معلم ثالث و اخلاق سیاسی
سید جواد میرخلیلی/ یکی از افکار و اندیشه های ژرف این متفکر بزرگ شیعی، بحث اخلاق سیاسی و پرداختن به پیوند اخلاق با سیاست است که باعث شده تا حتی وی مهمترین اثر اخلاقی خود را بر اساس فلسفه سیاسی خویش بنا کند و تمام کمال مطلوبهای اخلاقی و غایات فاضله و سعادات و خیرات را جز در اجتماع مدنی و از مجرای آن، امکان پذیر نداند.
یکی از بهترین راهکارها، برای بومی سازی علوم انسانی و به خصوص بومی سازی علوم سیاسی، پرداختن به مباحث اندیشه سیاسی در اسلام و فلسفه سیاسی اسلامی برای جایگزین ساختن آنها به جای نظریات و مباحث غربی است که با نوع انسانشناسی و هستی شناسی اسلامی هیچ گونه همخوانی ندارد. با این توجه، قصد داریم تا در سلسله نوشتارهای کوتاهی که بیشتر از باب درآمد و اشارههای اجمالی برای اطلاع علاقه مندان مباحث سیاسی اسلامی است، به مباحث و محورهای مورد بحث در اندیشه سیاسی در اسلام و فلسفه سیاسی اسلامی بپردازیم. به همین مناسبت، و در اولین گام به سراغ ابوعلی مسکویه یا همان معلم ثالث رفتیم تا به یکی از بحثهای مهم وی در کتب اخلاقیاش بپردازیم. به جرأت میتوان ادعا کرد که سدههای سده و سوم و چهارم هجری قمری، در اندیشه سیاسی اسلام مقطع بسیار درخشانی بوده که اندیشورزان بسیاری در این سده ها در دنیای اسلام میزیستهاند. از جمله این متفکران بنام و بزرگ شیعی و ایرانی که در اواخر سده چهارم و اوایل سده پنجم هجری قمری می زیست، اندیشمند بزرگ، ابوعلی مسکویه رازی است که به معلم ثالث شهرت دارد. لقب معلم ثالث را از این جهت به وی داده اند که در تاریخ فلسفه اسلامی، اولین کسی است که به حکمت عملی و اخلاق پرداخته و از همین جهت او را ارسطوی عرب نیز نامیدهاند. مسکویه در یکی از بحرانیترین مقاطع تاریخ اسلام در دستگاه سلاطین آل بویه مشغول به فعالیت بود. از وی آثار متعددی بر جای مانده که از میان آنها میتوان به اندیشه سیاسی وی دست یافت. یکی از افکار و اندیشه های ژرف این متفکر بزرگ شیعی، بحث اخلاق سیاسی و پرداختن به پیوند اخلاق با سیاست است که باعث شده تا حتی وی مهمترین اثر اخلاقی خود را بر اساس فلسفه سیاسی خویش بنا کند و تمام کمال مطلوبهای اخلاقی و غایات فاضله و سعادات و خیرات را جز در اجتماع مدنی و از مجرای آن، امکان پذیر نداند. از دیدگاه مسکویه، اخلاق مبتنی بر مدنیت و ناظر به اصلاح حیات اجتماعی انسانهای مدنی بالطبع است؛ چرا که وی تحقق همه فضایل را در سایه مدینه و تعامل اجتماعی میبیند و انسانهای راحت طلب و منزوی را عاری از فضیلت میداند و بر این باور است که کسی که شهروند مدینهای نیست، حتماً از تحصیل فضایل و سعادت، ناتوان است. تأکید مسکویه بر پیوند اخلاق و سیاست تا جایی است که وی در مباحث سیاسی، هیچ گاه دولت و قدرت را فی نفسه مورد تأمل قرار نمیدهد، بلکه آنچه ذهن و فکر او را مشغول کرده، فضیلت و ارزش های اخلاقی است؛ از این رو به محض ورود به عرصه حکومت و دولت، مباحث هنجاری را نیز به میان میآورد و از اصطلاحاتی همچون مدینه فاضله، مدینه عادله و مدینه ظالمه استفاده میکند، و این نشان دهنده آن است که مدینه و حکومت مورد نظر وی، دارای تشکیلاتی است که در رأس آن، انسان متصف به فضیلت و عدالت، حاکم است. *نویسنده و پژوهشگر اندیشه سیاسی در اسلام