با مسعود دهنمکی به مناسبت هفته دفاع مقدس در دفتر سینماییاش به گفتگو نشستیم.
ت, تغییر مسیر داده و حرفه فیلمسازی و مستند سازی را پیشه کرده است. وی دو مستند فقر و فحشا و کدام استقلال ـ کدام پیروزی را که با استقبال چشمگیری رویرو شد ساخت و سپس به فیلمسازی در عرصه دفاع مقدس روی آورد. دهنمکی با ساخت فیلم اخراجیها، نمای دیگری از هشت سال دفاع مقدس را به تصویر کشاند که این فیلم توانست یکی از پر فروشترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران شود. وی هماکنون در حال آماده سازی سری دوم فیلم اخراجی ها میباشد. با مسعود دهنمکی به مناسبت هفته دفاع مقدس در دفتر سینماییاش به گفتگو نشستیم.
آقای دهنمکی حدود بیست سال از پایان جنگ هشت ساله میگذرد. امروز و با توجه به شرایط کنونی، تعبیر شما از دفاع مقدس چیست؟
جنگ را می توان به نقل از امام اینچنین تعبیر کرد که جنگ برای ما یک نعمت است. اما جنگ برای کسانی که در آن شرایط وروزها قرار داشتهاند قابل درکتر است تا کسانی که امروز جنگ را از روی کتاب، فیلم و یا در جملات میخوانند. میتوان گفت که زندگی در فضای جبهه، نسبت به زندگی شهری یک مدینه فاضله بود. آنجا آدمها روی زمین بودند ولی زمینی نبودند. برای من که با سن کم به جنگ رفتم، آدمهایی دیدم که کمتر مشابهشان را بعد از جنگ دیدم. بسیاری از آنها دارای ارزشهای اخلاقی و معنوی خاص خودشان بودند که شاید برای کمتر کسی قابل درک باشد به خصوص برای نسل امروز. به تعبیری میشود گفت که جبهه محل امتحان بود. شهید چمران میگفتند وقتی که شیپور جنگ نواخته شود، مرد از نامرد شناخته میشود. چه بسیار آدمهایی خوب بودند که امتحان پس دادند و دیدیم به آن خوبی که میگفتند نبودند و خیلی از آدمها که همه فکر میکردند آدمهای بدی هستند اما در شرایط جنگ که قرار گرفتند نشان دادند به آن بدی نیستند. امام بارها در صحبتهایشان در خصوص جنگ گفته بودند که جنگ ما تمام نشدنی است به نظر شما هم جنگ هنوز تمام نشده است؟
هشت سال جنگ با همه عظمتی که داشت را میتوان به جهاد اصغر تعبیر کرد. جنگی که امام از آن با عنوان جنگ عقیده نام میبرد، جنگی بود که مرز جغرافیا نمیشناسد. نه جغرافیای زمانی و نه جغرافیای مکانی. یعنی برای کسانی که یک حس نوستالوژی به گذشته و نگاه موضعی به آدمها و خاطرات جنگ دارند، جنگ 31 شهریور 59 شروع شده و 27 تیر 67 نیز تمام شده است. یعنی برای آنها جنگ یک دورهای بود که امروز پایان یافته است. ولی به تعبیر امام، این جنگ تمام شدنی نیست. چون جنگ ما جنگ حق و باطل، جنگ فقر و غنا، جنگ ایمان و رضالت است و تمام شدنی نیست. جنگ اصلی ما از سال 67 تا امروز 20 سال است شروع شده و هنوز ادامه دارد. خیلی آدمها که توی 8 سال جنگ بودند در این 20 سال جنگ شرکت نداشتند. دلیل این عدم مشارکت چه بود؟
اریک مایندر در مورد انقلابیون جملهای را میگوید که شهید باکری در مورد رزمندگان جبهه و جنگ تکمیل میکند. اینکه بعد از هشت سال دفاع مقدس، بچههایی که در جنگ حضور داشتند به سه دسته تقسیم میشوند، دسته اول از گذشتهشان پشیمان میشوند. دسته دوم، غرق دنیا میشوند و در پیچ و خم زندگی روزمره به فراموشی سپرده میشوند و دسته سوم که پشیمان نیستد و در پیچ و خم زندگی هم گم نمیشوند ولی از فراق آن مدینه فاضله و آن آرمانشهر خاطرات خود, دق میکنند و غصه میخورند. اما در این بین، اندیشه امام یک دسته چهارمی هم تعریف میکند و آن کسانی هستند که آرمانگرایی و مبارزه برایشان تمام نشده است. آنها نسبت به آن خاطرات و افراد و یادمانهای گذشته غصه میخورند، ولی مبارزه میکنند و تسلیم نمیشوند. خیلی از آدمهایی که در جنگ شرکت داشتند حالا باید تقسیمشان کرد. ممکن است بعضی از آنها درجات بالایی نیز داشته باشند ولی باید ببینیم حالا که جنگ سالهاست که تمام شده جزو کدام دسته هستند. فکر میکنید خودتان جز کدام دسته باشید؟
نمیدانم این را باید دیگران بگویند نه خود من. ولی میدانم در این جنگ اگر پاهایت روی مین برود مسخرهات میکنند و بدنام میشوی. این جنگ برخلاف وضع موجود شنا کردن است. در مورد شما نظرات متفاوت است. تعداد بسیاری معتقدند آرمانهای شما نسبت به دوران جنگ شدیدا تغییر یافته درست است؟
از این حرفها در مورد من از همان روز اول هم بوده است. از همان روز اول که با خیلی از دوستانی که یک روزی توی سنگرها کنار همدیگر بودیم و بعد از جنگ هر کدام رفتند سراغ زندگی خودشان. وقتی من نشریه منتشر میکردم همه این افراد من را متهم میکردند که چرا این کار را انجام می دهم. چرا متهمتان میکردند ؟
به این دلیلکه این افراد زمان شناسی ندارند. مخاطبشان را نمیشناسند. اما برای من اصول آرمانها تعریف شده است. من جناح نمیشناسم. کاری که به نفع و ضرر چپ و راست تمام شود انجام نمیدهم. من افراد و جناحها را به حرف میسنجم نه حرف را به افراد و جناحها. به همین دلیل است که هر دو طرف از صحبتها و کارهای من یا خوششان نمیآید و یا به نوعی مورد سوءظن آنها هستم. منظورتان این است که آدم سیاسی نیستید.
من جناحی نیستم. در این مورد نیز نظرات راجع به شما متفاوت است.
درست است اما جالب است بدانید همین دوستانی که من را آدم جناحی و سیاسی میدانند، بسیاری از کارهایی که من انجام میدهم و یا دادهام 7یا 8 سال بعد رویه خودشان میشود. یعنی وقتی من کاری را شروع میکنم میگویند تند رویه اما چند سال بعد خودشان میآیند و مثلا فلان نشریه را میزنند، فیلم میسازند ولی آن موقع که من آن کارها را میکردم از دید آنها بد و اشتباه بود. آقای دهنمکی چرا مستند سازی را ادامه ندادید و به ساخت فیلم سینمایی روی آوردید؟
منظورتان این است که اخراجیها تاثیر خودش را در جامعه نداشته است. نه، منظورم این است که دایره فعالیتتان در مستند سازی میتوانست بسیار گستردهتر از فیلمسازی باشد.
اینطور نیست. اگر شما آخرین خبری که لسآنجلس تایمز درباره فیلم اخراجیها نوشت را ببینید متوجه گستردگی کار در فیلمسازی نیز میشوید. یک فیلم اگر بتواند دشمن را وادار به چنین اعترافی کند تنها یک فیلم نیست. اما شما میبینید همین خبر را هیچکدام از روزنامه کیهان، رسالت و جمهوری و اعتماد و اعتمادملی پوشش نمیدهند. یعنی واقعاً هیچ جناحی به این مطلب نمیپردازد. فکر میکنید چرا؟
دلیلش واضح است آنها از هویت مستقل بچههای رزمنده میترسند. جناحها، بچه رزمندهها را زیر کد خودشان میخواهند. نمیخواهند آنها هویت و ارزش مستقل داشته باشند. آنها را بله قربانگو میخواهند. جناحها، رزمندهها را سرباز پیاده نظام میخواهند که بهشان بگویند برید جلو بیایید عقب. هر موقع ما خواستیم سکوت کنید هر موقع ما خواستیم حرف بزنید. جایی که به نفع ماست حرف بزنید جایی که به نفع ما نیست سکوت کنید. اینها ملاک را خودشان میدانند نه ولایت، نه آقا، نه امام. هر جا خودشان احساس کنند درست است میگویند همان درست است. چرا این مسئله در مورد دیگر فیلمسازان دفاع مقدس مصداق ندارد؟
چون حرفهای من با آنها تفاوت دارد. این مورد تنها در رابطه با اخراجیها نیست در مستندهایی که ساختم نیز مصداق دارد. شما نگاه کنید در ایران در مورد فحشا فیلم زیاد ساخته شده، حتی تلویزیون هم فیلم ساخته است. فیلمی ساخته شده که حتی ارشاد هم به آن جایزه داده، در جشنواره هم در این مورد فیلمهایی بوده ولی چرا فقر و فحشا چنین بازتاب و واکنشی در جامعه میگذارد. به این دلیل که حرفش با بقیه فیلمها متفاوت است. ما عدالت را نشانه رفتیم، عدالتی که وقتی مطرح میشود افراد از جناحهای مختلف را زیر سوال میبرد. یا حتی مستند کدام استقلال ـ کدام پیروزی، ببینید تا به امروز فیلم ورزشی زیاد ساخته شده اما چرا تنها این فیلم 3 میلیون بار در اینترنت دانلود میشود. چرا در همه دانشگاههای کشور تنها این فیلم اکران میشود. اما این مسئله را جناحها میخواهند ندیده بگیرند. اخراجیها فیلمی بود که رکورد تاریخ سینمای ایران را شکست. محبوبترین فیلم بین مردم بود. اما به آن بیتوجهی میشود. یعنی فکر میکنید آنها با دهنمکی و ایدههای او مشکل دارند.
نمیدانم. اما میدانم آنها از اینکه طیف بچه رزمندهها بالا بیایند و در عرصه رسانه و هنر صاحب فکر و اندیشه شوند میترسند. من نماد یک جریانم. دهنمکی خودش مسئلهای نیست. دهنمکی اگر بیاید فیلمساز شود، بچه رزمندههای دیگر هم جرات پیدا میکنند و میگویند پس میشود فیلمساز شد، کار را شروع میکنند. کما اینکه وقتی من نشریه دایر کردم بعد از آن نشریات دیگر هم راه افتاد و همه صاحب نشریه شدند. اینها از این جریان سازیها میترسیدند. آنها تا جایی که میشود میخواهند این مسئله را مهار کنند، محدودش کنند. آقای دهنمکی فکر نمیکنید اشکال از خود بچههای جنگ هم بوده منظورم این است که اغلب آنها بعد از جنگ تمایلی برای نشان دادن و شناساندن آرمانهای خود نداشتند.
بله. این به خیلی از مسایل برمیگردد. رزمندهها بعد از جنگ، تحمل همدیگر را ندارند. با هم یکی نیستند. همگرایی ندارند. ایراد در جبهه نیروهای انقلابی و خودی هم زیاد است. واقعا نمیدانم چرا کسی چشم دیدن آن یکی را ندارد. تو جنگ اینطوری نبود. فرق دوره جنگ و بعد از جنگ این است در جنگ، آدمها خودشان را سپر دیگری میکردند اما حالا، آدمها همدیگر رو سپر هم میکنند. اینکه میگویم حرفهای من در مورد جنگ یا بعد از جنگ متفاوت است به این دلیل است. اگر دوباره شرایط جنگ پیش بیاید فکر میکنید همان حرکت عظیم از سوی جوانان رخ دهد؟
شرایط جنگ همیشه متفاوت است. در جنگ تحمیلی امام فرمودند کشوری که 50 میلیون جمعیت دارد باید 20 میلیون به جبههها بروند با این وجود در جنگ تنها یک و نیم میلیون نفر شرکت کردند. امروز هم اگر جنگ شود با توجه به جمعیت، شاید سه میلیون نفر شرکت کنند. اما به نظرم، جنگ سبب همگرایی میشود. البته من فکر نمیکنم که دیگر باب جهاد و شهادت به آن شکلش باز شود. یعنی شما از آن دسته آدمهایی هستید که میگویید نسل انقلاب و جنگ، نسل خالصی بود و دیگر تکرار نمیشود.
نه من با اخراجیها خواستم همین را نقض کنم. فکر میکنید نسل جنگ از آسمان آمده بود؟ بسیاری از همینهايي که امروز پشت درجه و ریش قایم شدهاند روزی در جبهه نوع دیگری بودند ویا برعکس خیلی از رزمندگان یک جور دیگر بودند و یک جور دیگر شدند. امام یک تعبیری دارند که یوم الله همین بود، اینکه آنچه اراده خدا بود که جوانان ما را از عشرتکدهها به جبههها کشید. یعنی امام اغراق میکند؟ یعنی همه آنها که در جبههها شرکت میکردند در مساجد بودند و بعد آمدند به جبههها؟ آنقدر شهید داریم که زمان شاه یکی دیگر بودند ولی وقتی انقلاب شد و نفس قدسی امام به آنها خورد آمدند در فضای جبهه و تحت تعلیم و برخورد با آدمهای صادق قرار گرفتند. حضرت علی (ع) میفرماید ضمیر جوان مثل زمین بایر است ما هر چی بکاریم درو میکنیم. در برخورد با نسل امروز که آگاهی چندانی نسبت به دفاع مقدس ندارند چطور باید برخورد کرد؟
وضعیت امروز جامعه، معلول عملکرد مسئولین ماست. در فیلم اخراجیها آن سکانسی که سید جواد هاشمی که خودش را تنبیه میکند، میگوید اگر من آدم صالحی بودم توانسته بودم اینها را درست کنم, کامل کننده حرف من است. در جنگ فرماندههای جنگ به آن چیزهایی که میگفتند عمل میکردند، زندگی ساده داشتند. در برخورد با نسل امروز هم به همین صورت است. باید مردم احساس کنند، کسانی که داعیهدار مدیریت فرهنگی جامعه هستند، راست میگویند. مانند خودشان فکر میکنند. نمیشود مردم را دعوت به حجاب و ارزشهای اخلاقی کرد بعد خانوادهات را برای تفریح به سواحل آنتالیا ببری. مردم کور و کر که نیستند. یعنی ریشه مشکل نسل جوان امروز را باید در عملکرد مسئولین جستجو کرد؟
نسل امروز نسل دین گریزی نیست. اصلا چیزی به او ارائه نمیشود که بخواهیم از او توقعی داشته باشیم. مسئولین اگر درست شوند مردم هم درست میشوند. ما بیشتر از اینکه به نقد ملت احتیاج داشته باشیم به نقد دولتمردان احتیاج داریم. بعد از جنگ تازه خیلی از بچه حزبالهیها سرگرم نقد ملت شدند به جای اینکه منتقد دولت باشند. ناهنجاری فرهنگی، معلول عملکرد مسئولین است. باید به سراغ علت برویم. وقتی سراغ علت میرویم، بدنام میشویم، مثل خود من. نظر مسئولین سیاسی و فرهنگی، کشور نسبت به فیلم اخراجیها به چه صورت بود؟
البته در بین واکنشها، نظرات مثبت هم بوده مثلاً بین مسئولین آقای محسن رضایی، احمدی مقدم، ضرغامی و صفار هرندی که خودشان سر تولید فیلم آمدند. اما علیرغم تمام اینها، سختیهای بسیاری در مسیر ساخت فیلم بوده که توجه لازمی که باید شود، نشده است. مشکل اساسی ما این است که نسبت به مسایل فرهنگی، شعاری برخورد میشود. ما یاد گرفتیم اپوزیسیون نواز باشیم یعنی همه را تبدیل کنیم به یک مورد ضد، بعد این ضد به خارج برود، حالا دوباره بخواهیم جذبش کنیم. تا چیزی داخل خودمان هست قدرش را نمیدانیم متاسفانه هم در اپوزوسیون سازی و هم در اپوزوسیون نوازی، قدر نیروهای خودی را نمیدانند. نه بحث من باشد, بسیاری از استعدادها در بچه مسلمانها و نیروهای انقلابی است که بها و ارزش داده نمیشود. این در حالی است که وقتی یک نیروی بیاعتقاد میآید کاری میکند که یک گوشهاش به مسیر ارزشی برمیگردد تو بوقش میکنند. برای مسئولین ما مرغ همسایه غازاست. تا کنون با مسئولی در این خصوص گلایه یا صحبتی در میان گذاشته اید؟
من گلایه نمیکنم. این بیتقوایی است. روزی که فیلم اخراجیها را میساختم میدانستم چه برخوردی خواهد شد. کما اینکه نشریه شلمچه که پرتیراژترین هفتهنامه ایران بود، ارشاد آقای خاتمی توقیف کرد سپس نشریه جبهه را دایر کردم که قوه قضاییه همسو با نشریات پایگاه دشمن، توقیفش کرد. این را گفتم که بدانید کار کردن به صورت هویت مستقل در این کشور بسیار سخت است. چرا بعد از اخراجیها به سراغ فیلمی با موضوع دیگری نرفتید؟
سینماییها میگویند تریلوژی یعنی سینمایی دنبالهدار. من فکر میکنم اخراجیها با همان بستر طنز و شخصیتهای محبوبی که دارد میتواند 2 یا 3 مقطع دیگر را هم روایت کند. فیلم این پتانسیل را دارد. یعنی از بعد انسان سازی جنگ، اسارت و یکسری حواشی ناگفته بعد از جنگ. تکلیف آدمهایی که در اخراجیهای 1 بودند و نماد هستند در یک دوره فیلمهای سه گانه روشن میشود. فکر میکنید در اخراجیهای 2 نیز موفق خواهید بود؟
توقع مردم بالا است. اما مسلماً از لحاظ ساختاری چون تجربه دوم است از اولی خیلی بهتر خواهد بود. از لحاظ مضمون ظنزش حفظ شده و سعی میکنیم برای فیلم کم نگذاریم. شاید هم بهتر شد.
آقای دهنمکی تا به حال به این فکر افتادید که وارد عرضه سیاست شوید؟
یکی از موارد مهم این است که نباید بگذاریم اطمینان مردم سلب شود. این موقعیت از قبل هم برای من فراهم بود. ولی من فکر میکنم مردم باید بپذیرند کسی که انتقاد و نقد میکند برای کسب قدرت و زدن زیرآب فلان مسئول و جناح نیست. اگر من به سمت قدرت سیاسی بروم شاید بسیاری از مردم این اطمینان را از دست بدهند که این آدم هم که این حرف را میزد یا فیلمهایی که میساخت به خاطر این بود که قدرت کسب کند. من برای خودم نمیپسندم که وارد حوزه قدرت شوم اصلاً پرهیز میکنم از اینکه به نوعی زیر چتر یک جناح قرار بگیرم. ما باید منافع ملی و آرمانهای کلی انقلاب را در نظر بگیریم. من به شدت رنجورم از اینکه ببینم نیروهای انقلاب به جان هم افتادند و تحمل همدیگر را ندارند. اگر از شما بخواهند مشاور فرهنگی دولتی شوید قبول خواهید کرد؟
چنین اتفاقی نه در این دولت و نه در دولتهای آینده نخواهد افتاد. چون آنها من را میشناسند. فرض کنید چنین پیشنهادی داده شود.
در این صورت سعی میکنم در بعد اجرایی در هیچ دولتی وارد نشوم اما به لحاظ دادن مشورت، اگر بپرسند باید پاسخ داد. نظرتان در خصوص فیلمهای ساخته شده دفاع مقدس چیست؟
ما در فیلمهایی که ساختیم هیچ وقت در مورد شکستها حرف نزدیم. همیشه در مورد جنگ احد پیغمبر حرف میزنیم که مسلمانان عقبنشینی کردند و رزمندهها به خاطر غنیمت جمع کردن حرف پیغمبر را گوش نکردند در حالیکه در مورد شهدای بدر و احد آنقدر آیه داریم که شهدا به چه مقامی رسیدند ولی همیشه از عقبنشینی آنها صحبت میکنیم. اما در فیلمهای دفاع مقدس خودمان هیچگاه در مورد شکستها حرف نمیزنیم. چطور، جنگ پیغمبر دفاعش مقدس نبوده، جنگ ما مقدس بوده است. اینها برخوردهای سلیقهای است. آقای دهنمکی عدهای از تحلیلگران جنگ معتقدند حرکت رزمندگان به جبههها با فرمان امام از سر شور بوده نه شعور، نظر شما در اینباره چیست؟
البته خود این شور هم بسیار مهم است. امام سجاد در صحیفه سجادیه، دعایی دارند برای مرزداران که گفته رزمندههای ما از سر تکلیف و شور به جبهه رفتند ولی امروز که برگشتند به آنها بصیرت و معرفت عنایت کن. قرار نیست این آدمی که رفته جبهه، فلسفه ببافد در مورد اثبات واجب الوجوب این حرکت. اسلام آورده، ایمان آورده سپس رهبری گفته بروید جبهه او هم رفته همین را شما در مورد سخن امام میبینید که بعد از پیام قطعنامه، سفارش میکنند خودتان را مجهز کنید به سلاح علم و ایمان. یعنی اگر فکر کنید با همان روحیات جنگ قرار است بعد از جنگ هم کار شود عملی نیست. شور جنبش ایجاد میکند. به این معنی نیست کسی که شور دارد شعور ندارد اینها با هم متفاوت است. وقتی وارد مسایل عمیقتر اجتماعی و فرهنگی میشویم اینجا دیگر شور کاربرد ندارد و آن شعور به کار میآید که باید در جامعه بصیرت ایجاد کرد تا بتوانی از او این توقع را داشته باشی که به موقع واکنش نشان دهد. به نظر شما فرد و یا شهیدی که میتوانست بر جوانهای امروز تاثیر چشمگیری بگذارد چه کسی است؟
شهید آوینی ـ آدم صالحی بود. دارای سلوک بود. صداقت داشت، تظاهر نمیکرد. فکر میکنید چیز ناگفتهای از جنگ باقی مانده که هنوز گفته نشده است؟
هنوز چیزی از جنگ گفته نشده. جنگ 90 درصدش پا رو من گذاشتن بود 10 درصدش پا رو مین گذاشتن بود. ما هزاران کتاب در مورد پا رو مین گذاشتن نوشتیم، صدها فیلم در مورد پا رو مین گذاشتیم ساختیم اما در مورد آن 90 درصد هیچ کاری نکردیم. شاید بعد از اخراجیها شنیدهاید که خیلی کتابها نوشته شده، افراد خاطراتشون را مینویسند. من فکر میکنم فصلی آغاز شده که به تعبیر آقای محسن رضایی، اخراجی جعبه سیاه جنگ را باز کرد. من فکر میکنم یکی از جعبههای سیاه جنگ باز شده است این آغاز طرح ناگفتههای جنگ است. اگر بخواهید جنگ تحمیلی را در یک جمله تعریف کنید چه میگویید؟
جنگ، عاشورای آخر الزمان است. برای آخرین سوال اگر به گذشته برگردید مجدد همین مسیری را که پیمودهاید طی خواهید کرد؟
مطمئنا. راه همان راه است فقط سرعتش را بیشتر میکنم.
دیدگاه تان را بنویسید