عدالت سياسی؛ شرط امامت
سجاد واعظي
دوران مياني امامت در شرايطي در سال148هجري آغاز شد كه امامت علوي خود را در مواجههاي صريح و آشكار با تيره ديگر بنيهاشم، يعني عباسيان ميديد كه اينك زمام امر سياسي را به همت مواليان حامي خويش به كف آورده بود و دوران اقتدار و به اصطلاح عصر طلايي خويش را سپري ميكرد. ويژگي اصلي اين دوران را بايد در فشار بسيار بيشتري كه نسبت به دورانهاي پيشين بر ائمه(ع) روا داشته ميشد، جستوجو كرد. علت اين پديده نيز آشكار بود. عريان شدن مفهوم امامت و چالش بسيار طبيعي كه پيامد آن بود در واقع ناشي از مفاهيمي بود كه از امتداد طلايي امامت از سالهاي پاياني قرن يكم تا نيمه قرن دوم با امامت امامباقر(ع) و امام صادق(ع) شكل يافته بود. مولفههاي امامت در انديشههاي امام باقر(ع) سامان يافت و در بيان امام صادق(ع) به تفصيل ارائه شد. از اين رو لااقل در نگاه حاكمان كه خود را از اهل بيت پيامبر(ص) ميشمردند و نوعي مشروعيت ديني براي خود و حكومتشان قائل بودند تضاد و تصادم را حتمي ميساخت و عصر امام كاظم(ع) كه اين جستار به مناسبت سالروز شهادت ايشان در زندان در رجب سال 183هجري سامان يافته است، از چنين خصوصيتي برخوردار است. در اين مقال بيشتر پيرامون اين ويژگي به بحث ميپردازيم و نگرش امام را كه در بستري از باز تعريف مفهوم عدالت نضج يافته است، ميكاويم. شيخ محمدبنيعقوب كليني، ولادت ايشان را در قريه ابواء در نزديكي مدينه منوره به سال128 هجري ذكر كرده سپس ميگويد: برخي آن را 129 دانستهاند. (كافي، ج1، ص476)قتال نيشابوري كه از مورخان خراسان بزرگ به شمار ميرود كه پس از مهاجرت امامرضا(ع) به خراسان پديد آمدند اما ولادت ايشان را متعين ميداند در هفتم صفر سال 128هجري كه اين قول پس از قتال به قول مختار طائفه شيعه بدل شده است. از اين رو امام كاظم(ع) در 20سالگي به امامت رسيده است. امامت او از قضا معاصر است با مقتدرترين خلفاي عباسي: 1- ابوجعفر منصور، بنيانگذار حقيقي سلسله عباسي و نيز شهر بغداد (136-158)؛ 2 - مهدي (158-169) 3- هادي (169-170) و 4- هارونالرشيد مقتدرترين خليفه عباسي (170-193). امام، 13سال پاياني دوران امامت 35ساله خود را در مجاورت هارون و اكثرا در زندان سپري كرد. از قضا بيشترين تعامل امام نيز با هارون روي داده است. نگرش هارون به امامت را اما بايد در زمينههاي پديدآمدن عباسيان به مشاهده نشست. عباسيان در سال 132 هجري توانستند در يك انقلاب وسيع با حمايت همه جانبه مردمي بر امويان استيلاء يابند. انقلاب ايشان بر دو امر اساسي استوار بوده؛ نخست، نفي نگاه عربي حاكم در امويان كه تكيهگاه اصلي حكومت خويش را بر چنين نگرشي استوار كرده بودند و دوم، معرفي خود به عنوان تنها يا يكي از معدود جانشينهاي ممكن چنين حكومتي. طبيعتا تفسير عباسيان از امر دوم نوعي رگههاي ديني را در درون خويش مضمر داشت. در حديثي كه مسلمبن حجاج نيشابوري آن را در صحيح خود گزارش كرده است ميبينيم: ايشان كه صدقه گرفتنشان حرام شده و در واقع نميتوانند صدقه واجب يا همان زكات را دريافت كنند به تفصيل بيان شدهاند: در كنار آل علي، آل عباس،آل عقيل و آل جعفر، 4 تيرهاي از بنيهاشم هستند كه به عنوان اهل بيت پيامبر(ص) يعني آنان كه نميتوانند زكات دريافت كنند معرفي شدهاند. بنابراين عباسيان خود را از سويي اهل بيت معرفي ميكردند و از سوي ديگر به علت پيروزي در انقلاب خود را داراي مشروعيت انقلابي نيز ميدانستند. تاكيد فراوان عباسيان بر انتساب خود به پيامبر را ميتوانيم در مناظرهاي كه ميان ابوجعفر منصور و امام صادق(ع) رخ داد ببينيم. امام كه خود را فرزند دختر پيامبر(ص) معرفي ميكرد با اين پاسخ منصور مواجه شد كه ما فرزندان عموي پيامبريم و در ميان عرب، نزديكي پدري از نزديكي و قرابت مادري افضل است! بنابراين ميتوان احتمالا حدس زد چرا امام كاظم دهه پاياني عمر خويش را در زندان هارون به سر برده است. هارون بيشك امامت را آنقدر انحصارگرايانه ميدانسته كه جايي براي غيرعباسيان در نظر قائل نباشد. از همينرو تلاش كرد تا امام را محصور و محدود كند. تقابل اين دو ديدگاه را ميتوان در مناظرهاي كه ميان امام و هارون بر سر حدود و مرزهاي فدك در گرفته است مشاهده كرد. ابوالفرج اصفهاني اين داستان را در مقاتل الطالبين، ص350 اينگونه روايت ميكند:«هارون روزي به امام كاظم بيان داشت كه حاضر است فدك را به او برگرداند. امام فرمودند: «در صورتي حاضرم آن را پس بگيرم كه آن را با تمام حدود و مرزهايش پس بگيرم. هارون پرسيد: مرزهاي آن كجاست؟ امام فرمودند: اگر بگويم هرگز آن را پس نخواهي داد. هارون اصرار كرد. آنگاه امام حدود آن را اينچنين بيان كرد؛حد اولش عدن، حد دومش سمرقند، حد سومش آفريقا و حد چهارمش ارمنستان. هارون با شنيدن اين سخن امام درحاليكه تلاش ميكرد تا خشم خود را پنهان نگاهدارد گفت: با اين ترتيب سرزميني براي ما باقي نميماند. امام فرمودند: ميدانستم كه نخواهي پذيرفت و به همين دليل از گفتن آن امتناع داشتم.» اين گزارش بهخوبي تضاد موجود در ميان اين دو انديشه آشكار ميسازد. مصائب امام كاظم هرچند از همان آغاز كه امامت خويش را آغاز كرد، شروع شد، اما در حكومت هارون، اين مصائب به اوج رسيد؛ هر چند امام از همان ابتدا تهديد به قتل از سوي ابوجعفر منصور و مشكلات درونگروهي با برادر بزرگترش عبداللهبن جعفر افطح راكه بنا بر سيره جاري امامان پيش از او ادعاي امامت ميكرد را تجربه كرده بودند. اما تضاد حداكثري با هارون سبب شد تا نظريه عدالت سياسي در نگاه ايشان تطور يابد. عدالت پيش از آن مراحلي را از سر گذرانده بود؛ مراحلي چون همكاري با حاكمان عباسي سكوت در برابر ايشان، قيام مسلحانه و مدارا. تعريف امام كاظم(ع) اما اينگونه بود: عدالت آن است كه حتي براي لحظهاي نخواهي تا حاكم ظالم زنده بماند و از تمام طرق متاح بكوش تا او را ساقط كني. اين طرق متاح در نظر امام گستره بسيار وسيعي را دربرميگرفت و از تحريك و تشويق مردم به رفتارهايي مثل نفروختن چيزي يا اجارهندادن چيزي به حكومت را دربرميگرفت تا فرستادن افرادي به درون حكومت تا از نقشههاي آن آگاه شوند و در جهت خنثي كردن آن بكوشند. شايد بتوان مراحل تطور اين نظريه را كه در شرايط خاص تضاد حداكثري پديد آمده است، اينگونه سامان داد: آنگاه كه اساس يك حكومت بر شالودههاي نادرستي استوار شده باشد و از قضا اين شالودهها در ظاهر چهره ديني به خود گرفته باشند كه چهرهاي منافقانه بهشمار ميرود، هر نوع مواجههاي با آن صلاح و صواب است. شايد فرق اساسي بنيعباس با امويان نيز در همين نكته باشد كه امويان، ادعاي دينيبودن نداشتند و بيشتر مروج نوعي حكومت نژادي بودند كه قبائل عرب هر يك در آن نقش و سهمي داشتند ولي مواليان كه بيشترشان را ايرانيان تشكيل ميدادند، در آن حكومت عنصر درجه دوم بودند. عباسيان اما حكومت خويش را بر موج نارضايتي مواليان و نيز بر انتساب به پيامبر استوار ساختند. از اينرو امام تا پايان عمر كوشيد تا زيربناي نگرش ايشان را از ميان بردارد. شهادت ايشان نيز در همين راستا بود. كليني آن را به سال 183هجري دانسته است كه امام 54ساله بوده و طبري آن را در بيست و پنجم رجب همان سال در زندان هارون. (كافي، ج 1، ص 486، ج9)، (اعلام الوري، ص 171) منبع: همشهری
دیدگاه تان را بنویسید