تفكر ما تعطيل شده است
گفتگو با دكتر نصرالله حكمت
ياد و بزرگداشت فرهيختگان و بزرگان فرهنگ و انديشه، هرساله با مراسمي و احيانا ارائه سخنرانيها و مقالاتي در «بزرگي» آنها برگزار ميشود؛ امري كه به شدت از قالبي و كليشهايشدن رنج ميبرد. اكنون نيز در روز بزرگداشت ابنسينا، اين پرسش را ميتوان مطرح كرد كه فلسفه وجودي اين بزرگداشتها چيست؟ چرا بايد از بزرگي «بزرگان» در چنين بزرگداشتهايي ياد شود؟ آيا بزرگداشت ابنسينا، بر شناخت ما از وي ميافزايد؟ چگونه ميتوانيم بين ابنسينا و خودمان نسبت برقرار سازيم؟ اينها و پرسشهاي بيشمار ديگري، ما را به گفتوگو با دكتر نصرالله حكمت، استاد فلسفه و نويسنده فلسفه و عرفان اسلامي كشاند. لازم به يادآوري است كه دكتر حكمت هماكنون كتابي با عنوان «درآمدي به متافيزيك ابنسينا» در دست نگارش دارد. * پيش از هر چيز اجازه دهيد به فلسفه بزرگداشتهايي كه در خصوص بزرگان در گذشته گرفته ميشود، بپردازيم: اصلا چه نيازي به اين بزرگداشتها هست؛ آيا قدر و بزرگي بزرگاني چون ابنسينا، با بياناتي «چون او فيلسوف بزرگي بود»، يا چنين و چنان بود، پاس داشته ميشود؟ آيا بزرگان درگذشته با ابراز چنين تعبيرهايي به ويژه به نسل جوان، شناخته ميشوند؟ آيا يادآوري بزرگي فرهيختگان گذشته ما را در نظر عمومي جهان بزرگ ميگرداند و در نهايت اينكه اثبات بزرگي بزرگاني چون ابنسينا در روزگار ما چه معنايي در بر دارد؟ خود من با اين شيوه بزرگداشتهايي كه امروزه متداول است، مخالفم؛ زيرا همه آنها به امور رايج و قالبياي تبديل شدهاند كه كمتر ميتوان اثر و نتيجهاي از آنها متوقع بود؛ بهويژه آنكه بعيد است اين دست بزرگداشتها، شناخت نسل جديد را نسبت به گذشتگان افزايش دهد. گرچه نميتوان بزرگي دانشمندان و متفكران گذشته را ناديده گرفت اما اكثر اين دست بزرگداشتها براي اداي تكليف است. بنابراين، اگر در اين مقام قرار گيرم كه بگويم در اين ارتباط چه بايد كرد، در مرحله اول توصيهام اين است كه ما بايد زمينه مطالعه و پژوهش در آثار امثال ابنسينا را فراهم آوريم. اين بسيار ضرورت دارد. تنها اشاره ميكنم كه واقعا ابنسينا دريايي مواج و خروشان است كه ما حتي در حد رفع عطش هم از او نچشيدهايم. شناخت ما از ابنسينا در حد يكسري اطلاعات دايرهالمعارفي است كه اكثر آنها از ناحيه شرقشناسان بوده است. ممكن است اين بيان مكرر شده باشد ولي واقع امر اين است كه وقتي وارد آثار ابنسينا ميشويم، درمييابيم كه بخش عمدهاي از آثار وي ناشناخته مانده است. سّر اينكه ممكن است سخن شرقشناسان درباره مفاخر گذشته ما مقبول افتد، اين است كه آنها (شرقشناسان) در آن چيزهايي كه ميگويند، مشكلي ندارند ولي همه اشكال در آن چيزهايي است كه نميگويند. اين مهم است. اشكال اساسي بر سر آن بخش عظيمي از آثار ابنسيناست كه يا شرقشناسان آنها را بيان نميكنند يا مطابق ميل خود بيان ميكنند. البته اين، به آن معنا نيست كه قدر كارهاي شرقشناسان را ناديده بگيريم. من در كتابي كه با عنوان «درآمدي به متافيزيك ابنسينا»مشغول نگارش آن هستم، در مواردي به پژوهشهاي شرقشناسان استناد كردهام؛ از جمله مورد بسيار مهمي كه خانم «گواشون» انجام داده است. او مطالب بسيار ارزندهاي درباره ابنسينا دارد. از جمله مواردي كه او به آن رسيده، بحث «عُروض وجود بر ماهيت» است. اين بحث خيلي مهمي است. همه كساني كه امروزه اين بحث را مطالعه ميكنند، معمولا ابنسينا را از نگاه صدرالمتالهين ميبينند. تنها كسي كه خارج از اين نگاه به اين بحث در آثار ابنسينا نگريسته است، همين خانم «گواشون» است. او بسيار دقيق اين بحث را در متون سينوي دنبال كرده است. من در مقالهاي كه چندي پيش در كتاب ماه فلسفه درباره همين كتابي كه در دست نگارش دارم نوشتم، اين را مطرح كردم كه ابنسينا، ابنسيناست. اين يك همانگويي است ولي حرف زيادي در دل خود دارد. ابنسينا ارسطويي، افلاطوني، مشايي، اشراقي، نوافلاطوني و هيچكدام نيست؛ ابنسينا، ابنسيناست گرچه ابنسينا از همه فيلسوفان پيش از خودش استفاده كرده است. اصلا كدام فيلسوف وامدار فيلسوفان قبل از خودش نيست؟ اين وامدار بودن در ارتباط با ابنسينا به اين معناست كه او افلاطوني و ارسطويي نيست. بنابراين نظرم اين است كه براي شناخت بزرگان، در مرحله اول بايد زمينههاي پژوهش در آثار آنها را فراهم ساخت. در اينجا بايد بگويم كه ما در فراهمآوري بستر مطالعه آثار ابنسينا، حتي يك گام هم برنداشتهايم. ممكن است كارهاي تبليغاتي بشود اما كار دقيق مطالعاتي نشده است. نكته ديگر آنكه با صرف تجليل، تقدير و بزرگكردن، بزرگي كسي پاس داشته نميشود. اصلا بزرگان نيازي به تجليل ندارند. ما بايد زمينه نقد انديشههاي آنها را فراهم سازيم. اينكه گفته شود ابنسينا فيلسوف برجسته شرق است، شأني براي او نيست. اگر ما بررسي نقادانه آثار وي را فراهم آوريم، گام بسيار مهمي در سمتوسوي شناخت او برداشتهايم. در همين راستا، پارسال نيز در بزرگداشت علامه طباطبايي در اصفهان، مطرح كردم كه قرار نيست در بزرگداشتها به تجليل و تقدير بزرگان بنشينيم؛ بايد جوانب مختلف انديشههاي آنان را نقد كنيم. من در همان همايش، روش تعليم فلسفي ايشان را نقد كردم. در آنجا گفتم كه «بدايه الحكمه» كتاب فلسفي و تعليمي فلسفه براي دانشجويان فلسفه نيست. * اين برداشت و تلقياي را كه از فلسفه بزرگداشت فرهيختگان در گذشته ارائه كرديد، چگونه ميتوان درباره بزرگي چون ابنسينا به كار بست؟ بزرگي ابنسينا در اين روزگار حاوي چه معنايي براي ماست؟ ابنسينا داراي جوانب بسيار عميق و قابل تاملي است. صرف ادعا يا گفتن اين تعبير مشكل حل نميشود. من براي بيرونشد از معضلي كه در شناخت بزرگان خود داريم، روشي را ارائه ميكنم. شكي نيست كه ما امروزه در شناخت ابنسينا و ديگران، عادت كردهايم به آثار دست دوم و سوم يا آثار شرقشناسان رجوع كنيم. اين وضعيت ما را از ابنسينا دور ميكند. اينكه من بروم قول فلاني را درباره ابنسينا بخوانم، از او (ابنسينا) دور شدهام؛ بهويژه اگر با نگاه خاصي به سراغ وي رفته باشم. به نظرم براي حل معضل شناخت حكما و سنت خودمان بايد براساس محوريت مسئله و متن حركت كنيم. در توضيح بايد گفت كه ما بايد با كولهباري از پرسش سراغ ابنسينا برويم. اينكه گفته شود او حكيم و فيلسوف بزرگي است، به درد ما نميخورد. در عوض بايد پرسيد: آيا ابنسينا امروزه حرفي براي گفتن دارد؟ سپس براي يافتن پاسخ اين پرسش، به جاي آنكه به منابع درجه دوم و سوم رجوع كنم، مستقيم به آثار او رجوع ميكنم. اگر متن بخوانم و پرسش نداشته باشم، به جايي نميرسم و برعكس. اين دو مكمل يكديگر هستند. ما كساني را داريم كه اشارات ابنسينا را خوب ميفهمند؛ اصلا متخصص الهيات شفا هستند اما ابنسيناشناس نيستند. دليل اين امر اين است كه آنها بدون پرسش سراغ متون سينوي رفتهاند و نتيجه آن شده كه متن مجزا از ابنسينا را مطالعه كردهاند. حال اگر با پرسش سراغ متون سينوي ميرفتند، تمام اجزاي انديشه ابنسينا خود به خود به هم وصل ميشدند. بنابراين آنچه در شناخت ابنسينا يا هر بزرگ ديگري اهميت دارد، روش مطالعه آثار آنهاست. * اما به نظر ميرسد طرح خود پرسش پيششرطهايي دارد؛ به اين معنا كه برخي با انباني از پرسشها ولي با توقعي حداكثري در پاسخيابي آنها، سراغ متن ميروند. اين وضعيت، سبب بدفهميها، خلطها و ناهمخوانيهاي زيادي ميشود. به عبارت بهتر، گاهي پرسشها به گونهاي مطرح ميشوند كه گويي حتما بايد در فلان متن مشخص به پاسخ برسند. اين نكته، يكي از آسيبهاي فرهنگي روزگار ماست. به نظر شما، اگر نخواهيم به پرسشهاي پاسخمحور در متنهايي از قبيل آثار ابنسينا برسيم، چه روش و شيوهاي را در پيش بايد گرفت؟ اين مسئله بسيار مهمي است. از اين نكته ميتوان به آسيبشناسي مطالعه سنت پرداخت. خود من وقتي آثار ابنسينا را ميخواندم با پرسشهاي زيادي مواجه شدم. ترديدي نيست كه من پژوهشگر نبايد براساس مفاهيم امروزي چون حقوق بشر، ليبراليسم، دمكراسي، فمينيسم و ... بگويم «ابنسينا در همه اين موارد حرفي براي گفتن دارد.» البته ابنعربي در كرامت و شأن زن مسائلي را طرح كرده كه خيلي كساني كه ادعاي فمينيست بودن دارند، به گرد او نميرسند منتها اينها 2مبنا، 2فضا و 2 ساحت متفاوت دارند. اينگونه نيست كه مثلا بگويم كه جنبش فمينيسم، يك جنبش پسامدرن است و ابنعربي هم در آن قرار دارد. اين نسبت دادن دو چيزي است كه با هم نسبتي ندارند. همانگونه كه گفتم، بايد با پرسش سراغ فيلسوف برويم. وقتي پرسش نباشد، سراغ هر كه برويد، ساكت و صامت است حتي اگر سخن بگويد، سخنش عين سكوت است. بنابراين در چنين وضعيتي روش من اين است: 1- طرح اوليه پرسش 2- براي آنكه در دام توقع حداكثري از متون نيفتيم، فرضيهاي براي خود در پاسخ به آن پرسش ايجاد كنيم. 3- در نهايت به سراغ متن برويم و تلاش كنيم تا آن فرضيه را ابطال كنيم. بيترديد تلاش براي ابطال آن فرضيه به معناي ابطال آن نيست؛ صرفا به اين دليل است كه در دام پيشداوري و خواستههاي حداكثري نيفتيم. از ديگرسو، نفس اينكه من فرضيهاي دارم و تلاش ميكنم تا با مطالعه ابنسينا آن را ابطال سازم، باعث ميشود كه با دقت و موشكافي تمام آن اثرخاص را بخوانم. در واقع، با يك مسير پرجنبوجوش به مطالعه ميپردازم. البته در پايان ممكن است نتوانم آن فرضيه را ابطال كنم و برعكس فرضيه اثبات شود يا به اين نتيجه برسم كه ابنسينا در مورد اين پرسش سكوت كرده است يا اصلا براي او مسئله اينگونه مطرح نبوده است. به نظرم اين روشي فعال و پرشور براي مطالعه متون بزرگان است. * ولي گاهيوقتها پرسشها سربرآوردهاند، متنها هم خوب خوانده شدهاند اما تفاوت روشها، ساحتها و مبناهاي امروز با گذشته ناديده گرفته ميشود و نتيجه، از يك ناهمخواني و كج فهمي تاريخي حكايت دارد. اصلا چرا بايد فكر كرد كه هر پرسشي كه در افق كنوني قابل طرح است، درگذشته قابل رديابي و پاسخگيري است؟ من در باب اين مطلب كتابي با عنوان «مسئله چيست؟» نوشتهام. در آن كتاب مسائل را طبقهبندي كردهام. بسياري از مسائلي كه امروزه در دنياي ما مطرح است، جامه و چهره تغيير دادهاند. اينگونه نيست كه اين مسائل جديد باشند و پيشينهاي نداشته باشند. من اين را قبول ندارم. ما به مسئلهشناسي و طبقهبندي مسائل نياز داريم. مطلب بر سر شناسايي پرسشهاست؛ پرسشها چگونه زاده ميشوند، گسترش مييابند و سپس ميميرند؟ شايد حقوق بشر با مبنا و شكل امروزي، در گذشته نبوده است اما حق بشر از ابتدا مطرح بوده است. اين تبارشناسي بحث است. بنابراين نه ميتوان بهسادگي ابنسينا را مدافع حقوق بشر دانست و نه او را مخالف يا بيتفاوت به اين امر. ما نياز به مسائل مقدم داريم؛ يعني اگر ميخواهيم اين بحث (حقوق بشر) را در آثار ابنسينا پي بگيريم، بايد مسئلهشناسي كنيم و آنگاه ببينيم كه آيا اين مسائل خاص بودهاند يا نه. * به اين معنا، آيا شما بر اين نظريد كه طرح هر مسئلهاي با تبارشناسي آن در سنت قابل تحقق است و جداي از سنت نميتوان به تبيين مسائل و سپس پاسخ آنها اميد بست؟ اينكه بهسادگي بگوييم، اين مسئله در گذشته بوده يا نبوده، مشكل حل نميشود اما اگر آن را تبارشناسي كنيم، ارتباط آن را با امروز پيدا ميكنيم. اينگونه نيست كه اين مسائل يكباره پيدا شده باشند. مرادم اين نيست كه اين مسائل آنجا بوده يا نبوده؛ بايد رفت و به دقت مطالعه كرد. بسياري از مسائل امروز ما در چهره، فضا و شكل ديگري نزد گذشتگان ما مطرح بودهاند. * چگونه ميتوان از طريق تبارشناسي پرسشها و مسائل به نسبت با گذشته يا گذشتگان رسيد؛ بهويژه پرسشهاي به ظاهر مشتركي كه از مباني گوناگون برخاستهاند و در عين حال مواجهات و پاسخهاي متفاوتي ميجويند؟ تا مسئلهشناسي نشود، نميتوان نسبت را يافت. زمان ملاك نسبت نيست. درست است كه زمان در پيدايي خيلي از مفاهيم موثر است اما عامل تعيينكننده نيست. اگر بين من و ابنسينا هزار سال فاصله هست، به اين معنا نيست كه من با ا و ضرورتا نسبتي ندارم. فاصله زماني، ضرورتا فاصله فكري و مفهومي پديد نميآورد؛ گرچه خود زمان ميتواند ايجاد فاصله كند. آن كس كه تصور ميكند با ابنسينا نسبتي ندارد، حرفش اين است كه انديشه وي فرسوده و كهنه است و به درد امروز نميخورد. ابنسينا كاسه- كوزه موجود در موزهها نيست كه بگوييم اين كاسه مال هزارسال پيش است و امروز كارايي ندارد. تاريخ علم، تاريخ پاسخهاي مكرر است. به اين معنا كه روزي بشر ميگفت چه بخورم و بعد ميوه يا علفي را مييافت و شكم خود را با آن سير ميكرد. امروز هم ميگوييم چه بخوريم اما پاسخ آن متفاوت است. اما تاريخ فلسفه، تاريخ پرسشهاي مكرر است، نه پاسخهاي مكرر. اين به آن معناست كه مسئله ابنسينا، با مسئله من يكي است. بله، من در مسائل روزمره حيات حيواني با ابنسينا فاصله دارم؛ اما پرسشهايي از اين دست كه «هستي چيست؟»، «انسان چيست؟» و «رابطه انسان با خداوند و هستي چيست؟» از هزاران سال پيش براي بشر مطرح بوده و تا به امروز و تاكنون پاسخ نهايي نيافته است. بنابراين اگر بخواهم بين خود و ابنسينا نسبت برقرار سازم، از طريق اين پرسشهاي مشترك است. دغدغه اينكه «هستي چيست؟» يا «من كي هستم و چه نسبتي با هستي دارم؟» مثل خورشيد هر روز از انديشهها طلوع ميكند و هيچگاه از متن و ساحت زندگي ما خارج نميشود. * درست است. اين پرسشهاي وجودي و به يك معنا جهانشمول، همواره مطرح بودهاند اما نحوه طرح، تبيين و پاسخگيري هريك از آنها بسته به هر موقعيت تاريخي، سرزميني و فرهنگي خاص متفاوت بوده است. نميتوان انكار كرد كه مسائل جديدتر در فلسفه، اجزاي خردتري از اين پرسشهاي كلان هستند. پرسشهايي كه امروزه براي ما مطرح هستند مثل اخلاق زيستمحيطي، فمينيسم، حقوقبشر، باهمزيستن، ديگري و... نحوهاي از دلالت آن پرسشهاي كلان هستيشناختي در بافت تاريخي و فرهنگي معيني هستند. بنابراين، تنها يافتن پرسشهاي مشترك براي نسبتيابي با گذشتگان كافي نيست؛ بايد بهتفاوت افقهاي تاريخي و فرهنگي نيز نگريست. اتفاقاً در مقالهاي مباني فلسفي محيطزيست را در ارتباط با ابنعربي مورد مطالعه قرار دادهام. حفظ محيطزيست، يك مسئله امروزي و جديد است اما مباني آن در انديشه ابنعربي بهطور كاملا شفاف وجود دارد. اگر بشر امروز محيطزيست را تخريب كرده و در اين 25سال 75درصد آن را نابود كرده، دليلش در هستيشناسي و معرفتشناسي جهان امروز نهفته است. اين وضعيت ريشه در نحوه نگاه انسان معاصر به هستي و محيطزيست دارد. اين هم كه انسانهاي گذشته محيطزيست خود را ويران نميكردند، ريشه در مباني آنها دارد. با استفاده از آراي ابنعربي ميتوان گفت آنچه بشر امروز ميداند علم است و علم، محيطزيست را حفظ نميكند، چرا؟ براي آنكه علم، تابع معلوم است. تابع معلومبودن علم به اين نتيجه ميرسد كه فرضا من بهدنبال منافع خودم باشم. مثلا اگر امروزه انسان به جنگل نگاه ميكند، آن را به عنوان منبعي كه ميتواند تأمينكننده كاغذهاي نرم ساندويچ باشد، در نظر ميآورد اما وقتي براساس حكمت به جنگل نگاه كند، آن را دنياي اسرارآميزي ميبيند كه با آن ارتباط وجودي دارد. لذا اگر انسان امروز بخواهد حق جنگل يا كلاً محيطزيست را ادا كند، بايد حد وجودي آن را بشناسد. هماكنون بحث حقوق بشر يا محيطزيست تبديل به ابزاري براي تأمين منافع خودمان شده است. بيترديد از اين بيان من نبايد مخالفت با حقوق بشر را نتيجه گرفت. * با توجه به آنچه گفته شد، اگر بخواهيد بر وجه يا وجوهي از اهميت و بزرگي ابنسينا انگشت بگذاريد، كداميك را قابلطرح ميدانيد؟ ابنسينا فيلسوفي بوده كه عمر كوتاه و از ديگرسو اشتغالات و درگيريهاي سياسي و اجتماعي بسياري داشته است. عمر فلسفي او حدود 40-30سال بوده است. در اينمدت، ميتوان تطور فلسفي وي را بهوضوح مشاهده كرد؛ حال آنكه ما امروزه ابنسينا را بهعنوان فردي تثبيتشده مورد مطالعه قرار ميدهيم كه گويي هيچ دگرگونياي در زندگي و تفكر خود نداشته است. يكي از مسائلي كه من در كتاب «درآمدي به متافيزيك ابنسينا» مطرح كردهام، مقايسه بين ساختار كتاب «اشارات» و ساختار كتاب «شفا» است. تفكر ابنسينا در فاصله بين اين دو كتاب، تغيير و تحول زيادي يافته است؛ حال آنكه امروزه هزارسال پس از وي تفكر ما تعطيل شده است چراكه او را مثل يك متن، هزارسال است كه ميخوانيم. فلسفه مقدس نيست؛ فلسفه، فلسفه است. خلط ميان فلسفه و دين خطرناك است. اين كار (خلط فلسفه و دين) هم فلسفه را از فلسفهبودن ساقط ميكند و هم دين را از دينبودن خود. فلسفه ساحتي براي تفكر و تعقل است؛ حركتهاي وجودي است كه هر متفكر با آن درگير بوده است. اينگونه نيست كه ابنسينا يا هر فيلسوف ديگري، انديشههاي قطعي مطرح كرده باشند. خود ابنسينا در بسياري از جاها از حرفهايش عدول كرده است. كساني كه به فلسفه به چشم قداست مينگرند، به فلسفه قائل نيستند؛ حال آنكه ابنسينا به تكامل و سير استكمالي فلسفه نظر داشت. منبع: همشهری
دیدگاه تان را بنویسید