علم بومی یک شبه تولید نمیشود
دکتر غلامرضا خواجهسروی
اگر از همه دانشگاهیان ایران در رشتههای مختلف درباره اینکه علم بومی داشته باشیم نظرسنجی کنیم، حتما همه آنها به آن رأی مثبت میدهند. اما مسئله این است که چگونه میشود به این علم بومی دست پیدا کرد. شاید در رشتههای فنی خیلی فرقی بین مبانی بومی و غیربومی آن علوم نباشد. البته در آن رشتهها هم کسی که بومی فکر میکند، با کسی که غیر از آن فکر میکند، تولیدهای متفاوتی دارد. این تفاوتها در رشتههای علوم انسانی خیلی مؤثر است و خود را نشان میدهد. امروز در جمهوریاسلامی این آرمان وجود دارد که این اتفاق بیفتد و علوم بهصورت بومی دربیایند. البته بعضیها میگویند که اصلا چیزی به اسم علم بومی وجود ندارد که خیلی درست نیست. وقتی معاون پژوهشی دانشکده علوم سیاسی دانشگاه امام صادق(ع) بودم، عدهای میگفتند که دانشآموختههای رشته معارف اسلامی و علوم سیاسی، سکولار میشوند. پژوهشی انجام دادیم و کتابها، مقالهها و آثار فارغالتحصیلان دانشکده را از سال هفتادونه تا هشتادوپنج بررسی کردیم. نتیجه آن پژوهش نشان داد که همان رویکرد بین رشتهای در اثرهای فارغالتحصیلان هم وجود دارد. این نشان میدهد که سرمایهگذاری در این حوزه جواب میدهد و این گامی که دانشگاه امام صادق(ع) در حوزه علوم انسانی برداشته است، میتواند مبنایی برای حرکتهای بعدی باشد. کاری که در حوزه تلفیق رشتههای معارف اسلامی و رشتههای جدید شروع شده تجربه اولیهای را در حوزه بومیسازی علوم انسانی ایجاد کرده است. متأسفانه ساختارهای تصمیمگیر با این تجربه اصلا آشنایی ندارند و خیلی قالبی فکر میکنند. حتی متخصصان علوم انسانی هم با این تجربه بیگانهاند. با وجود این افرادی که انگیزه داشتهاند و منصف هم بودهاند، بارها گفتهاند که باید این تجربه را به دانشگاههای علوم انسانی تعمیم داد تا یک حداقلی شکل بگیرد. سی سال از انقلاب ما میگذرد که بیست سال آن کشور در حالت عادی بوده است و اتفاقا در این مدت کم، تجربههای بدی نداشتهایم. این چند سال هم برای رسیدن به علوم انسانی بومی زمان زیادی نیست چون علم یک شبه تولید نمیشود. این تجربهها را حتی میشود به حوزه علوم فنی و تجربه هم تسری داد. خیلی از خروجیهای ما در حوزههای علوم فنی و تجربی در این سی سال دانشآموختگان بسیار متبحری هستند که جای امیدواری است، اما با مبانی و ارزشهای بومی خودمان آشنا نیستند. ساختارهای تصمیمگیر با این بحثها و اهمیت آن آشنا نیستند و انگیزهای هم ندارند. بارها پیشنهاد کردهایم که حداقل معاون آموزش وزارت علوم دانشآموخته علوم انسانی باشد. البته کسی که یکوجهی نباشد و فردی تلفیقی باشد، به دیدگاههای بومی آشنا است در حوزه دیگرمسئولیت هم همینطور است. برای مثال اگر ما کسی را در وزارت اقتصاد بگذاریم که فقط درسهای اقتصادی معمول دانشگاهها را خوانده است هیچ وقت نمیتوانیم بهسمت اقتصاد اسلامی - فارغ از اختلافهایی که هست - حرکت کنیم، هرچند که آن فرد نماز شبخوان باشد. یا مثلا باید در وزارت کشور کسی را بهعنوان مسئول بگذاریم که درسهای اسلامی را خوانده و با جامعهشناسی هم آشنا باشد. در وزارت علوم هم حتی اگر وزیر یک فرد فنی است، لااقل باید در جاهایی که تأثیرگذار است از دانشآموختههای علوم انسانی استفاده شود. بسیاری از مسئولان ما این حرفها را تأیید میکنند، اما دیدی درباره این مسئلهها ندارند و خیلی برایشان فرق نمیکند. یکی از کارهای مؤثری که در این حوزه میتوان انجام داد، سپردن تصویب رشتههای جدید علوم انسانی به دانشکدههایی است که تجربههای موفقی در این حوزه دارند. لازم نیست که همهچیز را در ساختارهای قدیمی متمرکز کنیم. نسل جوان و دانشجویان ما در ناکارآمدی فعلی علوم انسانی هیچ تقصیری ندارند و فقط چیزهایی را که به آنها آموزش داده شده، یادگرفتهاند. ما حاضر به سرمایهگذاری فرهنگی نیستیم؛ برای همهچیز حاضریم پول خرج کنیم، اما ابه حوزههای فرهنگی که میرسیم، همه اعتبارها تمام میشود. مصوبهای از شورای عالی انقلاب فرهنگی مربوط به اواسط دهه شصت یا اوایل دهه هفتاد هست که در آن چیزی به این مضمون آمده که این مصوبه تا امروز اجرا نشده است. آیا اجرای چنین کاری هزینهای دارد؟ اما همین را نمیتوانستیم بفهمانیم که همین اتفاقهای کوچک بسیار مؤثر است. کسانی که دانشگاههای کمبریج و آکسفورد را دیدهاند، میگویند آنها در ساختمانهایشان جنبههای منهبی را رعایت کردهاند. امروز وقتی وارد دانشگاه میشویم واقعا چه احساسی به ما دست میدهد؟ آیا دانشگاه ما حس ایرانی بودن یا اسلامی بودن را به ما میدهد؟ حتی باید این شجاعت را داشته باشیم که نظام آموزشی و برنامههای آموزشی را تغییر دهیم. البته منظور این نیست که آنچه اکنون هست را باید متوقف کرد. آنچه امروز هست بماند؛ اما باید به شکل موازی شروع به حرکت کرد و علوم انسانی بومی را تولید کرد. باید توجه کنیم که تجربه غرب مهم است و باید به آن هم پرداخت. سرمایهگذاری در حوزه علوم انسانی بومی خیال ما را برای آینده راحت میکند و حتما اتفاقی شدنی است. باید نسلی را تربیت کنیم که چندوجهی باشند و با مبانی دینی و بومی بیگانه نباشند. چهکار کردهایم؟ رشتههای میانرشتهای که در چهار سال گذشته در معاونت فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم راهاندازی شد، کمکم دارد به نتیجه میرسد. آخرین کاری که در اینباره انجام شده، تدوین دو رشته برای زبان کردی و ترکی است. بعد از صحبتهای رهبر انقلاب در کردستان، رشتهای با عنوان زبانها و گویشهای ایرانی در دوره کارشناسی ارشد راهاندازی شد. رشتهای هم با عنوان مطالعه زبانهای تطبیقی در دنیا در حال راهاندازی است. از کارهای دیگری که در وزارت علوم درباره علوم انسانی انجام شده، راهاندازی جشنواره بینالمللی فارابی است که امسال زودتر برگزار میشود. در شورای اسلامی شدن دانشگاهها هم کارهایی درباره اصلاح سرفصل درسهای علوم انسانی در حال انجام است. * قائممقام معاون فرهنگی وزارت علوم و عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی منبع: هفته نامه پنجره
دیدگاه تان را بنویسید