پاسخ آیت الله جوادی آملی به شبهه فدک
آیت الله جوادی آملی به شبههای که درباب قضیه فدک مبني بر صدقه بودن فدک و در نتیجه به ارث نرسیدن آن به حضرت زهرا مطرح شده بود،پاسخ داد.
شبستان: آیت الله جوادی آملی روز گذشته در تفسیر آیه «یرثنی و یرث من آل یعقوب» با مطرح کردن حدیثی که توسط آن به صدقه بودن فدک و در نتیجه به ارث نرسیدن آن به حضرت طاهره صدیقه (سلامالله علیها) احتجاج شده است، این حدیث را جعلی دانستند و در ادامه بحثشان به ارائه ادلهای در باب رد این ادعا پرداختند.آنچه در ادامه میآید متن بیانات ايشان دراینباره است: نبوّت ارثي نيست ﴿اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ﴾ رسالت، نبوّت، امامت اينها به عصمت برميگردد كه اينها ارثي نيست. در مسئلة ارث(که در آیات قرآن مطرح شده پیامبران ارث میگذارند) اقوال متعددي است؛ گفتند ميراث منظور نبوّت است يك، ميراث علم و حكمت است دو، ميراث مال هست سه, اين اقوال سهگانه را در غالب كتابهاي تفسيري مخصوصاً در جامع قرطبي آمده منظور نبوّت نيست براي اينكه نبوّت امر ارثي نيست بر اساس ﴿اللّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ﴾ ارثي نيست و هيچ كدام از انبيا نبوّت را از نبيّ قبلي ارث نبردند سلسلة انبياي ابراهيمي(عليهم السلام) از وجود مبارك حضرت ابراهيم و انبياي بعدي اينها هر كدام بر اساس اعطاي الهي به نبوّت رسيدند نه اينكه ارث برده باشند. درباره علم و حكمت «العلماء ورثة الأنبياء» اين سرِ جايش محفوظ است كه اينها وارثان انبيا هستند براي اينكه انبيا معلّم كتاب و حكمتاند و اينها هم علم و حكمت را از انبيا به ارث ميبرند اين هم اختصاصي به هيچ پيغمبري ندارد. ميماند مسئله مال، در جريان مسئلة مال كه قول سوم است اختصاصي به ما شيعهها ندارد عدهاي هم از اهل سنّت و از قدما و از اصحاب مثل ابنعباس و ديگران اينها اين ارث را ارثِ مال دانستند ما بايد ببينيم كه اين ارث، ارث مال است يا غير مال. روايتي را مرحوم كليني(رضوان الله عليه) در كافي نقل ميكند كه انبيا درهم و دينار را به ارث نميگذارند اينها علم را به ارث ميگذارند اين روايت را كه مرحوم كليني نقل كرد حق است يعني بناي انبيا بر اين نيست كه اينها مال جمع بكنند مال را به ديگري منتقل بكنند اينها نيست آنچه محور نزاع بين دو فرقه است آن ذيلي است كه جعل شده «ما تركناه صدقه» اين «ما تركناه صدقه» را كه آنها نقل كردند سند ندارد و جعلي است و در جوامع روايي معتبر نيامده و در كتاب شريف كافي هم نيست. آنها اين را جعل كردند تا بگويند اين فدك و امثال فدك صدقه است وقتي صدقه عمومي شد به بيتالمال ميرسد وقتي به بيتالمال شد به حاكم وقت منتقل ميشود و همين كار را هم كردند. ما براي اينكه ببينيم اين روايت درست است يا نه، اولاً متن اين روايت به همين جمله ختم ميشود كه مرحوم كليني در كافي نقل كرده كه انبيا «لا يورّثون» مثلاً درهماً و لا دينار اينها علم ار ارث ميگذارند. آن «ما تركناه صدقه» در جوامع روايي معتبر نيست. اين يك، و ثانياً در حجّيت روايت چه معارض داشته باشد چه معارض نداشته باشد اولاً و بالذّات بايد بر كتاب خدا عرضه بشود اين دو طايفه روايات است كه هر دو را مرحوم كليني نقل كرد بزرگان ديگر هم در جوامع روايي ما آوردند يك طايفه مربوط به عنوان نصوص علاجيه است كه در كتابهاي اصولي فراوان مطرح است كه اگر دو خبر متعارض بودند چه بكنيم؟ حضرت فرمود: «ما وفّق كتاب الله» ميشود حجّت, «ما خالف كتاب الله ضعهوا علي الجدار» و مانند آن، اينها به عنوان نصوص علاجيه است كه روايتهايي كه معارض هماند معيار حجّت و لا حجّت يا ترجيح احديالحجّتين عرض بر قرآن كريم است. طايفة ديگر رواياتي است كه مطلق است چه معارض داشته باشد چه معارض نداشته باشد وجود مبارك پيغمبر(عليه و علي آله آلاف التحيّة و الثناء) و همچنين ائمه (عليهم السلام) فرمودند به نام ما حديث جعل ميكنند ولي به نام خدا آية قرآن را نميتوانند جعل بكنند «ستكثر عليّ القال» به نام ما روايات جعلي زياد است هر روايتي كه از ما به شما رسيد بر كتاب خدا عرضه كنيد اگر مطابق با كتاب خدا نبود مخالف كتاب خدا بود اين حجّت نيست و حرف ما نيست. خدا غريق رحمت كند مرحوم علامه مجلسي (رضوان الله عليه) را ايشان ميفرمايد طبق همين روايت معلوم ميشود كه چيزهايي را به نام پيغمبر جعل كردند براي اينكه اين روايت «ستكثر عليّ القال» يا صادر شده يا صادر نشده، اگر صادر شده و پيغمبر فرمود كه به نام من دروغ جعل ميكنند معلوم ميشود احاديث موضوع داريم و اگر اين روايت صادر نشده باشد همين دليل بر جعل است براي اينكه همين را از پيغمبر نقل كردند لذا ايشان ميفرمايد اين روايت چه صادر شده باشد چه صادر نشده باشد مضمونش حق است. يعني معلوم ميشود كه به نام پيغمبر(صلّي الله عليه و آله و سلّم) احاديثي جعل ميكنند. پس هر روايتي چه معارض داشته باشد چه معارض نداشته باشد بايد بر قرآن كريم عرضه بشود. لذا اول ما بايد خطوط كلي قرآن را ارزيابي كنيم بعد روايت را بر قرآن عرضه كنيم. وقتي آيات قرآن را بررسي ميكنيم ميبينيم عموماتي دارد اطلاقاتي دارد و خصوصيّاتي هم عموم و اطلاقش شامل انبيا و غير انبيا ميشود، هم آنچه مخصوص انبياست عموم و اطلاقش تمام اين اطلاقات از ﴿أَقِيمُوا الصَّلاَةَ﴾ از ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ﴾ از مسئلهٴ جهاد، از مسئلة حج، از مسائل امر به معروف و نهي از منكر همة تكاليف شامل انبيا (عليهم السلام) و معصومين هم ميشود. البته آنها احكام مختص هم دارند نظير وجوب نماز شب بر پيغمبر(صلّي الله عليه و آله و سلّم) و مانند آن، ولي ﴿يُوصِيكُمُ اللّهُ فِي أَوْلاَدِكُم﴾ اين گونه از عمومات شامل پيغمبر ميشود مسئلة ارث را تبيين ميكند همة اينها مشمولاند يكة اينها عمومات. آية سورة مباركة «احزاب» كه ﴿أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَي بِبَعْضٍ﴾ كه طبقات ارث را تبيين میكند شامل انبيا ميشود دو، قصه ﴿وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُدَ﴾ دربارة خصوص نبوت است سه، اينجا هم ﴿وَلِيّاً ٭ يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ﴾ ظاهرش مال است چهار، براي اينكه ارثِ نبوّت يا ارث علم يا ارث حكمت اينها قرينه ميخواهد وقتي عرفاً گفتند ارث يعني مسئلة مال ديگر، فلان كس وارث است، فلان كس ارث برد يعني مال ديگر. درست است ميشود گفت فلان شخص وارث علم فلان كس است، وارث حكمت فلان كس است ولي معالقرينه است با قرينه ميشود ارث را دربارة مسائل علم و حكمت مطرح است ولي بيقرينه همان مسئلة ارث مال است ديگر لغتاً اين طور است، عرفاً اين طور است، اعتبار عقلا اين طور است، پس اين چهار دليل نشان ميدهد كه انبيا همانند افراد ديگر مشمول اين عموم و اطلاقاتاند. مهمتر از همه استدلال صديقة كبرا(سلام الله عليها) است در حضور همه مهاجر و انصار با اطلاع وجود مبارك امام زمانش يعني عليبنابيطالب(سلام الله عليه) حضرت باخبر بود كه وجود مبارك صديقه كبرا چگونه دارد احتجاج ميكند از كساني كه اين خطبه را حفظ كرد و نقل كرد همان زينب كبرا(سلام الله عليها) بود كه اين خطبه را حفظ كرده بود و براي ديگران نقل كرد. يكي از رُوات اين خطبه همان زينب كبراست حالا شما ملاحظه بفرماييد اين خطبه نوراني حضرت از چند بخش تشكيل ميشود و از چند جهت حضرت استدلال ميكند. البته اين خطبه طليعهاي دارد اين بزرگان يعني معصومين (عليهم السلام) آن بخشي را كه با مردم حرف ميزنند بالأخره قابل فهم هست با تبيين، اما آن بخشي كه با خدا حرف ميزنند آنها را اوحدي ميفهمند اين دعاها اين طور است، اين مناجات شعبانيه اين طور است، شما الآن اين بيست جلد وسائل را كه ميبينيد غالب اينها قابل فهم است يعني كسي پنج، شش سال درس بخواند بالأخره اگر هم به كتاب لغت بخواهد مراجعه كند مقدورش است اين روايات را به خوبي ميفهمد اما وقتي بخواهد صحيفة سجاديه را مطالعه كند يا نهجالبلاغه را مطالعه كند اين طور نيست كه با هفت، هشت سال درس خواندن فقه و اصولي حل بشود. خطبه مثلاً همين مناجات شعبانيه از اين قبيل است آن بخشي كه با خدا حرف ميزنند خب توده مردم ميخواهد بفهمد ميخواهد نفهمند؛ «هَبْ لي كمال الانقطاع» اين قطع چيست؟ انقطاع چيست؟ كمال انقطاع چيست؟ حضرت چرا مرحلة سوم را خواسته؟ اينها نه با بناي عقلا حل ميشود نه با لغت حل ميشود نه با عرف حل ميشود اينها با درسهاي ديگر حل ميشود خطبهها از اين قبيل است خطابهها حساب ديگري دارد ميبينيد وجود مبارك حضرت امير وقتي خطبه ميخواند با خدا حرف ميزند حمد و ثنا دارد ازليّت خدا را تشريح ميكند بسياري از افراد متوجّه نميشوند. اما وقتي ميگويد «يا ايّها الناس! يا ايّها الذين آمنوا» دستور ميدهد خب آنها ميفهمند. يك خطبه نوراني دارد وجود مبارك حضرت امير مرحوم كليني آن خطبه را نقل ميكند. چون بسياري از اين خُطَبي كه در نهجالبلاغه آمده است مرحوم صدوق نقل كرده مرحوم كليني نقل كرده ديگران نقل كردند. بعدها مرحوم سيّد رضي انتخاب كرده گزيدههايي از آنها را ذكر كرده. خطبهاي در كافي شريف در همان جلد اول در مسئلة توحيد هست كه مرحوم كليني (رضوان الله عليه) اين خطبه را نقل ميكند بعد ميگويد كه اين مرحوم كليني مستحضريد كه حرف در كافي خيلي كم دارد غالباً حديث است. اما بعد از آن خطبه اين جملهها را دارد، دارد كه عليبنابيطالب (سلام الله عليه) اين خطبه را ايراد كرده اين خطبه به قدري اوج دارد كه اگر تمام جن و انس جمع بشوند و در بين آنها پيغمبر نباشد بخواهند مثل اين حرف بزنند مقدورشان نيست. اين حرفِ مرحوم كليني است ميگويد كسي كه «بأبي و اُمّي» پدر و مادر من فداي او اين مقدورشان نيست. اين فرمايش مرحوم كليني است در اصول كافي در جلد اول در بحث توحيد بعد از نقل اين خطبه. اصول كافي را عدة زيادي شرح كردند مهمترين شرح براي مرحوم صدرالمتألّهين است بعد مجلسي اول، مجلسي دوم، بعد ملا صالح مازندراني اينها شروحي بود كه بعدها پيدا شد. گوشههايي از اصول كافي را مرحوم ميرداماد استاد ايشان شرح كردند ولي شرح عميق براي مرحوم ملا صدر است. ايشان به شرح اين قسمت كه رسيدند اضافه ميكنند ميگويند كه جناب كليني اگر اين جمله را اضافه ميكرد بهتر بود كه اگر همة جن و انس جمع بشوند و در بين آنها پيغمبران هم باشند اما پيغمبران اولواالعزم نباشند نميتوانند مثل علي حرف بزنند. يعني شماي كليني كه گفتي انبيا هم ميتوانند مثل او حرف بزنند بگوييد انبياي اولواالعزم وگرنه انبياي ديگر هم بعيد است كه اين طور بتوانند حرف بزنند. اين از آن خطبههاست. آن خطبه شاهبيتي دارد و بيتالغزلي دارد واسطةالعِقدي دارد كه آن واسطةالعقد را گِرهاش را مرحوم ميرداماد در شرح اصولي كافي گشود. آن واسطةالعقد آن شاهبيت آن نقطة برجستة خطبة علي(سلام الله عليه) در خطبة فاطمه(سلام الله عليها) است و عصارة آن مطلب اين است كه آن مادهاي كه شبهة ازليت عالم را مطرح ميكنند ميگويند آيا خدا عالَم را از مادهاي خلق كرد پس معلوم ميشود ماده قبلاً بود قبل از خدا بود قبل از خلقت خدا بود به خدا محتاج نبود، عالَم را مِن شيءٍ خلق كرد. پس معلوم ميشود آن شيء ازلي بود. يا مِن لا شيء خلق كرد لا شيء كه نميتواند مبدأ چيزي باشد كه خدا از لا شيء چيزي را خلق بكند و شيء هم كه از نقيضين بيرون نيست مِن شيء باشد محال، مِن لا شيء باشد محال اين شبهه, آنكه ميراداماد(رضوان الله عليه) از خطبة حضرت امير و همچنين از خطبة حضرت زهرا(سلام الله عليهما) ميتوان استفاده كرد و جواب داد اين است كه نقيض مِن شيء, مِن لا شيء نيست وگرنه هر دو ميشود موجبه نقضي مِن شيء، لا مِن شيء است نه مِن لا شيء شبهه اين است كه عالَم را مِن شيء خلق كرد يا مِن لا شيء هر دو محال است مِن شيء خلق كرده باشد محال، مِن لا شيء خلق كرده باشد محال رفع نقيضين هم كه محال. پاسخش اين است كه نقيض مِن شيء، لا مِن شيء است «نقيض كلٍّ رفعٌ أو مرفوع» نقيض مِن شيء، مِن لا شيء نيست وگرنه هر دو ميشود وجودي. نقيض مِن شيء، لا من شيء است. اين نكته هم در خطبة وجود مبارك حضرت امير هست هم در خطبة وجود مبارك حضرت زهرا(سلام الله عليها). آغاز اين خطبه اين است كه بعد از چند جمله «ابتدأ الأشياء لا مِن شيء» خدا بديع السماوات و الأرض است. نوآور است. عالَم را از چيزي خلق نكرد. نه از لا شيء خلق كرد «ابتدأ الأشياء لا مِن شيء» نه من لا شيء اين جمله هم در خطبة نهجالبلاغه است هم در خطبة حضرت زهرا(سلام الله عليهما) با اين تفاوت كه وجود مبارك حضرت زهرا تقريباً 25 سال قبل از حضرت امير اين را گفته چون خطبههاي وجود مبارك حضرت امير در زمان حكومتشان و خلافتشان اين خطبهها را ايراد ميكردند وگرنه آن وقتي كه خانهنشين بودند يا كشاورزي ميكردند كه جاي سخنراني نداشتند. اين خطبه را هم مرحوم كليني نقل كرده فرمود وقتي كه بار دوم سپاهيانش را براي شام در تتمّة جنگ صفين اعزام كرده بود «فلمّا استنهزّ جُند للشام قام خطيباً» اين ايراد كرده تقريباً 25 سال بعد يا نزديك سي سال اين خطبه آن خصيصه را دارد بعد از آن حمد و ثناء و توحيد الهي و جريان وحي و نبوّت و اينها و اينكه ايمان اثرش چيست، نماز اثرش چيست، زكات اثرش چيست به اين جملهها ميرسند. به مسئلة ارث ميرسند كه به مهاجر و انصار در مسجد خطاب ميكنند. بعد به دستگاه حكومت هم خطاب ميكند «أفحكم الجاهلية يَبقون و مَن أحسن مِن الله حكماً لقوم يؤقنون أفلا تعلمون بليٰ قد تجلّيٰ لكم كالشمس الزاهية أننبنته» بعد فرمود: «أيّها المسلمون! أ اُغلبُ علي إرثي يأبن أبيقحافه أفي كتاب الله أن ترث أباك و لا أرث أبيه» در قرآن آمده كه تو ارث ميبري ولي من از پدرم ارث نميبرم؟ «لقد جئت شيئاً فريّا، أ فعلي عمدٍ تركتُم كتاب الله و نبذتموه وراء ظهوركم إذ يقول: (وَ وَرِث سليمانُ داوود) و قال في ماقتسّ مِن خبر يحييبنزكريا إذ قال (فهَب لي مِِن ِلَدُنك وليّاً يرثني و يرث مِِن آلِ يعقوب) پس اين آياتي است مربوط به انبيا كه ارث ميبرند و همچنين «و قال: ﴿أُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَي بِبَعْضٍ في كتاب الله) و قال: ﴿يُوصِيكُمُ اللّهُ فِي أَوْلاَدِكُم لِلْذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ﴾ و قال: ﴿إِن تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقّاً عَلَي الْمُتَّقِينَ﴾ و زعمتم أن لا حُزوة لي و لا أرث مِن أبيه و لا رَحِمَ بيننا أفخصّكم الله بآيةٍ أخرج أبي مِنها» يك آية خاصّي داريم دليل مخصوصي داريم كه پدرم ارث نميگذارد؟! بعد هم آن جملة جگرسوز را فرمود كه مسئلة در و پيكر زدن با اين جمله اصلاً قابل قياس نيست فرمود شما هيچ دليلي نداريد كه مرا از ارث محروم كنيد مگر اينكه بگوييد معاذ الله... نقل نكنم. خب، بعد در آن جملههاي بعدي اين خطبه را ادامه ميدهد در بعد از يك صفحه ميفرمايد: «أ اُهْضَمُ تُراثَ أبي» به مردم خطاب كرد: «و أنتم بمرأ مِنّي و مسمعٍ و ممتدٍ و مَجمَع» همهتان حاضريد داريد ميبينيد ارث مرا دارند هضم ميكنند شما در نهجالبلاغه ميبينيد وجود مبارك حضرت امير وقتي حضرت زهرا(سلام الله عليها) را ميخواهد دفن كند اين جملهها را گفته در خطبة. 202 نهجالبلاغه آمده است كه هنگام دفن رو كرد به قبر مطهّر پيغمبر (صلّي الله عليه و آله و سلّم) عرض كرد «السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَنِّي وَ عَنِ ابْنَتِكَ النَّازِلَةِ فِي جِوَارِكَ وَالسَّرِيعَةِ اللِّحَاقِ بِكَ قَلَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ صَفِيَّتِكَ صَبْرِي» تا به اين جمله فرمود: «وَ سَتُنَبِّئُكَ ابْنَتُكَ بتَضَافُرِ أُمَّتِكَ عَلَي هَضْمِهَا» اين هضم همان است كه در خطبة حضرت زهرا آمده: «أ اُهْضَمُ تُراثَ أبي بمرأ مِنكم» همهتان ميبينيد روز روشن دارند ارث مرا ميبرند اينجا هم حضرت فرمود: «وَ سَتُنَبِّئُكَ ابْنَتُكَ بتَضَافُرِ أُمَّتِكَ عَلَي هَضْمِهَا فَأَحْفِهَا السُّؤَالَ وَ اسْتَخْبِرْهَا الْحَالَ» بنابراين اطلاقات حاكم است عمومات حاكم است دليل خاص دربارة ارث انبيا حاكم است مهمتر از همه تفصيل و تبيين و تشريح صديقه كبرا (سلام الله عليها) حاضر است و قبلاً هم بحث گذشت كه وجود مبارك حضرت زهرا (سلام الله عليها) مطلبي را بفرمايد مثل اينكه اميرالمؤمنين فرمود، امام صادق فرمود، امام باقر فرمود معيار حجّيت عصمت گوينده است نه امامت او ميخواهد امام باشد ميخواهد نباشد. اگر كسي معصوم بود خب قولش حجّت است ديگر، بنابراين اين تفصير كه منظور از ارث، ارثِ مال است ميشود مُحكَّم عمومات و اطلاقات هم حاكماند و دليلي خاصّي هم كه بود تأييد ميكند و تفصيلي هم كه از حضرت زهر ا(سلام الله عليها) شده است تبيين ميكند. «و الحمد لله ربّ العالمين»
دیدگاه تان را بنویسید